महत्त्वाचे मुद्दे (Key Takeaways):
• एकूण संख्या व क्षेत्र: भारतात सध्या १०६ राष्ट्रीय उद्याने (National Parks) अस्तित्वात असून देशाच्या एकूण भौगोलिक क्षेत्रापैकी सुमारे १.३५% क्षेत्र राष्ट्रीय उद्यानांखाली येते.
• कायदेशीर आधार: राष्ट्रीय उद्यानांची घोषणा आणि संवर्धन वन्यजीव (संरक्षण) कायदा, १९७२ (Wildlife Protection Act, 1972) च्या कलम ३५ (Section 35) अन्वये राज्य सरकार किंवा केंद्र सरकारद्वारे केली जाते.
• भारतातील पहिले राष्ट्रीय उद्यान: १९३६ मध्ये स्थापन झालेले हेली राष्ट्रीय उद्यान (Hailey National Park) – ज्याचे सध्याचे नाव जिम कॉर्बेट राष्ट्रीय उद्यान (Jim Corbett National Park, उत्तराखंड) आहे.
• सर्वात मोठे व सर्वात लहान उद्यान: भारतातील सर्वात मोठे राष्ट्रीय उद्यान हेमिस राष्ट्रीय उद्यान (Hemis National Park, लडाख – ४,४०० चौ. किमी) असून सर्वात लहान साऊथ बटन आयलंड (South Button Island, अंदमान-निकोबार – ०.०३ चौ. किमी) आहे.
• सर्वाधिक राष्ट्रीय उद्याने असलेले राज्य: मध्य प्रदेश (११ राष्ट्रीय उद्याने) देशात प्रथम क्रमांकावर आहे. केंद्रशासित प्रदेशांमध्ये अंदमान आणि निकोबार (९ उद्याने) आघाडीवर आहे.
• मानवी हस्तक्षेपास सक्त मनाई: राष्ट्रीय उद्यानात वन्यजीव कायद्यानुसार चराई (Grazing), मानवी वस्ती, शिकार किंवा वनउपजांचे संकलन करण्यास पूर्णतः बंदी असते (अभयारण्याच्या तुलनेत अधिक कडक संरक्षण).
परीक्षेच्या दृष्टीने विश्लेषण (MPSC Exam Relevance)
MPSC पूर्व परीक्षा (Prelims – General Studies Paper 1): राष्ट्रीय उद्यानांचे स्थान (राज्य व जिल्हे), विशिष्ट आणि संकटग्रस्त प्रजाती (उदा. काझीरंगा – एकशिंगी गेंडा, केबुल लामजाओ – संगाई हरीण/डान्सिंग डिअर, गिर – आशियाई सिंह), नदी/पर्वतरांगांचा संदर्भ, युनेस्को जागतिक नैसर्गिक वारसा स्थळे (UNESCO World Heritage Sites) आणि व्याघ्र प्रकल्पांचा भाग असलेली उद्याने यांवर थेट वस्तुनिष्ठ व जोड्या जुळवा (Match the Columns) स्वरूपाचे प्रश्न विचारले जातात.
MPSC मुख्य परीक्षा (Mains – GS 1 Geography & GS 4 / पर्यावरण व कृषी): ‘स्थानिक जागेवर संवर्धन’ (In-situ Conservation) पद्धती, राष्ट्रीय उद्याने (National Parks) वि. वन्यजीव अभयारण्ये (Wildlife Sanctuaries) वि. जीवावरण राखीव क्षेत्र (Biosphere Reserves) यांच्यातील वैधानिक व व्यवस्थापकीय फरक, पर्यावरण संरक्षण कायदा १९८६ व वन्यजीव संरक्षण कायदा १९७२ च्या तरतुदी, मानव-वन्यजीव संघर्ष (Human-Wildlife Conflict), आणि इको-सेन्सिटिव्ह झोन (Eco-Sensitive Zones) यांवर विश्लेषणात्मक प्रश्न विचारले जातात.
