महाराष्ट्राचे राज्यपाल (Governors of Maharashtra): भारतीय संविधानातील कलम १५३ (Article 153) नुसार प्रत्येक राज्यासाठी एक राज्यपाल असण्याची तरतूद करण्यात आली आहे. राज्यपाल हे घटकराज्याचे घटनात्मक व औपचारिक प्रमुख (Constitutional / De Jure Head) असतात, तर मुख्यमंत्री हे वास्तव कार्यकारी प्रमुख (De Facto Executive Head) असतात. MPSC राज्यसेवा (Rajyaseva) आणि संयुक्त पूर्व व मुख्य परीक्षा (Combine Group B & C) मधील राज्यव्यवस्था (Polity) विषयाच्या दृष्टीने राज्यपालांचे अधिकार, कार्ये, विशेष घटनात्मक तरतुदी (उदा. कलम ३७१(२)) आणि महाराष्ट्राच्या सर्व राज्यपालांचा कालक्रम अत्यंत महत्त्वाचा घटक आहे.
📌 महत्त्वाचे ठळक मुद्दे (Key Takeaways for Quick Revision)
- घटनात्मक तरतूद: भाग ६ मधील कलम १५३ ते १६७ दरम्यान राज्य कार्यकारिणीचे (State Executive) वर्णन आहे. ७ वी घटनादुरुस्ती १९५६ अन्वये एकाच व्यक्तीची दोन किंवा अधिक राज्यांसाठी राज्यपाल म्हणून नियुक्ती केली जाऊ शकते.
- महाराष्ट्राचे पहिले राज्यपाल: १ मे १९६० रोजी महाराष्ट्र राज्य स्थापनेवेळी श्री. प्रकाश (Sri Prakasa) हे पहिले राज्यपाल होते (ते यापूर्वी द्विभाषिक मुंबई राज्याचेही राज्यपाल होते).
- पहिल्या महिला राज्यपाल: विजयालक्ष्मी पंडित (Vijaya Lakshmi Pandit) (१९६२ ते १९६४) या महाराष्ट्राच्या पहिल्या महिला राज्यपाल होत्या.
- सर्वाधिक काळ राज्यपालपद भूषविणारे: डॉ. पी. सी. अलेक्झांडर (Dr. P. C. Alexander) (१९९३ ते २००२ – सुमारे ९ वर्षे ५ महिने).
- सध्याचे राज्यपाल (२०२६): जिष्णू देव वर्मा (Jishnu Dev Varma) हे मार्च २०२६ पासून महाराष्ट्राचे विद्यमान राज्यपाल म्हणून कार्यरत आहेत.
- कलम ३७१(२) विशेष जबाबदारी: विदर्भ, मराठवाडा आणि उर्वरित महाराष्ट्रासाठी स्वतंत्र वैधानिक विकास मंडळे (Development Boards) स्थापन करणे व समन्यायी निधी वाटपावर देखरेख ठेवणे ही राज्यपालांची विशेष जबाबदारी आहे.
परीक्षेच्या दृष्टीने विश्लेषण (MPSC Exam Relevance)
MPSC परीक्षेत राज्यपाल या घटकावर पूर्व आणि मुख्य दोन्ही टप्प्यांवर नियमितपणे प्रश्न विचारले जातात:
- पूर्व परीक्षा (Prelims – MCQs & Fact-based): राज्यपालांची नियुक्ती (कलम १५५), पदावधी व पात्रता (कलम १५६, १५७), राज्यपालांची शपथ (कलम १५९ – उच्च न्यायालयाचे मुख्य न्यायाधीश देतात), पहिल्या महिला राज्यपाल, सर्वाधिक कार्यकाळ आणि अलीकडील नियुक्त्यांचा क्रम.
- मुख्य परीक्षा (Mains – GS 2 Polity): राज्यपालांचे विवेकाधीन अधिकार (Discretionary Powers – Article 163), अध्यादेश काढण्याचा अधिकार (Ordinance Power – Article 213), राष्ट्रपती राजवट शिफारस (Article 356), तसेच केंद्र-राज्य संबंधांमधील वादग्रस्त मुद्यांवर (उदा. सरकारिया आयोग आणि पुंछी आयोगाच्या शिफारशी) विश्लेषणात्मक प्रश्न.
