वाळवंट म्हणजे काय?
ज्या प्रदेशात पर्जन्याचे प्रमाण अत्यल्प असते आणि पाण्याची उपलब्धता मर्यादित असते, त्याला वाळवंट (Desert) म्हणतात. सामान्यतः वर्षाला 250 मिमीपेक्षा कमी पर्जन्य असलेले प्रदेश वाळवंटी हवामानाचे मानले जातात. मात्र, वाळवंट निश्चित करण्यासाठी पर्जन्याबरोबरच बाष्पीभवन, आर्द्रता आणि स्थानिक हवामानाचाही विचार केला जातो.
महत्त्वाचे: सर्व वाळवंटे उष्ण किंवा वाळूमय नसतात. अंटार्क्टिकासारखे बर्फाच्छादित प्रदेशही वाळवंट आहेत.
वाळवंटांची निर्मिती कशी होते?
वाळवंटांच्या निर्मितीमागे पुढील प्रमुख कारणे आहेत.
- उपोष्णकटिबंधीय उच्च दाबाचा पट्टा: खाली उतरणाऱ्या कोरड्या हवेमुळे ढग व पर्जन्याची निर्मिती कमी होते. उदाहरण — सहारा.
- थंड सागरी प्रवाह: किनाऱ्यालगत पर्जन्याला प्रतिकूल परिस्थिती निर्माण होऊ शकते. उदाहरण — अटाकामा.
- पर्जन्यछाया परिणाम (Rain Shadow Effect): पर्वत ओलांडल्यानंतर हवेत आर्द्रता कमी राहते. उदाहरण — पॅटागोनियन वाळवंट.
- खंडाच्या अंतर्गत भागातील स्थान: समुद्रापासून दूर असल्याने आर्द्र वारे पुरेशा प्रमाणात पोहोचत नाहीत. उदाहरण — गोबी.
जगातील प्रमुख वाळवंटे आणि त्यांचे स्थान
| वाळवंट | स्थान | महत्त्वाचे वैशिष्ट्य |
|---|---|---|
| सहारा | उत्तर आफ्रिका | जगातील सर्वात मोठे उष्ण वाळवंट |
| गोबी | चीन व मंगोलिया | थंड हिवाळा असलेले वाळवंट |
| अरेबियन | अरेबियन द्वीपकल्प | विस्तीर्ण उष्ण व शुष्क प्रदेश |
| कालाहारी | बोत्सवाना, नामिबिया व दक्षिण आफ्रिका | शुष्क ते अर्धशुष्क प्रदेश |
| थर | भारत व पाकिस्तान | भारतातील प्रमुख वाळवंट |
| ग्रेट व्हिक्टोरिया | ऑस्ट्रेलिया | ऑस्ट्रेलियातील प्रमुख वाळवंट |
| पॅटागोनियन | मुख्यतः अर्जेंटिना | अँडीज पर्वतरांगेच्या पर्जन्यछायेचा प्रभाव |
| सीरियन | सीरिया, जॉर्डन, इराक व सौदी अरेबियाचा काही भाग | पश्चिम आशियातील शुष्क प्रदेश |
| ग्रेट बेसिन | अमेरिका | थंड हिवाळा असलेले वाळवंट |
| चिहुआहुआन | मेक्सिको व अमेरिकेचा दक्षिण-पश्चिम भाग | उत्तर अमेरिकेतील प्रमुख वाळवंट |
| काराकुम | तुर्कमेनिस्तान | मध्य आशियातील वाळवंट |
| अटाकामा | चिली | अत्यंत शुष्क बिगरध्रुवीय वाळवंट |
| नामिब | नामिबिया व नैऋत्य आफ्रिकेचा किनारी भाग | किनारी वाळवंट |
| टकलामाकान | चीनमधील शिनजियांग प्रदेश | अंतर्गत आशियातील वाळवंट |
| अंटार्क्टिक | अंटार्क्टिका | जगातील सर्वात मोठे वाळवंट |
| आर्क्टिक | उत्तर ध्रुवीय प्रदेश | ध्रुवीय वाळवंट |
MPSC परीक्षेसाठी महत्त्वाची तथ्ये
- जगातील सर्वात मोठे वाळवंट — अंटार्क्टिका.
