मराठी व्याकरणात दोन किंवा अधिक शब्द मधील परस्परसंबंध दाखवणारे प्रत्यय किंवा शब्द गाळून जो एक सुटसुटीत जोडशब्द (सामासिक शब्द) तयार होतो, त्या एकत्रीकरणाच्या प्रक्रियेला ‘समास’ म्हणतात. MPSC राज्यसेवा, संयुक्त परीक्षा (Group B & C), व सरळसेवा भरतीमध्ये समासाचे ४ मुख्य प्रकार, उपप्रकार (विभक्ती तत्पुरुष, कर्मधारय, द्विगु, मध्यमपदलोपी, अलुक, उपपद, नञ्), आणि विग्रहावरून समास ओळखणे यावर दरवर्षी ३ ते ५ प्रश्न हमखास विचारले जातात.
१. समास : व्याख्या व मूलभूत संकल्पना (Concept & Definitions)
- व्युत्पत्ती व अर्थ: ‘समास’ हा शब्द संस्कृत ‘सम् + अस्’ (एकत्र करणे किंवा एकापुढे एक बसवणे) या धातूपासून बनला आहे.
- सामासिक शब्द (Compound Word): शब्दांच्या एकत्रीकरणाने जो नवीन जोडशब्द तयार होतो, त्याला ‘सामासिक शब्द’ म्हणतात.
- विग्रह (Expansion): सामासिक शब्द कोणत्या शब्दांपासून बनला आहे हे दाखवण्यासाठी कमीत कमी शब्दांत केलेले स्पष्टीकरण म्हणजे ‘विग्रह’ होय.
- उदाहरण: ‘तोंडपाठ’ (सामासिक शब्द) -> ‘ तोंडाने पाठ’ (विग्रह).
समासातील पदांचे प्राधान्य व ४ मुख्य प्रकार:
समासात किमान दोन पदे (शब्द) असतात. त्यांपैकी कोणते पद अर्थाच्या दृष्टीने महत्त्वाचे आहे, यावरून समासाचे ४ मुख्य प्रकार पडतात:
| अ.क्र. | समासाचे नाव | मुख्य/प्रधान पद | गौण पद | MPSC ओळख ट्रिक |
|---|---|---|---|---|
| १ | अव्ययीभाव समास | पहिले पद (पूर्वपद) | दुसरे पद | पहिला शब्द मुख्य व अव्यय/उपसर्ग असतो. |
| २ | तत्पुरुष समास | दुसरे पद (उत्तरपद) | पहिले पद | शेवटचा शब्द महत्त्वाचा असतो. |
| ३ | द्वंद्व समास | दोन्ही पदे (उभयपद) | कोणतेही नाही | दोन्ही पदे समान दर्जाची असतात. |
| ४ | बहुव्रीही समास | दोन्ही पदे गौण | दोन्ही पदे | तिसऱ्याच पदाचा/व्यक्तीचा बोध होतो. |
२. १) अव्ययीभाव समास (First Word Dominant Compound)
- व्याख्या: ज्या सामासिक शब्दातील पहिले पद (पूर्वपद) महत्त्वाचे असून तो संपूर्ण सामासिक शब्द वाक्यात क्रियाविशेषण अव्ययासारखा वापरला जातो, त्यास ‘अव्ययीभाव समास’ म्हणतात.
- ३ मुख्य उपप्रकार:
- संस्कृत उपसर्गघटित अव्ययीभाव:
- पहिल्या पदात संस्कृत उपसर्ग असतात: ‘आ’ (पर्यंत/पासून), ‘यथा’ (प्रमाणे), ‘प्रति’ (प्रत्येक).
- उदाहरणे:
- आजन्म = जन्मापासून.
- यथाशक्ती = शक्तीप्रमाणे.
- प्रतिदिन / प्रतिक्षण = प्रत्येक दिवशी / प्रत्येक क्षणाला.
- आकंठ = कंठापर्यंत.
- फारसी / यावनी उपसर्गघटित अव्ययीभाव:
- पहिल्या पदात अरबी/फारसी उपसर्ग असतात: दर, हर, बिन, बे, गैर, बर.
- उदाहरणे:
- दररोज / दरमजल = प्रत्येक दिवशी / प्रत्येक मैलावर.