राज्यपालांशी संबंधित महत्त्वाचे घटनात्मक कलमे (Constitutional Articles)
| कलम (Article) | विषय / तरतूद (Constitutional Provision) | परीक्षेसाठी महत्त्वाचे मुद्दे (Key Points) |
|---|---|---|
| कलम १५३ (Art. 153) | राज्यांचे राज्यपाल (Governors of States) | प्रत्येक राज्यासाठी एक राज्यपाल असेल. एकाच व्यक्तीस दोन वा अधिक राज्यांचा राज्यपाल नेमण्याची मुभा (७ वी घटनादुरुस्ती १९५६). |
| कलम १५४ (Art. 154) | राज्याची कार्यकारी सत्ता (Executive Power of State) | राज्याची कार्यकारी सत्ता राज्यपालांच्या हाती असते; ते ती स्वतः किंवा आपल्या अधीनस्थ अधिकाऱ्यांमार्फत वापरतात. |
| कलम १५५ (Art. 155) | राज्यपालांची नियुक्ती (Appointment of Governor) | राज्यपालांची नियुक्ती राष्ट्रपतींद्वारे त्यांच्या सही व शिक्यानिशी (By warrant under his hand and seal) केली जाते. |
| कलम १५६ (Art. 156) | पदावधी (Term of Office) | राष्ट्रपतींची मर्जी असेपर्यंत (Pleasure of the President) पद धारण करतात; सर्वसाधारण कार्यकाळ ५ वर्षे. |
| कलम १५७ व १५८ (Art. 157-158) | पात्रता व शर्ती (Qualifications & Conditions) | भारताचा नागरिक असावा, वयाची ३५ वर्षे पूर्ण असावीत. विधिमंडळ किंवा संसदेचा सदस्य नसावा; लाभाचे पद धारण करू नये. |
| कलम १५९ (Art. 159) | शपथ किंवा प्रतिज्ञा (Oath of Affirmation) | संबंधित राज्याच्या उच्च न्यायालयाचे मुख्य न्यायाधीश (Chief Justice of High Court) शपथ देतात. |
| कलम १६१ (Art. 161) | क्षमादानाचा अधिकार (Pardoning Power) | शिक्षेत माफी, स्थगिती, सूट किंवा घट करण्याचा अधिकार. (मृत्युदंडाची शिक्षा पूर्णतः माफ करण्याचा अधिकार फक्त राष्ट्रपतींना असतो). |
| कलम १६३ (Art. 163) | मंत्रिमंडळाचा सल्ला व विवेकाधिकार (Discretionary Powers) | राज्यपालांना सल्ला देण्यासाठी मुख्यमंत्र्यांच्या नेतृत्वाखाली मंत्रिपरिषद; परंतु राज्यपालांचे स्वेच्छाधीन अधिकार न्यायालयाच्या कक्षेबाहेर असतात. |
| कलम २१३ (Art. 213) | अध्यादेश काढण्याचा अधिकार (Power to Promulgate Ordinances) | विधिमंडळाचे अधिवेशन चालू नसताना अध्यादेश जारी करण्याचा अधिकार. विधिमंडळ सुरू झाल्यापासून ६ आठवड्यांत मंजुरी आवश्यक. |
| कलम ३७१(२) (Art. 371(2)) | महाराष्ट्र व गुजरातबाबत विशेष तरतूद (Special Provision for Maharashtra) | विदर्भ, मराठवाडा व उर्वरित महाराष्ट्रासाठी वैधानिक विकास मंडळे स्थापन करणे व अनुशेष भरून काढणे ही राज्यपालांची विशेष जबाबदारी. |
महाराष्ट्राच्या सर्व राज्यपालांची संपूर्ण यादी (List of Governors of Maharashtra: 1960 to 2026)
