📌 महत्त्वाचे मुद्दे (Key Takeaways for MPSC)
- स्थापना व दिन: २४ ऑक्टोबर १९४५ रोजी संयुक्त राष्ट्रांची सनद (UN Charter) अमलात आली. म्हणून २४ ऑक्टोबर हा दिवस ‘संयुक्त राष्ट्र दिन’ (United Nations Day) म्हणून पाळला जातो.
- मुख्यालय: न्यूयॉर्क शहर (New York City), अमेरिका. आंतरराष्ट्रीय न्यायालय (ICJ) चे मुख्यालय हेग (The Hague, नेदरलँड्स) येथे आहे.
- सदस्य संख्या: १९३ सार्वभौम देश (१९३ वा सदस्य: दक्षिण सुदान – २०११). २ निरीक्षक देश: व्हॅटिकन सिटी (Holy See) आणि पॅलेस्टाईन.
- सध्याचे महासचिव (Secretary-General): अँटोनियो गुटेरेस (António Guterres – पोर्तुगाल; १ जानेवारी २०१७ पासून कार्यरत).
- अधिकृत भाषा (६): इंग्रजी, फ्रेंच, रशियन, स्पॅनिश, चिनी आणि अरबी (कार्यकारी भाषा: इंग्रजी व फ्रेंच).
- ६ प्रमुख अंगे (Principal Organs): आमसभा (UNGA), सुरक्षा परिषद (UNSC), आर्थिक व सामाजिक परिषद (ECOSOC), आंतरराष्ट्रीय न्यायालय (ICJ), सचिवालय (Secretariat), आणि विश्वस्त परिषद (Trusteeship Council – १ नोव्हेंबर १९९४ पासून अकार्यरत).
🎯 परीक्षेच्या दृष्टीने महत्त्व (MPSC Exam Relevance)
राज्यसेवा व संयुक्त पूर्व परीक्षा (Prelims): आंतरराष्ट्रीय घडामोडी, संयुक्त राष्ट्र दिन, सुरक्षा परिषदेचे स्थायी/अस्थायी सदस्य, व्हेटो अधिकार (Veto Power), विशेष संस्था (WHO, UNESCO, IMF) आणि त्यांची मुख्यालये, सध्याचे महासचिव यांवर वस्तुनिष्ठ प्रश्न विचारले जातात.
राज्यसेवा मुख्य परीक्षा (Mains – GS 2 & GS 3): आंतरराष्ट्रीय संबंध (International Relations), भारताचे परराष्ट्र धोरण, सुरक्षा परिषदेतील भारताची स्थायी सदस्यत्वाची मागणी (UNSC Reforms & G4 Group), शांतता मोहिमेतील (UN Peacekeeping) भारताचे योगदान आणि संयुक्त राष्ट्रांसमोरील समकालीन आव्हाने यांवर विश्लेषणात्मक प्रश्न विचारले जातात.
संयुक्त राष्ट्र संघटना: पार्श्वभूमी व उद्दिष्टे (Background & Objectives)
दुसऱ्या महायुद्धातील विनाशकारी संहारानंतर जागतिक शांतता आणि सामूहिक सुरक्षितता राखण्यासाठी एका प्रभावी आंतरराष्ट्रीय संघटनेची आवश्यकता भासू लागली. पहिल्या महायुद्धानंतर स्थापन झालेली ‘राष्ट्रसंघ’ (League of Nations) ही संस्था दुसरे महायुद्ध रोखण्यात अपयशी ठरली होती. त्यामुळे २५ एप्रिल ते २६ जून १९४५ दरम्यान अमेरिकेतील सॅन फ्रान्सिस्को येथे ५० देशांच्या प्रतिनिधींची परिषद भरली. तेथे २६ जून १९४५ रोजी ५० राष्ट्रांच्या प्रतिनिधींनी संयुक्त राष्ट्रांच्या सनदेवर (UN Charter) स्वाक्षऱ्या केल्या. पोलंडने नंतर स्वाक्षरी केली, ज्यामुळे पोलंडसह मूळ संस्थापक सदस्य राष्ट्रांची संख्या ५१ झाली. भारत या ५१ संस्थापक सदस्यांपैकी एक होता.
