मराठी भाषेतील शब्द कसे बनतात किंवा सिद्ध होतात, याच्या अभ्यासाला व्याकरणात ‘शब्दसिद्धी’ असे म्हणतात. MPSC राज्यसेवा, संयुक्त परीक्षा (Group B & C), सरळसेवा व इतर स्पर्धा परीक्षांमध्ये तत्सम, तद्भव, देशी, परभाषीय (अरबी, फारसी, कानडी, पोर्तुगीज इ.), उपसर्गघटित, प्रत्ययघटित आणि अभ्यस्त शब्द या घटकांवर दरवर्षी ३ ते ५ प्रश्न हमखास विचारले जातात.
१. शब्दसिद्धी : मुख्य वर्गीकरण तक्ता (Classification Framework)
मराठीतील शब्दांचे मूळ उगम व रचनेनुसार दोन मुख्य वर्ग पडतात:
┌── १. सिद्ध शब्द (मूलभूत शब्द)
│ ├── अ) तत्सम शब्द
│ ├── ब) तद्भव शब्द
│ ├── क) देशी (देशज) शब्द
│ └── ड) परभाषीय / परदेशी शब्द
शब्दसिद्धीचे मुख्य २ वर्ग ───┤
└── २. साधित शब्द (इतरांपासून बनलेले)
├── अ) उपसर्गघटित शब्द
├── ब) प्रत्ययघटित शब्द
├── क) सामासिक शब्द
└── ड) अभ्यस्त शब्द
२. १) सिद्ध शब्द (Primitive / Root Words)
- व्याख्या: भाषेतील मूळ धातू किंवा मूळ शब्द जे इतर कोणत्याही शब्दापासून बनलेले नसतात, त्यांना ‘सिद्ध शब्द’ म्हणतात.
- उदाहरण: जा, ये, बस, उठ, खा, पी, कर, बोल, सूर्य, दगड, हात.
सिद्ध शब्दांचे ४ मुख्य प्रकार:
अ) तत्सम शब्द (Tatsam Words)
- व्याख्या: जे संस्कृत शब्द मराठी भाषेत रूप न बदलता, जसेच्या तसे आले आहेत, त्यांना ‘तत्सम शब्द’ म्हणतात.
- संस्कृत व्युत्पत्ती: तत् (त्या) + सम् (सारखा) = संस्कृतसारखाच.
- प्रमुख MPSC उदाहरणे:
- जोडाक्षर असलेले तत्सम: पुष्प, प्रीती, ग्रंथ, पृथ्वी, विद्वान, अग्नी, पुत्र, कन्या, वृक्ष, धर्म, सत्कार, उत्सव, वृद्ध, मुकुट, युद्ध, मस्तक, कवी, मधू, गुरू, पिता, राजा.
- इतर तत्सम शब्द: जल, कर, भूगोल, भगवान, परंतु, नदी, कमल, माता, पद, लता, विष, गुण, मधुर, मंदिर, रसिक, नागरिक, सामाजिक, युग, भय, क्रीडा, कीर्ती, नीती, गीता, पूजा, परीक्षा, भीती, शरीर.
- MPSC सूक्ष्म नियम (अर्थबदल): काही तत्सम शब्द संस्कृतमधून मराठीत येताना त्यांचा अर्थ बदलतो:
- अभिमान (संस्कृत: गर्व -> मराठी: सार्थ अभिमान)
- प्रसंग (संस्कृत: जोडणी -> मराठी: वेळ/घटना)
- शिक्षा (संस्कृत: शिक्षण/शिकवण -> मराठी: दंड/शास्ती)
- भांडार (संस्कृत: भांडी ठेवण्याची जागा -> मराठी: साठा)
ब) तद्भव शब्द (Tadbhav Words)
- व्याख्या: संस्कृत भाषेतील जे शब्द मराठीत येताना त्यांच्या मूळ रूपात बदल (विकार) होऊन आले आहेत, त्यांना ‘तद्भव शब्द’ म्हणतात.
- संस्कृत व्युत्पत्ती: तत् (त्याच्यापासून) + भव (उद्भवणारा/निर्माण होणारा).