खाली १ मे १९६० रोजी स्वतंत्र महाराष्ट्र राज्य स्थापनेपासून ते आजतागायतच्या सर्व राज्यपालांचा अचूक कालक्रम दिला आहे. (टीप: यापूर्वी मुंबई प्रांताचे/द्विभाषिक मुंबई राज्याचे राज्यपाल म्हणून सर जॉन कॉलव्हिल, राजा महाराज सिंग, सर गिरीजा शंकर बाजपाई, डॉ. हरेकृष्ण महताब यांनी कार्य केले होते; १ मे १९६० ला महाराष्ट्र राज्याची स्थापना झाली तेव्हा श्री. प्रकाश हेच पदावर कायम राहिले):
| क्र. | राज्यपालांचे नाव (Name of Governor) | कार्यकाळ (Tenure) | विशेष माहिती / परीक्षा संदर्भ (Special Highlights) |
|---|---|---|---|
| १ | श्री. प्रकाश (Sri Prakasa) | १० डिसेंबर १९५६ – १६ एप्रिल १९६२ | १ मे १९६० रोजी स्वतंत्र महाराष्ट्र स्थापनेच्या वेळी पहिले राज्यपाल. |
| २ | डॉ. पी. सुब्बारायण (Dr. P. Subbarayan) | १७ एप्रिल १९६२ – ६ ऑक्टोबर १९६२ | कार्यकाळातच निधन पावणारे राज्यपाल. |
| — | न्या. एच. के. शृंखला (H. K. Chainani) (प्रभारी) | ६ ऑक्टोबर १९६२ – २८ नोव्हेंबर १९६२ | मुंबई उच्च न्यायालयाचे तत्कालीन मुख्य न्यायाधीश (प्रभारी). |
| ३ | विजयालक्ष्मी पंडित (Vijaya Lakshmi Pandit) | २८ नोव्हेंबर १९६२ – १८ ऑक्टोबर १९६४ | महाराष्ट्राच्या पहिल्या महिला राज्यपाल; संयुक्त राष्ट्र आमसभेच्या (UNGA) पहिल्या महिला अध्यक्षा. |
| ४ | डॉ. पी. व्ही. चेरियन (Dr. P. V. Cherian) | १४ नोव्हेंबर १९६४ – ८ नोव्हेंबर १९६९ | कार्यकाळ पूर्ण होण्यापूर्वी पदावर असतानाच निधन. |
| ५ | अली यावर जंग (Ali Yavar Jung) | २६ फेब्रुवारी १९७० – ११ डिसेंबर १९७६ | कार्यकाळातच निधन. त्यांच्या स्मरणार्थ मुंबईतील राष्ट्रीय संस्थेस नाव दिले गेले. |
| ६ | सादिक अली (Sadiq Ali) | ३० एप्रिल १९७७ – ३ नोव्हेंबर १९८० | प्रसिद्ध स्वातंत्र्यसैनिक व माजी काँग्रेस अध्यक्ष. |
| ७ | एअर चीफ मार्शल ओ. पी. मेहरा (O. P. Mehra) | ३ नोव्हेंबर १९८० – ५ मार्च १९८२ | भारतीय हवाई दलाचे माजी प्रमुख. |
| ८ | एअर चीफ मार्शल आय. एच. लतीफ (I. H. Latif) | ६ मार्च १९८२ – १६ एप्रिल १९८५ | भारतीय हवाई दलाचे माजी प्रमुख. |
| ९ | कोना प्रभाकर राव (Kona Prabhakar Rao) | ३१ मे १९८५ – २ एप्रिल १९८६ | माजी विधानसभा अध्यक्ष (आंध्र प्रदेश). |
| १० | डॉ. शंकर दयाळ शर्मा (Dr. Shankar Dayal Sharma) | ३ एप्रिल १९८६ – २ सप्टेंबर १९८७ | पुढे जाऊन भारताचे उपराष्ट्रपती व राष्ट्रपती झाले. |
| ११ | कासू ब्रह्मानंद रेड्डी (Kasu Brahmananda Reddy) | २० फेब्रुवारी १९८८ – १८ जानेवारी १९९० | आंध्र प्रदेशचे माजी मुख्यमंत्री व केंद्रीय गृहमंत्री. |
| १२ | डॉ. सी. सुब्रमण्यम (Dr. C. Subramaniam) | १५ फेब्रुवारी १९९० – ९ जानेवारी १९९३ | भारतातील हरितक्रांतीचे जनक (भारत रत्न सन्मानित). |
| १३ | डॉ. पी. सी. अलेक्झांडर (Dr. P. C. Alexander) | १२ जानेवारी १९९३ – १३ जुलै २००२ | महाराष्ट्रात सर्वाधिक काळ (सुमारे ९ वर्षे ५ महिने) राज्यपालपदी राहण्याचा विक्रम. |