२४ ऑक्टोबर १९४५ रोजी पाच स्थायी सदस्य (अमेरिका, ब्रिटन, सोव्हिएत युनियन, चीन, फ्रान्स) आणि बहुसंख्य स्वाक्षरीकर्त्यांनी सनद मंजूर केल्यानंतर संयुक्त राष्ट्र संघटना अधिकृतरीत्या अस्तित्वात आली.
संयुक्त राष्ट्रांची प्रमुख उद्दिष्टे (Preamble & Core Aims)
- आंतरराष्ट्रीय शांतता व सुरक्षा: युद्धाची शक्यता नष्ट करणे आणि सामूहिक प्रयत्नांनी जागतिक शांतता व सुरक्षा प्रस्थापित करणे.
- समान हक्क व राष्ट्रस्वयंनिर्णय: सर्व देशांच्या समान हक्कांचा आदर करून राष्ट्रांमधील मैत्रीपूर्ण संबंध वृद्धिंगत करणे.
- आंतरराष्ट्रीय सहकार्य: आर्थिक, सामाजिक, सांस्कृतिक व मानवी समस्यांचे निराकरण करण्यासाठी आंतरराष्ट्रीय सहकार्य घडवून आणणे.
- मानवाधिकार संरक्षण: जात, लिंग, भाषा किंवा धर्म यांवर आधारित कोणताही भेदभाव न करता मानवी हक्क आणि मूलभूत स्वातंत्र्यांचा आदर करणे.
संयुक्त राष्ट्रांचे संक्षिप्त अवलोकन (UN at a Glance)
| घटक / बाब | तपशील |
|---|---|
| अधिकृत नाव | संयुक्त राष्ट्र संघटना (United Nations Organization – UNO) |
| सनद स्वाक्षरी | २६ जून १९४५ (सॅन फ्रान्सिस्को परिषद) |
| अधिकृत स्थापना | २४ ऑक्टोबर १९४५ (संयुक्त राष्ट्र दिन) |
| मुख्यालय | न्यूयॉर्क (New York), अमेरिका |
| सदस्य संख्या | १९३ सदस्य देश (शेवटचा सदस्य: दक्षिण सुदान, २०११) |
| संस्थापक सदस्य | ५१ राष्ट्रे (भारताचा संस्थापक सदस्यांत समावेश) |
| अधिकृत भाषा (६) | इंग्रजी, फ्रेंच, रशियन, स्पॅनिश, चिनी (मँडरीन), अरबी |
| सध्याचे महासचिव | अँटोनियो गुटेरेस (António Guterres – पोर्तुगाल) |
| उपमहासचिव | अमिना जे. मोहम्मद (Amina J. Mohammed – नायजेरिया) |
| प्रमुख अंगे (Organs) | ६ मुख्य अंगे |
संयुक्त राष्ट्रांची ६ प्रमुख अंगे (Principal Organs of the UN)
१. आमसभा (General Assembly – UNGA)
आमसभा हे संयुक्त राष्ट्रांचे मुख्य प्रतिनिधी व चर्चाकारी अंग आहे. यात सर्व १९३ सदस्य देशांना समान मताधिकार (एक देश, एक मत) असतो. दरवर्षी सप्टेंबर महिन्यात न्यूयॉर्क येथे आमसभेचे नियमित वार्षिक अधिवेशन भरते. नवीन सदस्यांचे प्रवेश, संयुक्त राष्ट्रांचे अंदाजपत्रक, आणि शांतता-सुरक्षेच्या शिफारशी यांसाठी २/३ बहुमताची गरज असते, तर सामान्य बाबींसाठी साधे बहुमत पुरेसे असते.
२. सुरक्षा परिषद (Security Council – UNSC)
आंतरराष्ट्रीय शांतता व सुव्यवस्था राखण्याची प्राथमिक जबाबदारी सुरक्षा परिषदेवर असते. यात एकूण १५ सदस्य असतात:
- ५ स्थायी सदस्य (P5): अमेरिका (USA), युनायटेड किंगडम (UK), फ्रान्स (France), रशिया (Russia), आणि चीन (China). या पाचही देशांना ‘व्हेटो’ (Veto Power – नकाराधिकार) असतो.