राष्ट्रीय उद्यान म्हणजे काय? (Concept & Legal Framework)
राष्ट्रीय उद्यान (National Park) हे वन्यजीव, वनस्पती, भूरूपे आणि पर्यावरणाच्या दृष्टीने समृद्ध असलेले असे संरक्षित क्षेत्र असते, ज्याची निर्मिती पर्यावरणाचा समतोल राखण्यासाठी व वन्यजीवांचे नैसर्गिक अधिवासात रक्षण करण्यासाठी केली जाते.
१. कायदेशीर दर्जा (Statutory Status): वन्यजीव (संरक्षण) कायदा, १९७२ च्या कलम ३५ नुसार राज्य शासनास किंवा केंद्र शासनास कोणतीही जागा राष्ट्रीय उद्यान म्हणून अधिसूचित करण्याचा अधिकार आहे. एकदा राष्ट्रीय उद्यान घोषित केल्यानंतर राज्य विधिमंडळ/राष्ट्रीय वन्यजीव मंडळाच्या (NBWL) मंजुरीशिवाय त्याच्या सीमांमध्ये कोणताही बदल करता येत नाही.
२. संरक्षण पातळी (Degree of Protection): IUCN (International Union for Conservation of Nature) च्या वर्गीकरणानुसार राष्ट्रीय उद्याने कॅटेगरी II (Category II – Protected Area) मध्ये मोडतात. येथे वन्यजीवांच्या अधिवासात कोणताही मानवी हस्तक्षेप (उदा. पशुचराई, लाकूडतोड, शेती किंवा खाजगी मालमत्ता हक्क) अनुज्ञेय नसतो.
राष्ट्रीय उद्यान, अभयारण्य आणि बायोस्फिअर रिझर्व्ह यांतील फरक
| वैशिष्ट्य / निकष | राष्ट्रीय उद्यान (National Park) | वन्यजीव अभयारण्य (Sanctuary) | बायोस्फिअर रिझर्व्ह (Biosphere Reserve) |
|---|---|---|---|
| उद्दिष्ट | संपूर्ण परिसंस्था, वनस्पती व प्राणी यांचे एकात्मिक रक्षण | विशिष्ट प्रजाती किंवा प्राणीसमूहाचे संवर्धन | संपूर्ण जैवविविधता व स्थानिक मानवी संस्कृतीचे शाश्वत संवर्धन |
| मानवी हस्तक्षेप व चराई | पूर्णतः निषिद्ध (Strictly Prohibited) | मर्यादित स्वरूपात परवानगीसह अनुज्ञेय (Controlled) | बफर आणि ट्रान्झिशन झोनमध्ये शाश्वत मानवी उपक्रम अनुज्ञेय |
| सीमारेषा (Boundaries) | कायद्याने अत्यंत अचूक व निश्चित केलेल्या | अचूक सीमांकन आवश्यक नाही | कोर, बफर आणि ट्रान्झिशन असे तीन स्पष्ट झोन |
| दर्जा बदल | अभयारण्याचा दर्जा वाढवून राष्ट्रीय उद्यान करता येते | राष्ट्रीय उद्यानाचा दर्जा कमी करून अभयारण्य करता येत नाही | यात अनेक राष्ट्रीय उद्याने व अभयारण्ये समाविष्ट असू शकतात |
भारतातील राष्ट्रीय उद्यानांची प्रमुख वैशिष्ट्ये व विक्रम
| वैशिष्ट्य (Record / Feature) | राष्ट्रीय उद्यानाचे नाव | राज्य / केंद्रशासित प्रदेश | महत्त्वाची नोंद / तथ्य |
|---|---|---|---|
| पहिले राष्ट्रीय उद्यान | जिम कॉर्बेट (पूर्वी हेली राष्ट्रीय उद्यान) | उत्तराखंड (१९३६) | भारतातील पहिल्या प्रोजेक्ट टायगर (Project Tiger, १९७३) ची सुरुवात येथून झाली. रामगंगा नदी या उद्यानातून वाहते. |