- हरसाल / हरवक्त = प्रत्येक वर्षी / प्रत्येक वेळेला.
- बिनाधोक / बिनचूक = धोक्याशिवाय / चुकीशिवाय.
- गैरहजर = हजेरीशिवाय.
- मराठी अव्ययीभाव (द्विरुक्तीचे शब्द):
- एकाच मराठी शब्दाची पुनरावृत्ती (द्विरुक्ती) होऊन ते शब्द क्रियाविशेषणाचे कार्य करतात.
- उदाहरणे:
- घरोघर = प्रत्येक घरी.
- गावोगाव = प्रत्येक गावी.
- रातोरात = रात्र संपण्यापूर्वी.
- जागोजाग / पावोपावली = प्रत्येक जागी / प्रत्येक पावलावर.
३. २) तत्पुरुष समास व त्याचे उपप्रकार (Second Word Dominant Compound)
- व्याख्या: ज्या सामासिक शब्दातील दुसरे पद (उत्तरपद) अर्थाच्या दृष्टीने महत्त्वाचे असते व विग्रह करताना गाळलेला शब्द किंवा विभक्ती प्रत्यय लिहावा लागतो, त्यास ‘तत्पुरुष समास’ म्हणतात.
तत्पुरुष समासाचे मुख्य उपप्रकार:
अ) विभक्ती तत्पुरुष समास:
- विग्रह करताना पहिल्या पदाला ज्या विभक्तीचा प्रत्यय लावावा लागतो, त्या विभक्तीचे नाव या समासाला दिले जाते.
- द्वितीया तत्पुरुष: सुखप्राप्त = सुखाला प्राप्त.
- तृतीया तत्पुरुष: तोंडपाठ = तोंडाने पाठ.
- चतुर्थी तत्पुरुष: क्रीडांगण = क्रीडेसाठी अंगण.
- पंचमी तत्पुरुष: ऋणमुक्त = ऋणातून मुक्त / चोरभय = चोरापासून भय.
- षष्ठी तत्पुरुष: राजवाडा = राजाचा वाडा.
- सप्तमी तत्पुरुष: वनभोजन = वनातील भोजन / घरधंदा = घरातील धंदा.
ब) अलुक तत्पुरुष समास:
- ‘अलुक’ = लोप न होणे. ज्या समासात पूर्वपदाच्या विभक्ती प्रत्ययाचा लोप होत नाही, तसाच राहतो, त्यास अलुक तत्पुरुष म्हणतात.
- MPSC विचारलेली उदाहरणे:
- युधिष्ठिर (युधि), पंकेरुह (पंके), सरसिज (सरसि), अग्रेसर (अग्रे), कर्तरीप्रयोग (कर्तरी), तोंडीलावणे (तोंडी).
क) उपपद / कृदंत तत्पुरुष समास:
- ज्या समासातील दुसरे पद धातुसाधित (कृदंत) असते आणि ते स्वतंत्रपणे वाक्यात वापरता येत नाही, त्यास उपपद तत्पुरुष म्हणतात.
- उदाहरणे:
- पंकज = चिखलात जन्मणारा.
- कुंभकार = मडके करणारा.
- ग्रंथकार = ग्रंथ लिहिणारा.
- शेतकरी = शेती करणारा.
- नीरज = पाण्यात जन्मणारे.
ड) नञ् तत्पुरुष समास:
- ज्या समासातील पहिले पद नकारार्थी (अ, अन्, ना, बे, नि, गैर) असते, त्यास नञ् तत्पुरुष म्हणतात.
- उदाहरणे: अयोग्य (योग्य नसलेला), नापसंत (पसंत नसलेला), अनादर (आदर नसलेला), अहिंसा (हिंसा नसलेली).
इ) समानाधिकरण तत्पुरुष / कर्मधारय समास:
- ज्या समासातील दोन्ही पदे प्रथमा विभक्तीत असतात आणि त्यांच्यात विशेषण-विशेष्य किंवा उपमान-उपमेय संबंध असतो, त्यास कर्मधारय समास म्हणतात.
- उपप्रकार व MPSC उदाहरणे:
- विशेषण पूर्वपद: महादेव (महान असा देव), पितांबर (पिवळे असे अंबर), नीलकमल (निळे असे कमळ).