- १० अस्थायी सदस्य: आमसभेकडून प्रादेशिक प्रतिनिधित्वाच्या आधारावर २ वर्षांच्या कार्यकाळासाठी निवडले जातात. दरवर्षी ५ सदस्य निवृत्त होतात.
३. आर्थिक व सामाजिक परिषद (Economic and Social Council – ECOSOC)
जागतिक पातळीवर आर्थिक, सामाजिक, पर्यावरणीय आणि आरोग्यविषयक समस्यांचे समन्वय साधणारी ही संस्था आहे. यात ५४ सदस्य देश असतात, ज्यांची निवड आमसभेद्वारे ३ वर्षांच्या कार्यकाळासाठी केली जाते. दरवर्षी १/३ (१८) सदस्य निवृत्त होतात.
४. आंतरराष्ट्रीय न्यायालय (International Court of Justice – ICJ)
संयुक्त राष्ट्रांचे प्रमुख न्यायिक अंग असून याचे मुख्यालय द हेग (The Hague, नेदरलँड्स) येथील शांतता महालात (Peace Palace) आहे. यात १५ न्यायाधीश असतात, ज्यांची निवड आमसभा आणि सुरक्षा परिषदेकडून ९ वर्षांच्या कालावधीसाठी केली जाते. भारताचे न्यायाधीश दलवीर भंडारी हे २०१२ पासून या न्यायालयात कार्यरत आहेत.
५. सचिवालय (Secretariat)
संयुक्त राष्ट्रांचे दैनंदिन प्रशासकीय कामकाज पाहणारा हा विभाग आहे. याचे प्रमुख महासचिव (Secretary-General) असतात. सुरक्षा परिषदेच्या शिफारशीवरून आमसभेद्वारे ५ वर्षांच्या नूतनीकरणयोग्य कार्यकाळासाठी महासचिवांची नेमणूक केली जाते. १ जानेवारी २०१७ पासून पोर्तुगालचे माजी पंतप्रधान अँटोनियो गुटेरेस महासचिव पदावर कार्यरत आहेत.
६. विश्वस्त परिषद (Trusteeship Council)
स्वशासित नसलेल्या भूभागांच्या प्रशासनावर देखरेख ठेवण्यासाठी याची स्थापना झाली होती. १ नोव्हेंबर १९९४ रोजी पलाऊ (Palau) या शेवटच्या विश्वस्त प्रदेशाला स्वातंत्र्य मिळाल्यानंतर या परिषदेचे कार्य औपचारिकपणे स्थगित करण्यात आले.
संयुक्त राष्ट्रांच्या महत्त्वाच्या विशेष संस्था आणि मुख्यालये (UN Specialized Agencies)
| संस्था (Agency) | मुख्यालय | स्थापना |
|---|---|---|
| जागतिक आरोग्य संघटना (WHO) | जिनेव्हा, स्वित्झर्लंड | १९४८ |
| आंतरराष्ट्रीय कामगार संघटना (ILO) | जिनेव्हा, स्वित्झर्लंड | १९१९ (UN संलग्न १९४६) |
| युनेस्को (UNESCO) | पॅरिस, फ्रान्स | १९४५ |
| युनिसेफ (UNICEF) | न्यूयॉर्क, अमेरिका | १९४६ |
| आंतरराष्ट्रीय नाणेनिधी (IMF) | वॉशिंग्टन डी.सी., अमेरिका | १९४४ |
| जागतिक बँक (World Bank) | वॉशिंग्टन डी.सी., अमेरिका | १९४४ |
| अन्न व कृषी संघटना (FAO) | रोम, इटली | १९४५ |
| जागतिक हवामान संघटना (WMO) | जिनेव्हा, स्वित्झर्लंड | १९५० |
भारत आणि संयुक्त राष्ट्र (India and the United Nations)
भारत हा संयुक्त राष्ट्रांचा संस्थापक सदस्य (Founding Member) असून त्याने नेहमीच बहुपक्षीय सहकार्याला प्राधान्य दिले आहे. भारताने सुरक्षा परिषदेचे अस्थायी सदस्यपद आठ वेळा (१९५०-५१, १९६७-६८, १९७२-७३, १९७७-७८, १९८४-८५, १९९१-९२, २०११-१२ आणि २०२१-२२) भूषवले आहे.
