प्रयोग व प्रयोगांचे प्रकार (Voice & Types of Prayog) – MPSC विशेष संपूर्ण अभ्यासक्रम

मराठी व्याकरणात वाक्यातील कर्ता, कर्म आणि क्रियापद यांच्यातील परस्पर संबंधाला आणि त्यांच्या रूपांमधील जुळणीला ‘प्रयोग’ म्हणतात. MPSC राज्यसेवा, संयुक्त परीक्षा (Group B & C), आणि सरळसेवा भरतीमध्ये कर्तरी, कर्मणी, भावे प्रयोग आणि त्यांचे उपप्रकार, तसेच संकीर्ण/मिश्र प्रयोग यावर दरवर्षी ३ ते ५ प्रश्न विचारले जातात.

---

१. प्रयोग : व्याख्या व मूळ संकल्पना (Concept & Definitions)

• व्युत्पत्ती: ‘प्रयोग’ हा शब्द संस्कृत ‘प्र + युज्’ (जोडणे किंवा रचना करणे) या धातूपासून बनला आहे.
• व्याख्या: वाक्यातील कर्ता व कर्म यांच्या लिंग, वचन व पुरुषाचा क्रियापदाच्या रूपाशी जो अन्वय (संबंध) किंवा जुळणी असते, तिला व्याकरणात ‘प्रयोग’ म्हणतात.
• मुख्य नियम: वाक्यात क्रियापदाचे रूप कर्त्यानुसार बदलते, कर्मानुसार बदलते किंवा दोघांनुसारही बदलत नाही; यावरून प्रयोगाचे मुख्य ३ प्रकार पडतात.

---

२. प्रयोगाचे ३ मुख्य प्रकार (3 Primary Voice Types)

                  ┌── १. कर्तरी प्रयोग (सकर्मक कर्तरी व अकर्मक कर्तरी)
                  │
प्रयोगाचे ३ मुख्य प्रकार ┼── २. कर्मणी प्रयोग (प्रधानकर्तुक, नवीन, पुराण, समापन, शक्य)
                  │
                  └── ३. भावे प्रयोग (सकर्मक भावे, अकर्मक भावे, भावकर्तुक भावे)

---

३. १) कर्तरी प्रयोग (Kartari Prayog)

• व्याख्या: जेव्हा वाक्यातील क्रियापदाचे रूप कर्त्याच्या लिंग, वचन किंवा पुरुषानुसार बदलते, तेव्हा त्या प्रयोगाला ‘कर्तरी प्रयोग’ म्हणतात.
• ओळखण्याची मुख्य लक्षणे (MPSC Pattern):
  1. कर्ता नेहमी प्रथमान्त (प्रत्ययविरहित) असतो.
  2. क्रियापद हे कर्त्याच्या तंत्राप्रमाणे चालते.

कर्तरी प्रयोगाचे २ उपप्रकार:

1. सकर्मक कर्तरी प्रयोग:
   • वाक्यात कर्म हजर असते आणि कर्माला सामान्यतः प्रत्यय नसतो (किंवा असल्यास ते कर्त्यानुसार बदलते).
   • उदाहरणे:
     • राम आंबा खातो. (सीता आंबा खाते / मुले आंबा खातात)
     • तो निबंध लिहितो.
     • मुलगी गाणे गाते.
2. अकर्मक कर्तरी प्रयोग:
   • वाक्यात कर्म नसते, क्रिया फक्त कर्त्यावरच घडते.
   • उदाहरणे:
     • ती हळू चालते.
     • पाखरू उडाले.
     • तो रस्त्यात पडला.

---

४. २) कर्मणी प्रयोग (Karmani Prayog)

• व्याख्या: जेव्हा वाक्यातील क्रियापदाचे रूप कर्माच्या लिंग किंवा वचनानुसार बदलते, तेव्हा त्या प्रयोगाला ‘कर्मणी प्रयोग’ म्हणतात.
• ओळखण्याची मुख्य लक्षणे (MPSC Pattern):
  1. कर्त्याला तृतीया, चतुर्थी किंवा सव्यय विभक्तीचा प्रत्यय असतो (कर्ता प्रथमान्त नसतो).
  2. कर्म नेहमी प्रथमान्त (प्रत्ययविरहित) असते.
  3. क्रियापद नेहमी भूतकाळी असते.

कर्मणी प्रयोगाचे ५ मुख्य उपप्रकार:

उपप्रकार	वैशिष्ट्य व व्याख्या	MPSC विचारलेली उदाहरणे
१. प्रधानकर्तुक कर्मणी	कर्त्याला तृतीया विभक्तीचा प्रत्यय असतो आणि कर्माचे प्राधान्य असते.	* रामाने आंबा खाल्ला. * तिने गाणे गायले.
२. नवीन कर्मणी (कर्मकर्तरी)	इंग्रजीतील Passive Voice प्रमाणे कर्त्याला ‘कडून’ प्रत्यय किंवा शब्दयोगी अव्यय लागते.	* शिपायाकडून चोर पकडला गेला. * मांजराकडून उंदीर मारला गेला.
३. पुराण / प्राचीन कर्मणी	जुन्या मराठीतील काव्यरचनेत ‘िज’ प्रत्यययुक्त क्रियापदे येतात.	* काय कर्म करिजे? * जो जो कीजेल धर्म.
४. समापन कर्मणी	क्रियेची समाप्ती दर्शवणारी संयुक्त क्रियापदे असतात, कर्त्याला षष्ठी प्रत्यय असतो.	* त्याचा निबंध लिहून झाला. * तिचे काम करून झाले.
५. शक्य कर्मणी	कर्त्याला क्रिया करण्याची शक्यता/सामर्थ्य दर्शवले जाते, क्रियापदास ‘वते’ प्रत्यय असतो.	* तिच्याने आता काम करवते. * बाबांच्याने डोंगर चढवतो.