| १४ | मोहम्मद फझल (Mohammed Fazal) | १० ऑक्टोबर २००२ – ५ डिसेंबर २००४ | वरिष्ठ प्रशासक व नियोजन आयोगाचे माजी सदस्य. |
| १५ | एस. एम. कृष्णा (S. M. Krishna) | १२ डिसेंबर २००४ – ५ मार्च २००८ | कर्नाटकचे माजी मुख्यमंत्री व भारताचे माजी परराष्ट्रमंत्री. |
| १६ | एस. सी. जमीर (S. C. Jamir) | ९ मार्च २००८ – २२ जानेवारी २०१० | नागालँडचे ज्येष्ठ नेते व माजी मुख्यमंत्री. |
| १७ | के. शंकरनारायणन (K. Sankaranarayanan) | २२ जानेवारी २०१० – २४ ऑगस्ट २०१४ | दीर्घकाळ राज्यपालपद; २०१४ मध्ये राजीनामा दिला. |
| १८ | सी. विद्यासागर राव (C. Vidyasagar Rao) | ३० ऑगस्ट २०१४ – ३१ ऑगस्ट २०१९ | त्यांच्या काळात तामिळनाडूच्या राज्यपालपदाचाही अतिरिक्त कार्यभार सांभाळला. |
| १९ | भगतसिंह कोश्यारी (Bhagat Singh Koshyari) | ५ सप्टेंबर २०१९ – १७ फेब्रुवारी २०२३ | उत्तराखंडचे माजी मुख्यमंत्री; गोव्याचाही अतिरिक्त कार्यभार सांभाळला. |
| २० | रमेश बैस (Ramesh Bais) | १८ फेब्रुवारी २०२३ – ३० जुलै २०२४ | यापूर्वी त्रिपुरा आणि झारखंडचे राज्यपाल म्हणून कार्य. |
| २१ | सी. पी. राधाकृष्णन (C. P. Radhakrishnan) | ३१ जुलै २०२४ – ११ सप्टेंबर २०२५ | झारखंडचे माजी राज्यपाल; पुढे भारताचे १५ वे उपराष्ट्रपती म्हणून निवड. |
| — | आचार्य देवव्रत (Acharya Devvrat) (अतिरिक्त कार्यभार) | १५ सप्टेंबर २०२५ – ९ मार्च २०२६ | गुजरातचे राज्यपाल (महाराष्ट्राचा अतिरिक्त कार्यभार सांभाळला). |
| २२ | जिष्णू देव वर्मा (Jishnu Dev Varma) | १० मार्च २०२६ – चालू | विद्यमान राज्यपाल (Current Governor); यापूर्वी तेलंगणाचे राज्यपाल व त्रिपुराचे उपमुख्यमंत्री. |
MPSC परीक्षेसाठी वारंवार विचारले जाणारे विशेष तथ्य (Special Exam Facts)
- पहिल्या महिला राज्यपाल: विजयालक्ष्मी पंडित या केवळ महाराष्ट्राच्याच नव्हे, तर भारताच्या राजनैतिक इतिहासातील अत्यंत प्रतिष्ठित व्यक्तिमत्त्व होत्या. त्या पंडित जवाहरलाल नेहरू यांच्या भगिनी होत्या.
- सर्वात मोठा कार्यकाळ: डॉ. पी. सी. अलेक्झांडर (१९९३ ते २००२) हे सलग दोन टर्म्समध्ये राज्यपाल राहिले.
- राष्ट्रपती बनलेले राज्यपाल: डॉ. शंकर दयाळ शर्मा हे महाराष्ट्राचे राज्यपाल राहिलेले नेते पुढे भारताचे राष्ट्रपती बनले.
- उपराष्ट्रपती बनलेले राज्यपाल: सी. पी. राधाकृष्णन हे महाराष्ट्राचे राज्यपाल असताना त्यांची भारताच्या उपराष्ट्रपतीपदी निवड झाली.
- पदावर असताना निधन झालेले राज्यपाल: डॉ. पी. सुब्बारायण, डॉ. पी. व्ही. चेरियन आणि अली यावर जंग यांचे निधन राज्यपालपदाच्या कार्यकाळात झाले.
संभाव्य सराव प्रश्न (MPSC Prelims Practice Questions)
प्रश्न १. १ मे १९६० रोजी संयुक्त महाराष्ट्र राज्याची स्थापना झाली तेव्हा महाराष्ट्राचे राज्यपाल कोण होते?