| सर्वात मोठे राष्ट्रीय उद्यान | हेमिस राष्ट्रीय उद्यान (Hemis NP) | लडाख (क्षेत्रफळ: ४,४०० चौ. किमी) | हिमबिबट्यांसाठी (Snow Leopard) जगप्रसिद्ध; सिंधू नदीच्या खोऱ्यात वसलेले. |
| सर्वात लहान राष्ट्रीय उद्यान | साऊथ बटन आयलंड राष्ट्रीय उद्यान | अंदमान आणि निकोबार (०.०३ चौ. किमी) | सागरी प्रवाळ (Coral reefs) व जलचरांसाठी राखीव. |
| जगातील एकमेव तरंगते उद्यान | केबुल लामजाओ (Keibul Lamjao NP) | मणिपूर (लोकटक सरोवर) | ‘फुमडी’ (तरंगते वनस्पतींचे बेट) आणि दुर्मीळ ‘संगाई’ (डान्सिंग डिअर – Eld’s deer) चे एकमेव नैसर्गिक अधिवास. |
| सर्वाधिक उंचीवरील उद्यान | हेमिस / कांचनगंगा राष्ट्रीय उद्यान | लडाख / सिक्कीम | कांचनगंगा हे भारतातील पहिले ‘मिश्र’ (Mixed) युनेस्को जागतिक वारसा स्थळ आहे. |
| एकशिंगी गेंड्यांचे सर्वात मोठे घर | काझीरंगा राष्ट्रीय उद्यान (Kaziranga NP) | आसाम | जगातील सुमारे दोन-तृतीयांश महान भारतीय एकशिंगी गेंडे (One-horned Rhinoceros) येथे आढळतात; ब्रह्मपुत्रा नदीच्या खोऱ्यात. |
| आशियाई सिंहांचे एकमेव निवासस्थान | गीर राष्ट्रीय उद्यान (Gir National Park) | गुजरात | जगातील एकमेव आशियाई सिंह (Asiatic Lions) चे नैसर्गिक अधिवास. |
महाराष्ट्रातील राष्ट्रीय उद्याने (National Parks in Maharashtra – Special Focus)
महाराष्ट्रात एकूण ६ राष्ट्रीय उद्याने असून MPSC परीक्षेसाठी यांवर वारंवार प्रश्न विचारले जातात:
| अ.क्र. | राष्ट्रीय उद्यान | जिल्हा / क्षेत्र | स्थापना वर्ष व क्षेत्रफळ | वैशिष्ट्ये / महत्त्वाची माहिती |
|---|---|---|---|---|
| १ | ताडोबा राष्ट्रीय उद्यान (Tadoba NP) | चंद्रपूर | १९५५ (११६.५५ चौ. किमी) | महाराष्ट्रातील पहिले राष्ट्रीय उद्यान; १९९३ मध्ये ‘ताडोबा-अंधारी व्याघ्र प्रकल्प’ (TATR) घोषित; मगरी व वाघांसाठी प्रसिद्ध. |
| २ | संजय गांधी राष्ट्रीय उद्यान (SGNP – बोरीवली) | मुंबई उपनगर व ठाणे | १९६९ / १९८३ (८६.९६ चौ. किमी) | महानगराच्या हद्दीत असलेले जगातील दुर्मीळ राष्ट्रीय उद्यान; कान्हेरी लेणी (Kanheri Caves) आणि तुळशी व विहार तलाव येथे आहेत. |
| ३ | पंडित जवाहरलाल नेहरू (पेंच) राष्ट्रीय उद्यान | नागपूर | १९७५ (२५७.२६ चौ. किमी) | पेंच नदी यामुळे नाव; रुडयार्ड किपलिंग यांच्या ‘द जंगल बुक’ मधील मोगलीची पार्श्वभूमी या परिसराशी संबंधित. |
| ४ | नवेगाव राष्ट्रीय उद्यान (Navegaon NP) | गोंदिया | १९७५ (१३३.७८ चौ. किमी) | पक्षी निरीक्षणासाठी प्रसिद्ध; माधवराव पाटील यांनी नवेगाव बांध तलाव उभारला होता; डॉ. सलीम अली यांनी येथे अनेक पक्ष्यांचे निरीक्षण केले. |
