मराठी व्याकरणात दोन किंवा दोनपेक्षा अधिक वेगळी केवल (साधी) वाक्ये दिली असता, त्यांच्यातील मूळ अर्थाला बाधा न आणता त्यांचे एकच केवल वाक्य, मिश्र वाक्य किंवा संयुक्त वाक्य तयार करण्याच्या प्रक्रियेला ‘वाक्यसंकलन’ किंवा ‘वाक्यसंश्लेषण’ (Sentence Synthesis) म्हणतात.
MPSC राज्यसेवा, संयुक्त मुख्य परीक्षा (Group B & C), आणि सरळसेवा भरतीमध्ये परस्पर वाक्ये एकत्र करून योग्य केवल, मिश्र किंवा संयुक्त वाक्य बनवणे यावर नेहमी २ ते ३ प्रश्न विचारले जातात.
१. वाक्यसंकलन : व्याख्या व मुख्य उद्देश (Concept & Purpose)
- व्याख्या: दोन किंवा अधिक लहान-लहान वाक्यांचे एकत्रीकरण करून अर्थपूर्ण व व्याकरणदृष्ट्या शुद्ध असे एकच वाक्य बनवणे म्हणजे वाक्यसंकलन होय.
- वाक्यसंकलनाचा मुख्य उद्देश:
- भाषेतील पाल्हाळ कमी करून वाक्यात आटोपशीरपणा व सौंदर्य आणणे.
- विचारांमधील परस्परसंबंध (कारण, वेळ, अट, उद्देश, परिणाम) स्पष्ट करणे.
- मुख्य नियम: वाक्यसंकलन करताना वाक्यातील मूळ काळ आणि अर्थ अजिबात बदलता कामा नये.
२. वाक्यसंकलनाचे ३ मुख्य प्रकार (3 Ways of Sentence Synthesis)
दोन किंवा अधिक केवल वाक्यांचे संकलन मुख्यत्वे तीन प्रकारच्या वाक्यांत केले जाते:
┌── अ) केवल वाक्यात संकलन (धातुसाधिते / शब्दयोगी अव्यये वापरून)
│
वाक्यसंकलनाचे ३ मुख्य मार्ग ──┼── ब) मिश्र वाक्यात संकलन (गौणत्वबोधक अव्यये वापरून)
│
└── क) संयुक्त वाक्यात संकलन (प्रधानत्वबोधक अव्यये वापरून)
३. १) केवल वाक्यात संकलन करणे (Combining into a Simple Sentence)
दोन किंवा अधिक वाक्यांचे एकाच केवल वाक्यात संकलन करताना एकाच वाक्यातील मुख्य क्रियापद कायम ठेवून बाकीच्या क्रियापदांची धातुसाधिते (कृदन्ते), अव्यये किंवा शब्दयोगी अव्ययांचे रूप बनवले जाते.
उपयुक्त घटक व MPSC उदाहरणे:
- ‘ऊन/हून’ प्रत्ययांत कृदन्ते वापरून (पूर्वकालवाचक धातुसाधिते):
- मूळ वाक्ये: १) तो बाजारात गेला. २) त्याने भाजी खरेदी केली.
- केवल वाक्य: तो बाजारात जाऊन भाजी खरेदी केली. / तो बाजारात जाऊन त्याने भाजी आणली.
- ‘ताच / ताना / ल्यामुळे’ प्रत्ययांत कृदन्ते वापरून (कालवाचक व कारणवाचक):
- मूळ वाक्ये: १) आरती सुरू झाली. २) घंटानाद सुरू झाला.
- केवल वाक्य: आरती सुरू होताच घंटानाद सुरू झाला.
- मूळ वाक्ये: १) पाऊस पडला. २) रस्ते निसरडे झाले.
- केवल वाक्य: पाऊस पडल्यामुळे रस्ते निसरडे झाले.
- शब्दयोगी अव्ययांचा वापर करून:
- मूळ वाक्ये: १) त्याने अभ्यास केला. २) त्याला यश मिळाले.
- केवल वाक्य: अभ्यासामुळे त्याला यश मिळाले.
- सामासिक शब्द वापरून:
- मूळ वाक्ये: १) तो दररोज काम करतो. २) तो चुकत नाही.
- केवल वाक्य: तो प्रतिदिन बिनचूक काम करतो.
४. २) मिश्र वाक्यात संकलन करणे (Combining into a Complex Sentence)
दोन केवल वाक्यांमधील परस्परसंबंध (कारण, उद्देश, अट, वेळ, परिणाम) लक्षात घेऊन ती वाक्ये गौणत्वबोधक उभयान्वयी अव्ययांनी (म्हणून, कारण, की, जेव्हा-तेव्हा, जो-तो, जर-तर) जोडली जातात.
प्रकार व MPSC उदाहरणे:
- कारणदर्शक मिश्र वाक्य (कारण, कारण की):
- मूळ वाक्ये: १) तो परीक्षेत नापास झाला. २) त्याने अभ्यास केला नव्हता.
- मिश्र वाक्य: तो परीक्षेत नापास झाला, कारण उसने अभ्यास केला नव्हता.
- उद्देशदर्शक मिश्र वाक्य (म्हणून, यास्तव, जावे म्हणून):
- मूळ वाक्ये: १) त्याला प्रथम क्रमांक मिळवायचा आहे. २) तो प्रचंड मेहनत घेतो.