(A) राजा महाराज सिंग
(B) श्री. प्रकाश
(C) डॉ. पी. सुब्बारायण
(D) विजयालक्ष्मी पंडित
उत्तर व स्पष्टीकरण पहा
उत्तर: (B) श्री. प्रकाश
स्पष्टीकरण: श्री. प्रकाश हे १० डिसेंबर १९५६ पासून द्विभाषिक मुंबई राज्याचे राज्यपाल होते. १ मे १९६० रोजी जेव्हा स्वतंत्र महाराष्ट्र राज्याची स्थापना झाली, तेव्हा तेच महाराष्ट्राचे पहिले राज्यपाल ठरले. त्यांचा कार्यकाळ १६ एप्रिल १९६२ पर्यंत होता.
प्रश्न २. भारतीय राज्यघटनेतील कलम ३७१(२) अन्वये महाराष्ट्राच्या राज्यपालांवर खालीलपैकी कोणती विशेष जबाबदारी सोपवण्यात आली आहे?
(A) मुंबई उच्च न्यायालयाच्या न्यायाधीशांची थेट नियुक्ती करणे
(B) विदर्भ, मराठवाडा व उर्वरित महाराष्ट्रासाठी स्वतंत्र वैधानिक विकास मंडळे स्थापन करणे व समन्यायी निधी वाटप सुनिश्चित करणे
(C) विधानपरिषदेच्या सर्व सदस्यांची थेट निवड करणे
(D) मुंबई महानगर प्रदेश विकास प्राधिकरणाचे अध्यक्षपद सांभाळणे
उत्तर व स्पष्टीकरण पहा
उत्तर: (B)
स्पष्टीकरण: घटनेच्या कलम ३७१(२) नुसार राष्ट्रपतींच्या आदेशाद्वारे महाराष्ट्राच्या राज्यपालांवर विदर्भ, मराठवाडा आणि उर्वरित महाराष्ट्रासाठी स्वतंत्र वैधानिक विकास मंडळे स्थापन करण्याची, विकास खर्चासाठी निधीचे समन्यायी वाटप करण्याची आणि तांत्रिक शिक्षण व रोजगाराच्या पुरेशा संधी उपलब्ध करून देण्याची विशेष जबाबदारी असते.
प्रश्न ३. खालील विधाने विचारात घ्या:
१. डॉ. पी. सी. अलेक्झांडर हे महाराष्ट्रात सर्वाधिक काळ राज्यपालपदी राहिलेले व्यक्ती आहेत.
२. विजयालक्ष्मी पंडित या महाराष्ट्राच्या पहिल्या महिला राज्यपाल होत्या.
वरीलपैकी कोणते/ती विधान/ने बरोबर आहेत?
(A) केवळ १
(B) केवळ २
(C) १ आणि २ दोन्ही
(D) दोन्ही नाही
उत्तर व स्पष्टीकरण पहा
उत्तर: (C) १ आणि २ दोन्ही
स्पष्टीकरण: डॉ. पी. सी. अलेक्झांडर यांनी १९९३ ते २००२ या कालावधीत सुमारे ९ वर्षे ५ महिने राज्यपालपद भूषविले, जे महाराष्ट्रात सर्वाधिक आहे. तसेच विजयालक्ष्मी पंडित या नोव्हेंबर १९६२ ते ऑक्टोबर १९६४ दरम्यान महाराष्ट्राच्या पहिल्या महिला राज्यपाल होत्या.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (Frequently Asked Questions – FAQs)
१ मे १९६० रोजी महाराष्ट्र राज्य स्थापनेच्या वेळी महाराष्ट्राचे पहिले राज्यपाल श्री. प्रकाश (Sri Prakasa) हे होते (१० डिसेंबर १९५६ ते १६ एप्रिल १९६२).
महाराष्ट्राच्या पहिल्या महिला राज्यपाल विजयालक्ष्मी पंडित (Vijaya Lakshmi Pandit) या होत्या. त्यांनी २८ नोव्हेंबर १९६२ ते १८ ऑक्टोबर १९६४ या काळात पद भूषविले.
डॉ. पी. सी. अलेक्झांडर (Dr. P. C. Alexander) यांनी सर्वाधिक काळ (१२ जानेवारी १९९३ ते १३ जुलै २००२ – सुमारे ९ वर्षे ५ महिने) महाराष्ट्राचे राज्यपालपद भूषविले.
मार्च २०२६ पासून जिष्णू देव वर्मा (Jishnu Dev Varma) हे महाराष्ट्राचे राज्यपाल म्हणून कार्यरत आहेत.
