रसायनशास्त्र (Chemistry) हा सामान्य विज्ञानाचा महत्त्वाचा भाग असून MPSC व इतर स्पर्धा परीक्षांच्या तयारीसाठी या विषयातील मूलभूत संकल्पना समजून घेणे आवश्यक आहे. पदार्थांची रचना, अणू व रेणू, मूलद्रव्यांचे गुणधर्म, रासायनिक अभिक्रिया, आम्ल-आम्लारी-क्षार, धातू-अधातू आणि दैनंदिन जीवनातील रसायनशास्त्र या घटकांचा अभ्यास केल्यामुळे वैज्ञानिक संकल्पना स्पष्ट होण्यास मदत होते.
MPSCToday.com वरील या विभागात रसायनशास्त्राच्या विषयवार अभ्यासनोंदी एकाच ठिकाणी उपलब्ध करून देण्याचे उद्दिष्ट आहे. या अभ्यासनोंदींच्या मदतीने विद्यार्थी मूलभूत संकल्पनांपासून औद्योगिक रसायनशास्त्र, पर्यावरणीय रसायनशास्त्र आणि दैनंदिन जीवनातील रासायनिक प्रक्रियांपर्यंत क्रमाने अभ्यास करू शकतात.
रसायनशास्त्राच्या अभ्यासात कोणते विषय समाविष्ट आहेत?
रसायनशास्त्राच्या अभ्यासाची व्याप्ती पुढील प्रमुख विभागांमध्ये विभागता येते.
मूलभूत रसायनशास्त्र: पदार्थांचे गुणधर्म, मूलद्रव्ये, संयुगे, मिश्रणे आणि पदार्थाच्या अवस्था.
अणुरचना व आवर्त सारणी: अणू, रेणू, इलेक्ट्रॉन, प्रोटॉन, न्यूट्रॉन, अणुक्रमांक, वस्तुमानांक आणि मूलद्रव्यांचे वर्गीकरण.
रासायनिक बंध व अभिक्रिया: आयनिक आणि सहसंयुजी बंध, रासायनिक समीकरणे, ऑक्सिडीकरण-क्षपण आणि अभिक्रियांचे प्रकार.
आम्ल, आम्लारी व क्षार: pH मूल्य, निर्देशक, उदासिनीकरण आणि महत्त्वाची रासायनिक संयुगे.
धातू, अधातू व मिश्रधातू: त्यांचे गुणधर्म, उपयोग, अभिक्रियाशीलता, गंजणे आणि धातूंचे निष्कर्षण.
औद्योगिक व दैनंदिन जीवनातील रसायनशास्त्र: साबण, डिटर्जंट, काच, सिमेंट, खते, इंधने, अन्न आणि औषधे.
पर्यावरणीय रसायनशास्त्र: हवा व पाण्याचे प्रदूषण, आम्लवृष्टी, हरितगृह वायू आणि हरित रसायनशास्त्र.
१. रसायनशास्त्राची मूलभूत माहिती (Basic Chemistry)
अनुक्रमांक
घटकाचे नाव
१
रसायनशास्त्राची ओळख व व्याप्ती
२
पदार्थाची संकल्पना व पदार्थांचे वर्गीकरण
३
पदार्थांचे भौतिक व रासायनिक गुणधर्म
४
पदार्थाच्या अवस्था — घन, द्रव व वायू
५
पदार्थाच्या अवस्थांतील बदल
६
मूलद्रव्ये, संयुगे व मिश्रणे
७
समांगी व विषमांगी मिश्रणे
८
शुद्ध पदार्थ व अशुद्ध पदार्थ
९
मिश्रणांचे पृथक्करण — गाळण, ऊर्ध्वपातन, स्फटीकीकरण व वर्णलेखन
१०
भौतिक बदल व रासायनिक बदल
११
वस्तुमान अक्षय्यतेचा नियम
१२
निश्चित प्रमाणाचा नियम
१३
रासायनिक चिन्हे, सूत्रे व संज्ञा
२. अणुरचना व रेणू (Atomic Structure and Molecules)
अनुक्रमांक
घटकाचे नाव
१४
अणू व रेणू यांची संकल्पना
१५
अणुसिद्धांत
१६
इलेक्ट्रॉन, प्रोटॉन व न्यूट्रॉन
१७
अणुकेंद्र व अणुरचना
१८
अणुक्रमांक व वस्तुमानांक
१९
समस्थानिके (Isotopes)
२०
समभारिके (Isobars)
२१
इलेक्ट्रॉन संरचना व इलेक्ट्रॉन कवचे