- मिश्र वाक्य: त्याला प्रथम क्रमांक मिळवायचा आहे, म्हणून तो प्रचंड मेहनत घेतो.
- संकेतदर्शक मिश्र वाक्य (जर-तर, की, म्हणजे):
- मूळ वाक्ये: १) पाऊस चांगला पडेल. २) शेतात पीक चांगले येईल.
- मिश्र वाक्य: जर पाऊस चांगला पडला, तर शेतात पीक चांगले येईल.
- कालदर्शक मिश्र वाक्य (जेव्हा-तेव्हा):
- मूळ वाक्ये: १) सूर्य उगवला. २) सर्वत्र प्रकाश पसरला.
- मिश्र वाक्य: जेव्हा सूर्य उगवला, तेव्हा सर्वत्र प्रकाश पसरला.
५. ३) संयुक्त वाक्यात संकलन करणे (Combining into a Compound Sentence)
दोन किंवा अधिक स्वतंत्र केवल वाक्ये प्रधानत्वबोधक उभयान्वयी अव्ययांनी (समुच्चय, विकल्प, न्यूनत्व, परिणामबोधक) जोडून एका संयुक्त वाक्यात रूपांतरित केली जातात.
प्रकार व MPSC उदाहरणे:
- समुच्चयबोधक संयुक्त वाक्य (आणि, व, अन):
- मूळ वाक्ये: १) ढग गर्जू लागले. २) पावसाला सुरुवात झाली.
- संयुक्त वाक्य: ढग गर्जू लागले आणि पावसाला सुरुवात झाली.
- न्यूनत्वबोधक संयुक्त वाक्य (पण, परंतु, परी):
- मूळ वाक्ये: १) तो खूप वेगाने धावला. २) त्याची बस चुकली.
- संयुक्त वाक्य: तो खूप वेगाने धावला, पण त्याची बस चुकली.
- विकल्पबोधक संयुक्त वाक्य (किंवा, अथवा, वा):
- मूळ वाक्ये: १) तू चहा घे. २) तू कॉफी घे.
- संयुक्त वाक्य: तू चहा घे किंवा कॉफी घे.
- परिणामबोधक संयुक्त वाक्य (म्हणून, यास्तव, तस्मात):
- मूळ वाक्ये: १) रोहनने खूप सराव केला. २) त्याला सुवर्णपदक मिळाले.
- संयुक्त वाक्य: रोहनने खूप सराव केला, म्हणून त्याला सुवर्णपदक मिळाले.
६. MPSC Revision Quick Chart (वाक्यसंकलन ओळख ट्रिक्स)
| संकलित वाक्याचा प्रकार | वापरले जाणारे मुख्य घटक / प्रत्यय | MPSC चे विचारलेले उदाहरण |
|---|---|---|
| १. केवल वाक्य | कृदन्ते (‘ऊन, ताच, ताना, ल्यामुळे’) किंवा शब्दयोगी अव्यये. | आरती सुरू होताच घंटानाद सुरू झाला. |
| २. मिश्र वाक्य | ‘जेव्हा-तेव्हा, जर-तर, कारण, की, जो-तो’ यांसारखी अव्यये. | जेव्हा आरती सुरू झाली, तेव्हा घंटानाद सुरू झाला. |
| ३. संयुक्त वाक्य | ‘आणि, व, पण, परंतु, किंवा, म्हणून’ यांसारखी अव्यये. | आरती सुरू झाली आणि घंटानाद सुरू झाला. |
७. MPSC Srav Prashna (सराव प्रश्न)
- ‘तो धावला’ व ‘तो पडला’ या दोन वाक्यांचे एका केवल वाक्यात संकलन कोणते होईल?
- (A) तो धावला आणि पडला.
- (B) जेव्हा तो धावला तेव्हा पडला.
- (C) तो धावताना पडला.
- (D) तो धावला म्हणून पडला.
- उत्तर: (C) तो धावताना पडला. (येथे ‘धावताना’ हे कृदंत वापरून एकच मुख्य क्रियापद ठेवले आहे).
- ‘पाऊस पडला’ व ‘शेतकरी आनंदले’ या वाक्यांचे योग्य संयुक्त वाक्य निवडा.
- (A) पाऊस पडल्यामुळे शेतकरी आनंदले.
- (B) जेव्हा पाऊस पडला तेव्हा शेतकरी आनंदले.
- (C) पाऊस पडला आणि शेतकरी आनंदले.
- (D) जर पाऊस पडला तर शेतकरी आनंदतील.
- उत्तर: (C) पाऊस पडला आणि शेतकरी आनंदले. (‘आणि’ हे समुच्चयबोधक अव्यय संयुक्त वाक्य बनवते).
- ‘आरती संपली’ व ‘सगळे घरी गेले’ या वाक्यांचे मिश्र वाक्य कसे बनेल?
- (A) आरती संपल्यावर सगळे घरी गेले.
- (B) आरती संपली आणि सगळे घरी गेले.
- (C) जशी आरती संपली तसे सगळे घरी गेले.
- (D) आरती संपली पण सगळे घरी गेले नाहीत.
- उत्तर: (C) जशी आरती संपली तसे सगळे घरी गेले.
