भारतीय संविधानाच्या भाग ५ (अनुच्छेद ५२ ते ७८) अन्वये केंद्र शासनाच्या कार्यकारी मंडळाची (Union Executive) रचना स्पष्ट केली आहे. भारताचा राष्ट्रपती (President of India) हा भारताचा राष्ट्रप्रमुख (Head of State) तसेच देशाचा प्रथम नागरिक असून तो तिन्ही संरक्षण दलांचा सरसेनापती (Supreme Commander of the Armed Forces) असतो. MPSC राज्यसेवा पूर्व-मुख्य आणि संयुक्त गट-ब व गट-क परीक्षांच्या दृष्टीने राष्ट्रपतींची कालक्रमानुसार यादी, महत्त्वाच्या घटनात्मक तरतुदी व घटनात्मक अधिकार अत्यंत महत्त्वाचे आहेत.
📌 महत्त्वाचे ठळक मुद्दे (Key Takeaways for Quick Revision)
- कलम ५२ (Article 52): भारताला एक राष्ट्रपती असेल.
- कलम ५४ (Article 54): राष्ट्रपतींचे निर्वाचक मंडळ (Electoral College) – संसदेच्या दोन्ही सभागृहांचे निर्वाचित सदस्य + राज्यांच्या व दिल्ली-पुद्दुचेरी, जम्मू-काश्मीर (केंद्रशासित प्रदेश) विधानसभेचे केवळ निर्वाचित सदस्य (नामनिर्देशित सदस्य नसतात).
- सर्वाधिक कार्यकाळ: डॉ. राजेंद्र प्रसाद (१९५० ते १९६२ – सलग दोन पूर्ण कार्यकाळ).
- बिनविरोध निवड: नीलम संजीव रेड्डी (१९७७) हे एकमेव बिनविरोध निवडून आलेले राष्ट्रपती.
- पहिले अपक्ष उमेदवार: व्ही. व्ही. गिरी (१९६९) हे द्वितीय पसंतीक्रमाच्या मतमोजणीने जिंकलेले एकमेव राष्ट्रपती.
- प्रथम महिला राष्ट्रपती: प्रतिभाताई पाटील (२००७ ते २०१२).
- प्रथम आदिवासी व सर्वात तरुण राष्ट्रपती: द्रौपदी मुर्मू (१५ व्या राष्ट्रपती, २०२२ पासून कार्यरत).
परीक्षेच्या दृष्टीने विश्लेषण (MPSC Exam Relevance)
MPSC परीक्षेत या घटकावर खालीलप्रमाणे प्रश्न विचारले जातात:
🎯 MPSC पूर्व परीक्षा (Prelims & Combine)
- राष्ट्रपतींचा योग्य कालानुक्रम (Chronological Order).
- विशिष्ट वैशिष्ट्ये (उदा. पदावर असताना निधन झालेले राष्ट्रपती, कार्यवाहक राष्ट्रपती).
- निवडणूक पद्धत: एकल संक्रमणीय मताद्वारे प्रमाणशीर प्रतिनिधित्व (Proportional Representation via Single Transferable Vote).
- महत्त्वाची कलमे: ५२, ५४, ६१ (महाभियोग), ७२ (दयेचा अधिकार), १२३ (अध्यादेश).
📝 MPSC मुख्य परीक्षा (Mains / Polity GS-2)
- राष्ट्रपती आणि पंतप्रधान/मंत्रिमंडळ यांच्यातील संबंध (कलम ७४ व ४२ वी, ४४ वी घटनादुरुस्ती).
- राष्ट्रपतींचे स्वेच्छाधीन अधिकार (Discretionary Powers).
- राज्यपाल व राष्ट्रपती यांच्या दयेच्या अधिकारांची तुलना (कलम ७२ वि. कलम १६१).
- अध्यादेश काढण्याचा अधिकार आणि न्यायालयीन पुनर्विलोकन (Judicial Review).