- MPSC विचारलेली प्रमुख तत्सम -> तद्भव जोडपे:
| तत्सम शब्द (मूळ संस्कृत) | तद्भव शब्द (मराठी रूप) | तत्सम शब्द (मूळ संस्कृत) | तद्भव शब्द (मराठी रूप) |
|---|---|---|---|
| कर्ण | कान | हस्त | हात |
| कर्म | काम | अग्नि | आग |
| दुग्ध | दूध | ग्राम | गाव |
| पत्र | पान | मस्तक | माथा |
| गर्दभ | गाढव | महिषी | म्हैस |
| भ्रातृ | भाऊ | श्वश्रू | सासू |
| श्वशुर | सासरा | सुवर्ण | सोने |
| ताम्र | तांबे | कपूर | कापूर |
| घर्म | घाम | मत्तिका | माती |
| शर्करा | साखर | पुष्प | फूल |
| व्याघ्र | वाघ | चक्र | चाक |
| कोमल | कोवळा | ओष्ठ | ओठ |
क) देशी किंवा देशज शब्द (Deshi Words)
- व्याख्या: जे शब्द तत्सम, तद्भव किंवा परभाषीय नसून महाराष्ट्रातील मूळ रहिवाशांच्या (बोलीभाषेतील) बोलीत पूर्वापार चालत आलेले आहेत, ज्यांची मूळ व्युत्पत्ती सांगता येत नाही, त्यांना ‘देशी/देशज शब्द’ म्हणतात.
- MPSC विचारलेला मुख्य संच:
- झाड, दगड, धोंडा, घोडा, डोळा, डोके, हाड, पोट, गुडघा, रेडा, डोंगर, लाकूड, बोका, चिमणी, बाजरी, वांगे, ओसरी, झोप, कंबर, चिखल, बाजरी, भाकरी, जोंधळा, भिकारी, उन्हाळा, अवकळा, काकवी, घोसाळे, कचरा, भंगार.
- MPSC Shortcut Trick: ‘ट, ठ, ड, ढ’ ही मूर्धन्य व्यंजने असणारे बहुतांश शब्द देशी असतात (उदा. दगड, धोंडा, झाड, गुडघा, ढेकूण).
ड) परभाषीय / परदेशी शब्द (Parbhashiya Words)
संस्कृत व्यतिरिक्त इतर भारतीय भाषांमधून किंवा परदेशी भाषांमधून मराठीत आलेल्या शब्दांना ‘परभाषीय शब्द’ म्हणतात.
- कानडी (कन्नड) शब्द (MPSC High Yield):
- अक्का, अण्णा, ताई, अव्वा, गाजर, भांडे, अडकित्ता, उत्तप्पा, तूप, गुढी, खिडकी, चावी, चिमटा, विळी, बांबू, गच्ची, खलबत्ता, लवंग, कोशिंबीर, तुळस, हळद, पिशवी.
- पोर्तुगीज शब्द (MPSC High Yield):
- बटाटा, कोबी, हापूस, पगार, तिजोरी, परात, साबण, कपाट, चावी, बिस्कीट, पाव, लिलाव, मेज, तंबाखू, पिंप, घमेले, अननस (काही व्याकरणतज्ज्ञांनुसार).
- फारसी शब्द:
- पोशाख, सामान, कारखाना, बाग, पेशवा, हप्ता, दस्तऐवज, रस्ता, खर्च, बाजार, गुन्हेगार, चाकरी, दरबार, जहागीर, महसूल, हुकूम.
- अरबी शब्द:
- अत्तर, अर्ज, हुकूम, जाहीर, खर्च, पैज, मेहनत, कायदा, बाकी, मुदत, बदल, इनाम, मालक, हुकूम, जिल्हा, तालुका, वसूल, अर्ज.
- तेलगु शब्द:
- अननस, भेंडी, अनारसा, गड्डी, टाळे, डबा, मटण, चेंदू, डबा, शिकेकाई.
- तमिळ शब्द:
- चिल्लीपिल्ली, सार, मट्टा, चोळी.
- गुजराती शब्द:
- दादर, रिकामटेकडा, घी, दलाल, गरबा, नटखट, शेठ, साबरमती.
- हिंदी शब्द:
- दाम, करोड, बच्चा, बात, भाई, मिठाई, पडतात, नानी, दिल.
- इंग्रजी शब्द:
- डॉक्टर, पेन, बस, बँक, स्टेशन, नंबर, तिकीट, ऑफिस, पास, पेन, टीव्ही, रेडिओ, ट्रेन.
३. २) साधित शब्द (Derived Words)
- व्याख्या: मूळ सिद्ध शब्दांना किंवा धातूंना उपसर्ग किंवा प्रत्यय जोडून, अथवा शब्दांची द्विरुक्ती होऊन किंवा समासाने बनलेल्या शब्दांना ‘साधित शब्द’ म्हणतात.
- उदाहरण: ‘कर’ (सिद्ध) -> करू, कर्ता, होकार, प्रतिकार, कारक, करणारे (साधित).
साधित शब्दांचे ४ मुख्य उपप्रकार:
अ) उपसर्गघटित शब्द (Prefix-Derived Words)
- व्याख्या: मूळ शब्दाच्या किंवा धातूच्या पूर्वी (मागे/सुरुवातीला) एक किंवा अधिक अक्षरे (उपसर्ग) जोडून तयार होणाऱ्या शब्दांना ‘उपसर्गघटित शब्द’ म्हणतात.