- उपमान पूर्वपद: मेघश्याम (मेघासारखा श्याम), कमलनयन (कमळासारखे डोळे).
- उपमान उत्तरपद: मुखकमल (कमळासारखे मुख), चरणकमल (कमळासारखे चरण).
- रूपक उभयपद: विद्याधन (विद्या हेच धन), काव्यामृत (काव्य हेच अमृत).
फ) द्विगु समास:
- ज्या समासातील पहिले पद संख्याविशेषण असते आणि सामासिक शब्दावरून समुच्चयाचा (गटाचा) बोध होतो, त्यास द्विगु समास म्हणतात.
- उदाहरणे:
- पंचवटी = पाच वडांचा समूह.
- त्रिभुवन = तीन भुवनांचा समूह.
- नवरात्र = नऊ रात्रींचा समूह.
- सप्ताह = सात दिवसांचा समूह.
- चातुर्मास = चार मासांचा समूह.
ग) मध्यमपदलोपी समास (लुप्तपद कर्मधारय):
- विग्रह करताना पहिल्या पदाचा दुसऱ्या पदाशी संबंध दाखवणारी मधली पदे गाळली जातात, त्यास मध्यमपदलोपी समास म्हणतात.
- उदाहरणे:
- पुरणपोळी = पुरण घालून तयार केलेली पोळी.
- कांदापोहे = कांदे घालून तयार केलेले पोहे.
- बटाटेभात = बटाटे घालून तयार केलेला भात.
- मावसभाऊ = मावशीचा मुलगा या नात्याने भाऊ.
४. ३) द्वंद्व समास व त्याचे उपप्रकार (Both Words Dominant Compound)
- व्याख्या: ज्या समासातील दोन्ही पदे अर्थाच्या दृष्टीने समान दर्जाची (महत्त्वाची) असतात, त्यास ‘द्वंद्व समास’ म्हणतात.
द्वंद्व समासाचे ३ उपप्रकार:
- इतरेतर द्वंद्व समास:
- विग्रह करताना ‘आणि’, ‘व’ या समुच्चयबोधक उभयान्वयी अव्ययांचा वापर होतो.
- उदाहरणे: आई-वडील (आई आणि वडील), हरिहर (हरी आणि हर), स्त्री-पुरुष (स्त्री आणि पुरुष), कृष्णार्जुन (कृष्ण आणि अर्जुन).
- वैकल्पिक द्वंद्व समास:
- विग्रह करताना ‘किंवा’, ‘अथवा’, ‘वा’ या विकल्पबोधक उभयान्वयी अव्ययांचा वापर होतो (दोन्ही पदे परस्परविरोधी असतात).
- उदाहरणे: खरेखोटे (खरे किंवा खोटे), पापपुण्य (पाप किंवा पुण्य), बरेवाईट (बरे किंवा वाईट), न्यायान्याय (न्याय किंवा अन्याय).
- समाहार द्वंद्व समास:
- विग्रहात मुख्य पदांच्या अर्थाशिवाय त्याच जातीच्या इतर गोष्टींचा/पदार्थांचा समावेश (इत्यादी) केलेला असतो.
- उदाहरणे: चहापाणी (चहा, पाणी व इतर फराळ), मीठभाकर (मीठ, भाकरी व इतर साधे अन्न), केरकचरा (केर, कचरा व इतर टाकाऊ वस्तू), पालापाचोळा.
५. ४) बहुव्रीही समास व त्याचे उपप्रकार (Third Person Dominant Compound)
- व्याख्या: ज्या समासातील दोन्ही पदे महत्त्वाची नसून त्या दोन पदांव्यतिरिक्त तिसऱ्याच पदाचा/व्यक्तीचा बोध होतो, त्यास ‘बहुव्रीही समास’ म्हणतात. सामासिक शब्द हा त्या तिसऱ्या पदाचे विशेषण असतो.
बहुव्रीही समासाचे ४ मुख्य उपप्रकार:
- विभक्ती बहुव्रीही समास:
- विग्रह करताना संबंधी सर्वनाम (ज्याचे, ज्याला, ज्याच्यापासून) ज्या विभक्तीत येते, त्यानुसार नाव दिले जाते.