राष्ट्रपतींशी संबंधित प्रमुख घटनात्मक कलमे (Articles at a Glance)
| कलम (Article) | विषय / तरतूद (मराठी) | Constitutional Provision (English) |
|---|---|---|
| कलम ५२ | भारताचा राष्ट्रपती | President of India |
| कलम ५३ | संघाचा कार्यकारी अधिकार राष्ट्रपतींच्या हाती असणे | Executive power of the Union |
| कलम ५४ | राष्ट्रपतींची निवडणूक (निर्वाचक मंडळ) | Election of President (Electoral College) |
| कलम ५५ | राष्ट्रपतींच्या निवडणुकीची पद्धत | Manner of election of President |
| कलम ५६ | राष्ट्रपतींचा पदावधी (५ वर्षे) | Term of office of President |
| कलम ५७ | पुनर्निवडणुकीसाठी पात्रता | Eligibility for re-election |
| कलम ५८ | राष्ट्रपती म्हणून निवडून येण्यासाठी पात्रता | Qualifications for election as President |
| कलम ५९ | राष्ट्रपती पदाच्या शर्ती | Conditions of President’s office |
| कलम ६० | शपथ किंवा प्रतिज्ञा (सरन्यायाधीशांद्वारे) | Oath or affirmation by the President |
| कलम ६१ | राष्ट्रपतींवर महाभियोग चालवण्याची प्रक्रिया | Procedure for impeachment of the President |
| कलम ७२ | शिक्षेत सूट, तहकुबी किंवा माफी देण्याचा अधिकार | Pardoning power of the President |
| कलम १२३ | संसदेच्या सुट्टीच्या काळात अध्यादेश काढण्याचा अधिकार | Power of President to promulgate Ordinances |
| कलम १४३ | सर्वोच्च न्यायालयाचा सल्ला घेण्याचा राष्ट्रपतींचा अधिकार | Power of President to consult Supreme Court |
भारतातील सर्व राष्ट्रपतींची संपूर्ण यादी (1950 ते आजपर्यंत)
| क्र. | राष्ट्रपतींचे नाव | कार्यकाळ (पदावधी) | MPSC दृष्टीने विशेष परीक्षेभिमुख नोंदी |
|---|---|---|---|
| १ | डॉ. राजेंद्र प्रसाद (1884–1963) | २६ जानेवारी १९५० ते १३ मे १९६२ | भारताचे प्रथम राष्ट्रपती; घटना समितीचे स्थायी अध्यक्ष; सलग दोन पूर्ण कार्यकाळ पूर्ण करणारे एकमेव राष्ट्रपती (१९६२ मध्ये भारतरत्न). |
| २ | डॉ. सर्वपल्ली राधाकृष्णन (1888–1975) | १३ मे १९६२ ते १३ मे १९६७ | भारताचे प्रथम उपराष्ट्रपती; विख्यात तत्त्ववेत्ता; ५ सप्टेंबर (शिक्षक दिन) हा त्यांचा जन्मदिवस; १९५४ मध्ये भारतरत्न प्राप्त. |
| ३ | डॉ. झाकीर हुसेन (1897–1969) | १३ मे १९६७ ते ३ मे १९६९ | भारताचे पहिले मुस्लिम राष्ट्रपती; पदावर असताना निधन झालेले पहिले राष्ट्रपती; सर्वात कमी कार्यकाळ. |
| — | व्ही. व्ही. गिरी (कार्यवाहक) | ३ मे १९६९ ते २० जुलै १९६९ | उपराष्ट्रपती असताना झाकीर हुसेन यांच्या निधनामुळे पहिले कार्यवाहक राष्ट्रपती; राष्ट्रपतीपदाची निवडणूक लढवण्यासाठी राजीनामा दिला. |
| — | न्या. मोहम्मद हिदायतुल्ला (कार्यवाहक) | २० जुलै १९६९ ते २४ ऑगस्ट १९६९ | भारताचे सरन्यायाधीश असताना कार्यवाहक राष्ट्रपती म्हणून जबाबदारी सांभाळणारे एकमेव सरन्यायाधीश (CJI). |
| ४ | वराहगिरी वेंकट गिरी (व्ही. व्ही. गिरी) (1894–1980) | २४ ऑगस्ट १९६९ ते २४ ऑगस्ट १९७४ | अपक्ष म्हणून जिंकलेले एकमेव राष्ट्रपती; दुसऱ्या पसंतीक्रमाच्या मतमोजणीने (Second Preference Counting) विजयी झालेले एकमेव उमेदवार. |
| ५ | फक्रुद्दीन अली अहमद (1905–1977) | २४ ऑगस्ट १९७४ ते ११ फेब्रुवारी १९७७ | १९७५ च्या अंतर्गत राष्ट्रीय आणीबाणीच्या घोषणेवर स्वाक्षरी करणारे राष्ट्रपती; पदावर असताना निधन झालेले दुसरे राष्ट्रपती. |