- नियम: उपसर्गांना स्वतःचा स्वतंत्र कोशगत अर्थ नसतो, पण ते मूळ शब्दाचा अर्थ बदलतात.
- उपसर्गांचे ३ वर्ग:
- मराठी उपसर्ग: अ- (अजाण, अबोल), भर- (भरधाव, भरदिवसा), पड- (पडसाद, पडछाया), आड- (आडनाव, आडवाट), अव- (अवकळा, अवजड), नि- (निशब्द).
- संस्कृत उपसर्ग: अति- (अतिशय, अत्यंत), अधि- (अधिपती, अध्यक्ष), अभि- (अभिनंदन, अभिरुची), अप- (अपयश, अपमान), अनु- (अनुकरण, अनुभव), नि/निर- (निरोगी, निष्कारण), प्र- (प्रगती, प्रभाव), प्रति- (प्रतिकूल, प्रत्येक), सु- (सुविचार, सुग्रास), वि- (विज्ञान, विशेष), सम्- (संस्कार, संगीत, समाधान).
- फारसी / अरबी उपसर्ग: दर- (दररोज, दरसाल), हर- (हरघडी, हरसाल), गैर- (गैरहजर, गैरसमज), बिन- (बिनचूक, बिनधोक), बे- (बेधडक, बेकायदा), ना- (नापसंत, नाराज), कम- (कमकुवत, कमजोर), ऐन- (ऐनवेळी, ऐनहंगामात).
ब) प्रत्ययघटित शब्द (Suffix-Derived Words)
- व्याख्या: मूळ शब्दाच्या किंवा धातूच्या शेवटी (पुढे) एक किंवा अधिक अक्षरे (प्रत्यय) जोडून तयार होणाऱ्या शब्दांना ‘प्रत्ययघटित शब्द’ म्हणतात.
- प्रत्ययघटित शब्दांचे २ मुख्य वर्ग:
- कृदन्ते / धातुसाधिते (Krudant / Dhatusadhite):
- धातूला (क्रियेच्या मूळ रूपाला) प्रत्यय लागून बनणारे शब्द.
- उदाहरणे: हसणारा (हस + णारा), पेरणारा (पेर + णारा), उडी (उड + ई), खोदाई (खुद + आई), लढाऊ (लढ + आऊ), टिकाऊ (टिक + आऊ).
- तद्धिते / शब्दसाधिते (Taddhite / Shabdasadhite):
- नामांना, सर्वनामांना, विशेषणांना किंवा अव्ययांना प्रत्यय लागून बनणारे शब्द.
- उदाहरणे: पाटीलकी (पाटील + की), दयाळू (दया + ळू), माणुसकी (माणूस + की), लाकडी (लाकूड + ई), धनवान (धन + वान), गोडवा (गोड + वा).
- फारसी प्रत्यय: -खाना (दवाखाना, कारखाना), -दार (चोबदार, दुकानदार), -दान/दानी (कमळदाणी, मेणबत्तीदाणी), -खोर (भांडखोर, चहाडखोर), -गिरी (गुलामगिरी, लुचेगिरी).
क) सामासिक शब्द (Compound Words)
- व्याख्या: दोन किंवा अधिक शब्द मधील परस्परसंबंध दर्शवणारे प्रत्यय गाळून एकत्र येऊन जो एक जोडशब्द बनतो, त्याला ‘सामासिक शब्द’ म्हणतात.
- उदाहरणे: देवघर, पोळपाट, निळकंठ, वडापाव, अनंत, घरोघरी.
ड) अभ्यस्त शब्द (Reduplicated Words)
- व्याख्या: एकाच शब्दाची किंवा काही अक्षरांची पुनरावृत्ती (द्विरुक्ती/द्वित्व) होऊन तयार होणाऱ्या शब्दांना ‘अभ्यस्त शब्द’ म्हणतात.
- अभ्यस्त शब्दाचे ३ मुख्य उपप्रकार:
┌── १. पूर्णाभ्यस्त (संपूर्ण शब्द जसाच्या तसा रिपीट होतो)
अभ्यस्त शब्दांचे ३ उपप्रकार ───┼── २. अंशाभ्यस्त (एकादे अक्षर बदलून यमक साधले जाते)
└── ३. अनुकरणवाचक (ध्वनीची किंवा आवाजाची पुनरावृत्ती होते)
- पूर्णाभ्यस्त शब्द:
- संपूर्ण मूळ शब्द जशाच्या तसा पुन्हा येतो.
- उदाहरणे: हळूहळू, लाललाल, घरघर, बारीकबारीक, एकेक, तुकडेतुकडे, दिवसेंदिवस, मधूनमधून, पैसाचपैसा, लांबचलांब, वरच्यावर.
- अंशाभ्यस्त शब्द:
- मूळ शब्द जोडशब्दात जशाच्या तसा न येता एखादे अक्षर बदलून किंवा निरर्थक शब्द जोडून येतो.