---

५. ३) भावे प्रयोग (Bhave Prayog)

• व्याख्या: जेव्हा क्रियापदाचे रूप कर्त्याच्या किंवा कर्माच्या लिंग, वचनाप्रमाणे बदलत नसून नेहमी तृतीयपुरुषी, नपुंसकलिंगी, एकवचनी (ओ-कारान्त/इ-कारान्त) स्वतंत्र राहते, तेव्हा त्याला ‘भावे प्रयोग’ म्हणतात.
• ओळखण्याची मुख्य लक्षणे (MPSC Pattern):
  1. कर्ता व कर्म दोघांनाही विभक्ती प्रत्यय असतात.
  2. क्रियापद बदलत नाही (उदा. मारले, बांधले, सांजावले).

भावे प्रयोगाचे ३ उपप्रकार:

1. सकर्मक भावे प्रयोग:
   • वाक्यात कर्म असते, कर्ता व कर्म दोघांनाही प्रत्यय असतो.
   • उदाहरणे:
     • रामाने रावणाला मारले.
     • तिने मुलाला मायेने जवळ घेतले.
     • शिक्षकांनी विद्यार्थ्यांना बदडले.
2. अकर्मक भावे प्रयोग:
   • वाक्यात कर्म नसते, कर्त्याला प्रत्यय असतो.
   • उदाहरणे:
     • त्याने आता घरी जावे.
     • सैनिकांनी सीमेवर लढावे.
     • मुलांनी शांत बसावे.
3. भावकर्तुक / अकर्तुक भावे प्रयोग:
   • वाक्यात प्रत्यक्ष कर्ता नसतो, क्रियापदातील भावच कर्ता म्हणून काम करतो.
   • उदाहरणे:
     • आज दिवसभर सांजावले.
     • पुण्याजवळ पोहोचताच उजाडले.
     • मला आज मळमळते.

---

६. संकीर्ण / मिश्र प्रयोग (Mixed / Sankar Prayog)

MPSC राज्यसेवा व संयुक्त मुख्य परीक्षेत संकीर्ण प्रयोगावर क्लिष्ट प्रश्न विचारले जातात. दोन प्रयोगांची लक्षणे एकाच वाक्यात आढळल्यास त्याला संकीर्ण प्रयोग म्हणतात:

1. कर्तृ-कर्म संकर प्रयोग: क्रियापद कर्ता व कर्म दोघांनुसार बदलते (उदा. तू मला पुस्तक दिलेस.).
2. कर्म-भाव संकर प्रयोग: कर्माला प्रत्यय असतो व क्रियापद कर्माप्रमाणे बदलते (उदा. रामाने गाईला बांधले.).
3. कर्तृ-भाव संकर प्रयोग: कर्त्याला व कर्माला दोन्हीला प्रत्यय असतो पण द्वितीय पुरुषी कर्ता असतो (उदा. तू गाईला बांधलेस.).

---

७. MPSC Master Revision Chart (प्रयोग ओळखण्याची सोपी ट्रिक)

प्रयोगाचे नाव	कर्ता (Subject)	कर्म (Object)	क्रियापद (Verb)	MPSC उदाहरण
१. कर्तरी प्रयोग	प्रत्यय नसतो (प्रथमा)	प्रत्यय असो वा नसो	कर्त्याप्रमाणे बदलते	राम आंबा खातो.
२. कर्मणी प्रयोग	प्रत्यय असतो (तृतीया/चतुर्थी)	प्रत्यय नसतो (प्रथमा)	कर्माप्रमाणे बदलते	रामाने आंबा खाल्ला.
३. भावे प्रयोग	प्रत्यय असतो	प्रत्यय असतो	नेहमी नपुंसकलिंगी, एकवचनी	रामाने रावणाला मारले.

---

८. MPSC Srav Prashna (सराव प्रश्न)

1. ‘शिपायाकडून चोर पकडला गेला’ या वाक्यातील प्रयोग ओळखा. (MPSC Group B/C)
   • (A) प्रधानकर्तुक कर्मणी
   • (B) नवीन कर्मणी (कर्मकर्तरी)
   • (C) सकर्मक भावे
   • (D) अकर्मक कर्तरी
   • उत्तर: (B) नवीन कर्मणी (‘कडून’ या शब्दयोगी अव्ययामुळे इंग्रजी Passive Voice ची रचना बनते).
2. ‘तिच्याने आता काम करवते’ या वाक्यातील प्रयोगाचा उपप्रकार कोणता?
   • (A) शक्य कर्मणी
   • (B) समापन कर्मणी
   • (C) अकर्मक भावे
   • (D) पुराण कर्मणी
   • उत्तर: (A) शक्य कर्मणी (क्रियेचे सामर्थ्य/शक्यता दर्शवली आहे).
3. खालीलपैकी सकर्मक भावे प्रयोगाचे वाक्य कोणते?
   • (A) तो वेगाने धावतो.
   • (B) रामाने आंबा खाल्ला.
   • (C) तिने त्याला घरी बोलावले.
   • (D) मुलांनी शांत बसावे.
   • उत्तर: (C) तिने त्याला घरी बोलावले (कर्त्याला व कर्माला दोघांनाही प्रत्यय आहे आणि वाक्य सकर्मक आहे).

---