| — | बी. डी. जत्ती (कार्यवाहक) | ११ फेब्रुवारी १९७७ ते २५ जुलै १९७७ | फक्रुद्दीन अली अहमद यांच्या निधनानंतर कार्यवाहक राष्ट्रपती म्हणून कामकाज पाहिले. |
| ६ | नीलम संजीव रेड्डी (1913–1996) | २५ जुलै १९७७ ते २५ जुलै १९८२ | एकमेव बिनविरोध (Unopposed) निवडून आलेले राष्ट्रपती; आंध्र प्रदेशचे मुख्यमंत्री व लोकसभेचे माजी अध्यक्ष होते. २५ जुलै रोजी शपथ घेण्याची परंपरा येथून सुरू झाली. |
| ७ | ग्यानी झैल सिंग (1916–1994) | २५ जुलै १९८२ ते २५ जुलै १९८७ | भारताचे पहिले शीख राष्ट्रपती; पंजाबचे माजी मुख्यमंत्री; १९८६ मध्ये भारतीय पोस्ट ऑफिस दुरुस्ती विधेयकावर पॉकेट व्हिटो (Pocket Veto) वापरणारे पहिले राष्ट्रपती. |
| ८ | आर. वेंकटरामन (1910–2009) | २५ जुलै १९८७ ते २५ जुलै १९९२ | प्रसिद्ध कायदेतज्ज्ञ व स्वातंत्र्यसैनिक; आपल्या कार्यकाळात सर्वाधिक (४) पंतप्रधानांसोबत (राजीव गांधी, व्ही. पी. सिंग, चंद्रशेखर, पी. व्ही. नरसिंह राव) काम करण्याचा अनुभव. |
| ९ | डॉ. शंकर दयाळ शर्मा (1918–1999) | २५ जुलै १९९२ ते २५ जुलै १९९७ | मध्य प्रदेशचे माजी मुख्यमंत्री व भारताचे उपराष्ट्रपती; यांच्या कार्यकाळात चार पंतप्रधानांची नियुक्ती झाली. |
| १० | के. आर. नारायणन (1920–2005) | २५ जुलै १९९७ ते २५ जुलै २००२ | भारताचे पहिले दलित राष्ट्रपती; माजी परराष्ट्र मुत्सद्दी (IFS); लोकसभा निवडणुकीत प्रत्यक्ष मतदान करणारे पहिले राष्ट्रपती. |
| ११ | डॉ. ए. पी. जे. अब्दुल कलाम (1931–2015) | २५ जुलै २००२ ते २५ जुलै २००७ | भारताचे ‘मिसाईल मॅन’; जनतेचे राष्ट्रपती (People’s President); राष्ट्रपती होण्यापूर्वीच १९९७ मध्ये भारतरत्न पुरस्काराने सन्मानित वैज्ञानिक. |
| १२ | प्रतिभाताई पाटील (जन्म १९३४) | २५ जुलै २००७ ते २५ जुलै २०१२ | भारताच्या पहिल्या महिला राष्ट्रपती; महाराष्ट्राशी संबंधित (जळगाव); तत्पूर्वी राजस्थानच्या राज्यपाल व महाराष्ट्र विधानसभेच्या सदस्या. |
| १३ | प्रणब मुखर्जी (1935–2020) | २५ जुलै २०१२ ते २५ जुलै २०१७ | दीर्घकाळ अर्थमंत्री, संरक्षणमंत्री व परराष्ट्रमंत्री राहिलेले ज्येष्ठ राजकारणी; २०१९ मध्ये भारतरत्न सन्मान प्रदान. |
| १४ | रामनाथ कोविंद (जन्म १९४५) | २५ जुलै २०१७ ते २५ जुलै २०२२ | भारताचे दुसरे दलित राष्ट्रपती; पदग्रहण करण्यापूर्वी बिहारचे राज्यपाल; राज्यसभेचे माजी खासदार व कायदेतज्ज्ञ. |
| १५ | द्रौपदी मुर्मू (जन्म १९५८) | २५ जुलै २०२२ ते विद्यमान | भारताच्या पहिल्या आदिवासी महिला राष्ट्रपती (संथाळ जमात – ओडिशा); स्वतंत्र भारतात जन्मलेल्या पहिल्या राष्ट्रपती व सर्वात तरुण राष्ट्रपती; झारखंडच्या माजी राज्यपाल. |
राष्ट्रपती निवडणुकीची वैशिष्ट्ये व सूत्रे (MPSC Fact Sheet)
राष्ट्रपतींच्या निवडणुकीत प्रत्येक निर्वाचित आमदाराच्या आणि खासदाराच्या मताचे मूल्य निश्चित करण्याचे सूत्र खालीलप्रमाणे आहे:
१. एका आमदाराच्या (MLA) मताचे मूल्य:
एका आमदाराच्या मताचे मूल्य = [राज्याची एकूण लोकसंख्या (१९७१ ची जनगणना)] ÷ [विधानसभेतील एकूण निर्वाचित सदस्य संख्या × १०००]
२. एका खासदाराच्या (MP) मताचे मूल्य:
एका खासदाराच्या मताचे मूल्य = [सर्व राज्यांतील सर्व निर्वाचित आमदारांच्या मतांची एकूण बेरीज] ÷ [संसदेच्या दोन्ही सभागृहांच्या एकूण निर्वाचित सदस्यांची संख्या]
संभाव्य सराव प्रश्न (MPSC Prelims Practice Set)
प्र. १) भारताच्या राष्ट्रपतींच्या निवडणुकीत खालीलपैकी कोणाचा समावेश ‘निर्वाचक मंडळात’ (Electoral College) नसतो?