- उदाहरणे: शेजारीपाजारी, दगडबिगड, अघळपघळ, चहाबिहा, पुस्तकबिस्तक, उरलासुरला, आडवातडवा, कागदपत्र, कामकाज, कपडालत्ता, रीतिरिवाज, बाजारहाट, अक्कलहुशारी, दंगा मस्ती.
- अनुकरणवाचक / ध्वनीवाचक शब्द:
- ध्वनीची (आवाजाची) किंवा नादाची पुनरावृत्ती साधून बनलेले शब्द.
- उदाहरणे: गडगड, कडकड, खदखद, बडबड, चुटचुट, फडफड, तरुतुरु, गटगट, वटवट, कडकडाट, गडगडाट, खळखळ.
४. MPSC Revision Quick Chart (शब्दसिद्धी शॉर्टकट ट्रिक्स)
| शब्दसिद्धी प्रकार | ओळखण्याची सोपी ट्रिक | MPSC परीक्षेत विचारलेली उदाहरणे |
|---|---|---|
| १. तत्सम शब्द | संस्कृतमधील शुद्ध शब्द (जोडाक्षरे/कठोर उच्चार). | पुष्प, अग्नी, भूगोल, उत्सव, विद्वान. |
| २. तद्भव शब्द | संस्कृत शब्दाचे सोपे मराठी रूप. | कान, काम, हात, आग, दूध, गाव, माथा. |
| ३. देशी शब्द | अस्सल मराठी ग्रामीण बोलीतील शब्द (व्युत्पत्ती नाही). | झाड, दगड, धोंडा, घोडा, गुडघा, चिमणी, बोका. |
| ४. कानडी शब्द | नातेसंबंध किंवा स्वयंपाकघरातील वस्तू. | अक्का, अण्णा, अडकित्ता, तूप, खिडकी, चावी. |
| ५. पोर्तुगीज शब्द | खाद्यपदार्थ व घरगुती वस्तू. | बटाटा, कोबी, पगार, तिजोरी, कपाट, हापूस. |
| ६. उपसर्गघटित | मूळ शब्दाच्या पूर्वी (मागे) अक्षर जोडलेले असते. | अतिशय, अजाण, गैरसमज, दररोज, नापसंत. |
| ७. प्रत्ययघटित | मूळ शब्दाच्या शेवटी (पुढे) अक्षर जोडलेले असते. | पेरणारा, पाटीलकी, दयाळू, दवाखाना, हुशारी. |
| ८. पूर्णाभ्यस्त | एकच शब्द अक्षरशः रिपीट होतो. | हळूहळू, लाललाल, घरघर, मधूनमधून. |
| ९. अंशाभ्यस्त | दुसरे अक्षर बदलून यमक जोडले जाते. | शेजारीपाजारी, दगडबिगड, बाजारहाट, अघळपघळ. |
| १०. अनुकरणवाचक | नैसर्गिक ध्वनी/आवाज दर्शवणारे शब्द. | गडगड, कडकड, खदखद, बडबड, तरुतुरु. |
५. MPSC Srav Prashna (सराव प्रश्न)
- ‘सुग्रास, संगीत, अपयश’ हे शब्द कोणत्या प्रकारचे साधित शब्द आहेत? (MPSC PYQ)
- (A) प्रत्ययघटित शब्द
- (B) उपसर्गघटित शब्द
- (C) अभ्यस्त शब्द
- (D) सामासिक शब्द
- उत्तर: (B) उपसर्गघटित शब्द (सु-, सम्-, अप- हे उपसर्ग शब्दाच्या सुरुवातीला लागले आहेत).
- खालीलपैकी कोणता शब्द देशी या गटात मोडत नाही? (MPSC Group B/C)
- (A) दगड
- (B) गुडघा
- (C) झाड
- (D) कर्ण
- उत्तर: (D) कर्ण (‘कर्ण’ हा तत्सम शब्द आहे, तर ‘कान’ हा तद्भव आहे).
- ‘शेजारीपाजारी’ हा शब्द अभ्यस्त शब्दाच्या कोणत्या उपप्रकारात येतो? (MPSC Combine PYQ)
- (A) पूर्णाभ्यस्त
- (B) अंशाभ्यस्त
- (C) अनुकरणवाचक
- (D) सामासिक
- उत्तर: (B) अंशाभ्यस्त (‘पाजारी’ हे निरर्थक अक्षर बदलून यमक साधले आहे).
- ‘बटाटा, कोबी, हापूस, पगार’ हे शब्द मराठीत कोणत्या परकीय भाषेतून आले आहेत?
- (A) फारसी
- (B) अरबी
- (C) पोर्तुगीज
- (D) कानडी
- उत्तर: (C) पोर्तुगीज.