२२
संयुजा (Valency)
२३
रासायनिक सूत्रे व रेणुवस्तुमान
२४
मोल संकल्पना (Mole Concept)
२५
आयन व त्यांचे प्रकार
२६
धनायन व ऋणायन
३. आवर्त सारणी (Periodic Table)
अनुक्रमांक
घटकाचे नाव
२७
मूलद्रव्यांचे वर्गीकरण
२८
आधुनिक आवर्त नियम
२९
आधुनिक आवर्त सारणीची रचना
३०
आवर्त व गण (Periods and Groups)
३१
धातू, अधातू व उपधातू
३२
निष्क्रिय वायू (Noble Gases)
३३
अल्कली धातू व अल्कधर्मी मृदा धातू
३४
हॅलोजन मूलद्रव्ये
३५
संक्रमण मूलद्रव्ये
३६
अणुत्रिज्या व आयनीकरण ऊर्जा
३७
विद्युतऋणता व इलेक्ट्रॉन ग्रहण प्रवृत्ती
३८
आवर्त सारणीतील मूलद्रव्यांचे महत्त्वाचे गुणधर्म
४. रासायनिक बंध (Chemical Bonding)
अनुक्रमांक
घटकाचे नाव
३९
रासायनिक बंधांची संकल्पना
४०
आयनिक बंध (Ionic Bond)
४१
सहसंयुजी बंध (Covalent Bond)
४२
धात्विक बंध (Metallic Bond)
४३
हायड्रोजन बंध
४४
संयुजा व ऑक्सिडीकरण अवस्था
४५
रेणूंची रचना व ध्रुवीयता
४६
आंतररेणवीय बलांची मूलभूत माहिती
५. रासायनिक अभिक्रिया व समीकरणे (Chemical Reactions)
अनुक्रमांक
घटकाचे नाव
४७
रासायनिक अभिक्रिया व त्यांची वैशिष्ट्ये
४८
रासायनिक समीकरणे व त्यांचे संतुलन
४९
संयोजन अभिक्रिया
५०
विघटन अभिक्रिया
५१
विस्थापन अभिक्रिया
५२
द्विविस्थापन अभिक्रिया
५३
अवक्षेपण अभिक्रिया
५४
उष्मादायी व उष्माशोषी अभिक्रिया
५५
ऑक्सिडीकरण व क्षपण (Oxidation and Reduction)
५६
उत्प्रेरक व उत्प्रेरण
५७
ज्वलन व ज्वलनाचे प्रकार
५८
गंजणे व गंजण्यास प्रतिबंध
५९
रासायनिक अभिक्रियांचा वेग
६०
विद्युत अपघटन (Electrolysis)
६१
विद्युत विलेपन (Electroplating)
६. आम्ल, आम्लारी व क्षार (Acids, Bases and Salts)
अनुक्रमांक
घटकाचे नाव
६२
आम्लांची संकल्पना व गुणधर्म
६३
आम्लारींची संकल्पना व गुणधर्म
६४
क्षारांची निर्मिती व गुणधर्म
६५
तीव्र व दुर्बल आम्ले
६६
तीव्र व दुर्बल आम्लारी
६७
pH मूल्य व pH मापन
६८
आम्ल-आम्लारी निर्देशक
६९
उदासिनीकरण अभिक्रिया
७०
दैनंदिन जीवनातील आम्ल व आम्लारी
७१
महत्त्वाची आम्ले — हायड्रोक्लोरिक, सल्फ्यूरिक व नायट्रिक आम्ल
७२
महत्त्वाची आम्लारी — सोडियम हायड्रॉक्साइड व कॅल्शियम हायड्रॉक्साइड
७३
सामान्य मीठ व त्याचे उपयोग
७४
बेकिंग सोडा व वॉशिंग सोडा
७५
विरंजक चूर्ण (Bleaching Powder)
७६
प्लास्टर ऑफ पॅरिस व जिप्सम
७. धातू, अधातू व मिश्रधातू (Metals, Non-metals and Alloys)
अनुक्रमांक
घटकाचे नाव
७७
धातूंचे भौतिक व रासायनिक गुणधर्म
७८
अधातूंचे भौतिक व रासायनिक गुणधर्म
७९
धातू व अधातू यांतील फरक
८०
धातूंची अभिक्रियाशीलता श्रेणी
८१
धातूंच्या ऑक्सिजन, पाणी व आम्लांशी अभिक्रिया
८२
खनिजे व धातुकांचे प्रकार
८३
धातुकर्म व धातूंचे निष्कर्षण
८४
लोह व पोलाद
८५