- समानाधिकरण बहुव्रीही: दोन्ही पदे एकाच (प्रथमा) विभक्तीत असतात (उदा. प्राप्तोदक = प्राप्त आहे उदक ज्यास असा तो).
- व्याधीकरण बहुव्रीही: दोन्ही पदे वेगवेगळ्या विभक्तीत असतात (उदा. चक्रपाणी = चक्र आहे हातात ज्याच्या असा तो – विष्णू; नीलकंठ = निळा आहे कंठ ज्याचा असा तो – शंकर).
- नञ् बहुव्रीही समास:
- पहिले पद नकारदर्शक (अ, अन, नि, निर) असते.
- उदाहरणे: अनंत (नाही अंत ज्याला असा तो), निरोगी (नाही रोग ज्याला असा तो), अक्षय (नाही क्षय ज्यास ते).
- सहबहुव्रीही समास:
- पहिले पद ‘स’ किंवा ‘सह’ हे अव्यय असते.
- उदाहरणे: सपरिवार (परिवारासहित आहे असा तो), सप्रेम (प्रेमाने सहित आहे असे ते), सआनंद / सहर्ष.
- प्रादिबहुव्रीही समास:
- पहिले पद प्र, परा, अप, दुर्, सु, वि यांसारखे उपसर्ग असतात.
- उदाहरणे: सुलोचना (चांगले आहेत डोळे जिचे अशी ती), विधवा (विगत झाला आहे धव/पती जिचा अशी ती), दुर्बल (गेले आहे बल ज्याच्यापासून असा तो).
६. MPSC Exam Confusion Buster (एकच शब्द – वेगवेगळे समास)
MPSC परीक्षेत काही शब्द विग्रहाच्या पद्धतीनुसार वेगवेगळ्या समासात येतात, त्यामुळे विग्रह कसा केला आहे यावर उत्तर ठरते:
| सामासिक शब्द | विग्रह १ (पहिला प्रकार) | विग्रह २ (दुसरा प्रकार) | MPSC Priority Rule |
|---|---|---|---|
| पीतांबर | पिवळे असे अंबर -> कर्मधारय | पिवळे आहे अंबर ज्याचे असा तो (विष्णू) -> बहुव्रीही | वाक्यात व्यक्तीचा बोध झाल्यास बहुव्रीही प्रथम उत्तर द्यावे. |
| नीलकंठ | निळा असा कंठ -> कर्मधारय | निळा आहे कंठ ज्याचा असा तो (शंकर) -> बहुव्रीही | बहुव्रीही समासाला प्राधान्य. |
| दशमुख | दहा मुखांचा समूह -> द्विगु | दहा आहेत मुखे ज्याला असा तो (रावण) -> बहुव्रीही | बहुव्रीही समास उत्तर बरोबर मानले जाते. |
७. MPSC Srav Prashna (सराव प्रश्न)
- ‘पुरणपोळी’ या सामासिक शब्दाचा समास कोणता? (MPSC Group B/C)
- (A) कर्मधारय समास
- (B) मध्यमपदलोपी तत्पुरुष समास
- (C) अलुक तत्पुरुष समास
- (D) द्विगु समास
- उत्तर: (B) मध्यमपदलोपी तत्पुरुष समास (विग्रहातील ‘घालून तयार केलेली’ ही मधली पदे गाळली जातात).
- ‘युधिष्ठिर’ व ‘सरसिज’ हे शब्द कोणत्या समासाची उदाहरणे आहेत?
- (A) उपपद तत्पुरुष
- (B) अलुक तत्पुरुष
- (C) नञ् तत्पुरुष
- (D) कर्मधारय
- उत्तर: (B) अलुक तत्पुरुष (पहिल्या पदातील विभक्ती प्रत्ययाचा लोप होत नाही).
- ‘चहापाणी’ या शब्दाचा योग्य समास ओळखा.
- (A) इतरेतर द्वंद्व
- (B) वैकल्पिक द्वंद्व
- (C) समाहार द्वंद्व
- (D) अव्ययीभाव
- उत्तर: (C) समाहार द्वंद्व (चहा, पाणी व इतर फराळाच्या पदार्थांचा समावेश होतो).