(अ) लोकसभेचे निर्वाचित सदस्य
(ब) राज्यसभेचे नामनिर्देशित सदस्य
(क) घटकराज्यांच्या विधानपरिषदेचे सदस्य
(ड) दिल्ली व पुद्दुचेरी विधानसभेचे निर्वाचित सदस्य
पर्याय:
१) फक्त (अ) आणि (ड)
२) फक्त (ब) आणि (क)
३) फक्त (क)
४) वरील सर्व समाविष्ट असतात
👉 उत्तर व स्पष्टीकरण पहा
स्पष्टीकरण: कलम ५४ नुसार, राष्ट्रपतींच्या निवडणुकीत संसदेच्या दोन्ही सभागृहांचे केवळ निर्वाचित सदस्य आणि राज्यांच्या व दिल्ली-पुद्दुचेरी विधानसभेचे केवळ निर्वाचित सदस्य मतदान करतात. संसदेचे नामनिर्देशित सदस्य तसेच विधानपरिषदांचे (Legislative Councils) सदस्य राष्ट्रपतींच्या निवडणुकीत सहभागी होऊ शकत नाहीत.
प्र. २) खालील विधानांचा विचार करून योग्य पर्याय निवडा:
(विधान १) व्ही. व्ही. गिरी हे द्वितीय पसंतीक्रमाच्या मतमोजणीने निवडून आलेले एकमेव राष्ट्रपती आहेत.
(विधान २) नीलम संजीव रेड्डी हे आजवरचे एकमेव बिनविरोध निवडून आलेले राष्ट्रपती आहेत.
पर्याय:
१) फक्त विधान १ बरोबर
२) फक्त विधान २ बरोबर
३) दोन्ही विधाने १ व २ बरोबर आहेत
४) दोन्ही विधाने चूक आहेत
👉 उत्तर व स्पष्टीकरण पहा
स्पष्टीकरण: १९६९ मध्ये व्ही. व्ही. गिरी यांनी अपक्ष म्हणून निवडणूक जिंकली आणि पहिल्या पसंतीक्रमात कोटा पूर्ण न झाल्यामुळे दुसऱ्या फेरीची मतमोजणी करावी लागली होती. तसेच १९७७ मध्ये नीलम संजीव रेड्डी यांची निवड बिनविरोध झाली होती.
प्र. ३) भारतीय संविधानाच्या कोणत्या कलमान्वये राष्ट्रपतींना संसदेच्या विश्रांतीकाळात अध्यादेश (Ordinance) प्रख्यापित करण्याचा अधिकार आहे?
(१) कलम ७२
(२) कलम १११
(३) कलम १२३
(४) कलम १४३
👉 उत्तर व स्पष्टीकरण पहा
स्पष्टीकरण: कलम १२३ अन्वये संसदेचे सत्र चालू नसताना राष्ट्रपती अध्यादेश काढू शकतात. संसदेचे कामकाज पुन्हा सुरू झाल्यापासून ६ आठवड्यांच्या आत त्यास संसदेची मान्यता मिळणे आवश्यक असते. (कलम ७२ – दयेचा अधिकार; कलम १११ – विधेयकांना संमती; कलम १४३ – सर्वोच्च न्यायालयाचा सल्ला).
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQs)
प्र. १) भारताचे सर्वाधिक काळ राष्ट्रपती कोण राहिले आहेत?
डॉ. राजेंद्र प्रसाद यांनी १९५० ते १९६२ या कालावधीत सलग १२ वर्षे भारताचे राष्ट्रपती म्हणून कार्यभार सांभाळला, जे देशातील सर्वाधिक काळ आहे.
प्र. २) भारताच्या पहिल्या आदिवासी महिला राष्ट्रपती कोण आहेत?
श्रीमती द्रौपदी मुर्मू या भारताच्या १५ व्या आणि पहिल्या आदिवासी (संथाळ जमात) महिला राष्ट्रपती असून त्या देशातील सर्वात तरुण राष्ट्रपती देखील आहेत.
प्र. ३) राष्ट्रपतींच्या निवडणुकीसंदर्भातील वादांचा निकाल कोठे दिला जातो?
संविधानाच्या कलम ७१ नुसार, राष्ट्रपती किंवा उपराष्ट्रपती यांच्या निवडणुकीसंदर्भातील सर्व विवाद व शंकांची चौकशी आणि अंतिम निर्णय केवळ भारताच्या सर्वोच्च न्यायालयाद्वारे (Supreme Court) दिला जातो.