तांबे, अॅल्युमिनियम व जस्त
८६
सोने, चांदी व मौल्यवान धातू
८७
मिश्रधातूंची संकल्पना व उपयोग
८८
पितळ, कांस्य, स्टेनलेस स्टील व सोल्डर
८९
धातूंचे गंजणे व संरक्षण
९०
धातूंचे विद्युत व उष्णता संवहन
८. कार्बन व कार्बनी रसायनशास्त्र (Carbon and Organic Chemistry)
अनुक्रमांक
घटकाचे नाव
९१
कार्बनची वैशिष्ट्ये
९२
कार्बनची अपररूपे — हिरा, ग्रॅफाइट व फुलरीन
९३
कार्बनची संयुगे
९४
कार्बनी संयुगांचे वर्गीकरण
९५
संतृप्त व असंतृप्त हायड्रोकार्बन्स
९६
अल्केन, अल्कीन व अल्काइन
९७
समघटकता (Isomerism)
९८
कार्यकारी गट (Functional Groups)
९९
अल्कोहोल व कार्बोक्झिलिक आम्ले
१००
एस्टर व त्यांचे उपयोग
१०१
साबण व डिटर्जंट यांचे रसायनशास्त्र
१०२
पॉलिमर व बहुवारिकीकरण
१०३
नैसर्गिक व कृत्रिम पॉलिमर
१०४
प्लास्टिक व कृत्रिम तंतू
१०५
रबर व त्याचे प्रकार
१०६
पेट्रोलियमपासून मिळणारी कार्बनी संयुगे
१०७
इंधनांचे प्रकार व ज्वलन
९. हवा, पाणी व पर्यावरणीय रसायनशास्त्र (Environmental Chemistry)
अनुक्रमांक
घटकाचे नाव
१०८
हवेची रचना
१०९
ऑक्सिजन व त्याचे गुणधर्म
११०
नायट्रोजन व त्याचे उपयोग
१११
कार्बन डायऑक्साइड व कार्बन मोनॉक्साइड
११२
ओझोन व ओझोन थर
११३
पाण्याचे गुणधर्म व जलचक्र
११४
कठीण पाणी व मृदू पाणी
११५
पाणी शुद्धीकरणाच्या पद्धती
११६
वायुप्रदूषण व त्याची रासायनिक कारणे
११७
जलप्रदूषण व रासायनिक प्रदूषके
११८
आम्लवृष्टी (Acid Rain)
११९
हरितगृह वायू व हरितगृह परिणाम
१२०
पर्यावरणपूरक रसायनशास्त्र (Green Chemistry)
१०. औद्योगिक रसायनशास्त्र (Industrial Chemistry)
अनुक्रमांक
घटकाचे नाव
१२१
रासायनिक उद्योगांची ओळख
१२२
काच — निर्मिती, प्रकार व उपयोग
१२३
सिमेंट — घटक, निर्मिती व उपयोग
१२४
साबण व डिटर्जंट निर्मिती
१२५
कागद उद्योगाचे रसायनशास्त्र
१२६
खते — प्रकार व रासायनिक घटक
१२७
नायट्रोजनयुक्त, स्फुरदयुक्त व पालाशयुक्त खते
१२८
कीटकनाशके व तणनाशके
१२९
रंगद्रव्ये व रंग
१३०
औद्योगिक आम्ले व क्षार
१३१
पेट्रोलियम शुद्धीकरण
१३२
कोळसा व कोळशापासून मिळणारी उत्पादने
११. अन्न, शेती व दैनंदिन जीवनातील रसायनशास्त्र
अनुक्रमांक
घटकाचे नाव
१३३
अन्नातील प्रमुख रासायनिक घटक
१३४
अन्नपदार्थांमधील कर्बोदके, प्रथिने व स्निग्ध पदार्थ
१३५
अन्नातील जीवनसत्त्वे व खनिजे
१३६
अन्नाचे ऑक्सिडीकरण व खराब होण्याची प्रक्रिया
१३७
अन्न संरक्षक व अन्न साठवण
१३८
अन्न भेसळ व तिची मूलभूत ओळख
१३९
खतांचे रसायनशास्त्र व मृदेचा pH
१४०
मृदेतील पोषकद्रव्ये
१४१
औषधे व दैनंदिन जीवनातील रसायने
१४२
प्रतिजैविके व जंतुनाशके
१४३
सौंदर्यप्रसाधने व स्वच्छता उत्पादने
१४४
घरगुती रसायनांचा सुरक्षित वापर
१२. इंधने, ऊर्जा व महत्त्वाची रासायनिक उत्पादने
अनुक्रमांक
घटकाचे नाव