- शांतता मोहीम (Peacekeeping Operations): संयुक्त राष्ट्रांच्या शांतीसेनेमध्ये सर्वाधिक सैन्य आणि पोलीस तुकड्या पाठवणाऱ्या प्रमुख देशांमध्ये भारताचा अव्वल क्रमांक लागतो. भारताने जगभरातील ५० हून अधिक शांतता मोहिमांमध्ये २ लाखाहून अधिक सैनिक पाठवले आहेत.
- सुरक्षा परिषदेत स्थायी सदस्यत्वाची मागणी: भारत, ब्राझील, जर्मनी आणि जपान यांनी मिळून G-4 गट स्थापन केला असून ते सुरक्षा परिषदेच्या विस्ताराची व स्थायी सदस्यत्वाची जोरदार मागणी करत आहेत.
- आंतरराष्ट्रीय योग दिन: भारताच्या पुढाकाराने संयुक्त राष्ट्र आमसभेने २०१४ मध्ये ठराव संमत करून २१ जून हा ‘आंतरराष्ट्रीय योग दिन’ म्हणून घोषित केला.
📝 संभाव्य सराव प्रश्न (MPSC Practice Questions)
प्रश्न १. संयुक्त राष्ट्रांच्या संदर्भात खालील विधाने विचारात घ्या:
अ) भारताने २६ जून १९४५ रोजी सॅन फ्रान्सिस्को परिषदेत स्वाक्षरी करून संस्थापक सदस्याचा दर्जा मिळवला.
ब) आंतरराष्ट्रीय न्यायालयाचे (ICJ) मुख्यालय न्यूयॉर्क येथे आहे.
क) सुरक्षा परिषदेत ५ स्थायी आणि १० अस्थायी सदस्य असतात.
वरीलपैकी कोणते/कोणती विधान/विधाने बरोबर आहेत?
१) फक्त अ आणि ब
२) फक्त ब आणि क
३) फक्त अ आणि क
४) वरील सर्व
उत्तर: ३) फक्त अ आणि क
स्पष्टीकरण: आंतरराष्ट्रीय न्यायालय (ICJ) चे मुख्यालय न्यूयॉर्क येथे नसून द हेग (नेदरलँड्स) येथील पीस पॅलेसमध्ये आहे. बाकी दोन्ही विधाने अचूक आहेत.
प्रश्न २. खालीलपैकी कोणती जोडी अयोग्य आहे (संस्था आणि तिचे मुख्यालय)?
१) जागतिक आरोग्य संघटना (WHO) – जिनेव्हा
२) युनेस्को (UNESCO) – पॅरिस
३) अन्न व कृषी संघटना (FAO) – व्हिएन्ना
४) आंतरराष्ट्रीय न्यायालय (ICJ) – द हेग
उत्तर: ३) अन्न व कृषी संघटना (FAO) – व्हिएन्ना
स्पष्टीकरण: अन्न व कृषी संघटना (Food and Agriculture Organization – FAO) चे मुख्यालय रोम (इटली) येथे आहे. व्हिएन्ना (ऑस्ट्रिया) येथे आंतरराष्ट्रीय अणुऊर्जा संस्था (IAEA) चे मुख्यालय आहे.
प्रश्न ३. संयुक्त राष्ट्र सुरक्षा परिषदेच्या (UNSC) अस्थायी सदस्यांचा कार्यकाळ किती वर्षांचा असतो?
१) १ वर्ष
२) २ वर्षे
३) ३ वर्षे
४) ५ वर्षे
उत्तर: २) २ वर्षे
स्पष्टीकरण: सुरक्षा परिषदेत १० अस्थायी सदस्य असतात. आमसभेकडून त्यांची निवड २ वर्षांच्या कालावधीसाठी प्रादेशिक समानतेच्या तत्त्वावर केली जाते.