- जगातील सर्वात मोठे उष्ण वाळवंट — सहारा.
- सर्वाधिक शुष्क बिगरध्रुवीय वाळवंट — अटाकामा.
- गोबी वाळवंट — चीन आणि मंगोलिया.
- थर वाळवंट — भारत आणि पाकिस्तान.
- कालाहारी वाळवंट — दक्षिण आफ्रिका.
- काराकुम वाळवंट — तुर्कमेनिस्तान.
- ग्रेट व्हिक्टोरिया वाळवंट — ऑस्ट्रेलिया.
- बरखान (Barchan) — वाऱ्यामुळे तयार होणारी अर्धचंद्राकार वाळूची टेकडी.
- ओअॅसिस (Oasis) — वाळवंटी प्रदेशातील पाणी उपलब्ध असलेला भाग.
भारतातील थर वाळवंट
थर वाळवंट भारताच्या वायव्य भागात, प्रामुख्याने राजस्थानमध्ये असून पाकिस्तानमध्येही पसरलेले आहे.
- प्रमुख वैशिष्ट्य: कमी आणि अनियमित पर्जन्य.
- महत्त्वाची नदी: लुनी.
- भूरूप: वाळूच्या टेकड्या, शुष्क मैदाने आणि बरखान.
- हवामानाशी संबंध: मान्सूनच्या पर्जन्याचे मर्यादित प्रमाण आणि अरवली पर्वतरांगेची दिशा हे महत्त्वाचे घटक आहेत.
सरावासाठी बहुपर्यायी प्रश्न (MCQs)
प्रश्न 1. जगातील सर्वात मोठे उष्ण वाळवंट कोणते?
A) गोबी
B) सहारा
C) अटाकामा
D) थर
उत्तर: B) सहारा
प्रश्न 2. गोबी वाळवंट कोणत्या देशांमध्ये आहे?
A) भारत व पाकिस्तान
B) चीन व मंगोलिया
C) चिली व अर्जेंटिना
D) इराण व इराक
उत्तर: B) चीन व मंगोलिया
प्रश्न 3. जगातील सर्वात मोठे वाळवंट कोणते?
A) सहारा
B) अरेबियन
C) अंटार्क्टिका
D) कालाहारी
उत्तर: C) अंटार्क्टिका
प्रश्न 4. अटाकामा वाळवंट कोणत्या देशात आहे?
A) चिली
B) मेक्सिको
C) ऑस्ट्रेलिया
D) दक्षिण आफ्रिका
उत्तर: A) चिली
प्रश्न 5. बरखान म्हणजे काय?
A) वाळवंटातील नदी
B) खडकाळ पठार
C) अर्धचंद्राकार वाळूची टेकडी
D) हिमनदीने तयार झालेले भूरूप
उत्तर: C) अर्धचंद्राकार वाळूची टेकडी
एका मिनिटात उजळणी
- सर्वात मोठे वाळवंट — अंटार्क्टिका.
- सर्वात मोठे उष्ण वाळवंट — सहारा.
- सर्वाधिक शुष्क बिगरध्रुवीय वाळवंट — अटाकामा.
- गोबी — चीन व मंगोलिया.
- थर — भारत व पाकिस्तान.
- कालाहारी — दक्षिण आफ्रिका.
- काराकुम — तुर्कमेनिस्तान.
- बरखान — अर्धचंद्राकार वाळूची टेकडी.
अभ्यास टिप: वाळवंटांची नावे केवळ पाठ न करता, त्यांचे स्थान जगाच्या नकाशावर शोधा. स्थान, देश आणि वैशिष्ट्य यांची सांगड घातल्यास MPSC भूगोलातील वस्तुनिष्ठ प्रश्न सोडवणे सोपे जाते.