१४५
कोळसा, पेट्रोलियम व नैसर्गिक वायू
१४६
जीवाश्म इंधनांचे प्रकार व उपयोग
१४७
इंधनाची कार्यक्षमता व उष्मांक
१४८
LPG, CNG व PNG
१४९
जैवइंधने व इथेनॉल मिश्रित इंधन
१५०
हायड्रोजन इंधन व हरित हायड्रोजन
१५१
बॅटरी व विद्युतरासायनिक पेशी
१५२
इंधन पेशी (Fuel Cells)
१५३
ऊर्जा साठवणुकीतील रासायनिक प्रक्रिया
१३. महत्त्वाची रासायनिक तथ्ये व परीक्षा उजळणी
अनुक्रमांक
घटकाचे नाव
१५४
महत्त्वाची मूलद्रव्ये व त्यांची रासायनिक चिन्हे
१५५
सामान्य रासायनिक संयुगे व त्यांची सूत्रे
१५६
दैनंदिन जीवनातील रसायने व त्यांचे उपयोग
१५७
महत्त्वाचे रासायनिक नियम व संकल्पना
१५८
रासायनिक अभिक्रियांची महत्त्वाची उदाहरणे
१५९
सामान्य रसायनशास्त्रीय संज्ञा व व्याख्या
१६०
रसायनशास्त्रावरील महत्त्वाचे बहुपर्यायी प्रश्न (MCQs)
MPSC परीक्षेसाठी रसायनशास्त्राचा अभ्यास कसा करावा?
रसायनशास्त्राचा अभ्यास करताना केवळ व्याख्या पाठ करण्याऐवजी प्रत्येक संकल्पनेमागील वैज्ञानिक तत्त्व समजून घेण्याचा प्रयत्न करा.
मूलभूत संकल्पना स्पष्ट करा: अणू, रेणू, संयुजा, रासायनिक सूत्रे आणि आवर्त सारणी यांचा प्रथम अभ्यास करा.
रासायनिक अभिक्रिया समजून घ्या: अभिक्रियांचे प्रकार, समीकरणांचे संतुलन आणि ऑक्सिडीकरण-क्षपण यांमधील फरक लक्षात ठेवा.
तुलनात्मक अभ्यास करा: धातू व अधातू, आम्ल व आम्लारी, आयनिक व सहसंयुजी बंध यांसारख्या विषयांचे तक्त्यांच्या मदतीने पुनरावलोकन करा.
दैनंदिन जीवनातील उदाहरणे अभ्यासा: साबण, खते, इंधने, अन्नपदार्थ, औषधे आणि घरगुती रसायनांचे उपयोग समजून घ्या.
सराव प्रश्न सोडवा: अभ्यासलेल्या प्रत्येक घटकानंतर बहुपर्यायी प्रश्न (MCQs) सोडवा आणि चुकीच्या उत्तरांमागील संकल्पना पुन्हा अभ्यासा.
नियमित उजळणी करा: महत्त्वाची रासायनिक सूत्रे, मूलद्रव्यांची चिन्हे, अभिक्रिया आणि संज्ञा यांची स्वतंत्र नोंद ठेवा.
रसायनशास्त्राच्या अभ्यासनोंदी
खालील विषयसूचीमध्ये रसायनशास्त्राचे महत्त्वाचे घटक विभागवार दिले आहेत. प्रत्येक विषयाच्या उपलब्ध अभ्यासनोंदींचा वापर करून अभ्यास करा. नवीन अभ्यासनोंदी प्रकाशित होत असताना या विषयसूचीत त्यांचे दुवे जोडले जातील.
सूचना: अभ्यास करताना आपल्या संबंधित परीक्षेची अधिकृत अधिसूचना व अभ्यासक्रम तपासा. परीक्षेनुसार विषयांची व्याप्ती आणि प्रश्नांचे स्वरूप वेगवेगळे असू शकते.
विद्यार्थ्यांसाठी महत्त्वाचे मुद्दे
रसायनशास्त्राचा अभ्यास मूलभूत संकल्पनांपासून सुरू करा.
आवर्त सारणी, रासायनिक अभिक्रिया आणि आम्ल-आम्लारी-क्षार यांना विशेष लक्ष द्या.
महत्त्वाची रासायनिक सूत्रे, मूलद्रव्यांची चिन्हे आणि त्यांचे उपयोग यांची उजळणी करा.
औद्योगिक रसायने आणि दैनंदिन जीवनातील रासायनिक प्रक्रियांचा अभ्यास करा.