| ५ | गुगामल राष्ट्रीय उद्यान (Gugamal NP) | अमरावती (मेळघाट) | १९८७ (३६१.२८ चौ. किमी) | महाराष्ट्रातील क्षेत्रफळाने सर्वात मोठे राष्ट्रीय उद्यान; मेळघाट व्याघ्र प्रकल्पाचा कोर भाग; तापी व सिपना नद्यांचा प्रवाह. |
| ६ | चांदोली राष्ट्रीय उद्यान (Chandoli NP) | सांगली, सातारा, कोल्हापूर, रत्नागिरी | २००४ (३१७.६७ चौ. किमी) | महाराष्ट्रातील सर्वात नवीन (६ वे) राष्ट्रीय उद्यान; पश्चिम घाट (सह्याद्री व्याघ्र प्रकल्प) व युनेस्को जागतिक नैसर्गिक वारसा स्थळाचा भाग. |
भारतातील प्रमुख राष्ट्रीय उद्याने: राज्यनिहाय संपूर्ण सूची (State-wise National Parks of India)
१. उत्तर भारत (Northern States & UTs)
| राज्य / केंद्रशासित प्रदेश | राष्ट्रीय उद्याने (National Parks) | प्रमुख वन्यजीव व ठळक वैशिष्ट्ये |
|---|---|---|
| उत्तराखंड | • जिम कॉर्बेट (Jim Corbett) • राजाजी (Rajaji) • नंदा देवी (Nanda Devi) • व्हॅली ऑफ फ्लॉवर्स (Valley of Flowers) • गंगोत्री (Gangotri) • गोविंद पशुविहार (Govind Pashu Vihar) | नंदा देवी आणि व्हॅली ऑफ फ्लॉवर्स हे युनेस्को जागतिक वारसा स्थळ आहेत. राजाजी राष्ट्रीय उद्यान हत्ती व वाघांसाठी राखीव. |
| हिमाचल प्रदेश | • ग्रेट हिमालयन (Great Himalayan NP) • पिन व्हॅली (Pin Valley) • इंदरकिल्ला (Inderkilla) • खिरगंगा (Khirganga) • सिम्बलबारा (Simbalbara) | ग्रेट हिमालयन हे युनेस्को नैसर्गिक वारसा स्थळ; पिन व्हॅली शीत वाळवंट परिसंस्थेत वसलेले असून हिमबिबट्यांसाठी प्रसिद्ध. |
| जम्मू आणि काश्मीर | • दाचीगाम (Dachigam) • किश्तवाड (Kishtwar) • काझीनाग (Kazinag) | दाचीगाम हे दुर्मीळ हंगुल (काश्मिरी हरिण – Hangul/Kashmiri Stag) चे एकमेव अधिवास आहे. |
| लडाख | • हेमिस राष्ट्रीय उद्यान (Hemis NP) | भारतातील सर्वात मोठे राष्ट्रीय उद्यान; हिमबिबट्या (Snow Leopard) चे सर्वाधिक घनत्व. |
| उत्तर प्रदेश | • दुधवा राष्ट्रीय उद्यान (Dudhwa NP) | भारत-नेपाळ तराई सीमेवर; बाराशिंगा (Swamp Deer) व वाघांसाठी प्रसिद्ध. |
| हरियाणा | • सुलतानपूर (Sultanpur NP) • कालेसर (Kalesar NP) | सुलतानपूर हे स्थलांतरित पाणपक्ष्यांसाठी व रामसर स्थळ म्हणून प्रसिद्ध. |
२. मध्य भारत (Central India – Madhya Pradesh & Chhattisgarh)
मध्य प्रदेशला भारताचे ‘टायगर स्टेट’ (Tiger State) म्हटले जाते, कारण येथे सर्वाधिक राष्ट्रीय उद्याने (११) व वाघांची संख्या सर्वाधिक आहे.
| राज्य | राष्ट्रीय उद्याने (National Parks) | महत्त्वाची वैशिष्ट्ये |
|---|---|---|
| मध्य प्रदेश | • कान्हा (Kanha) • बांधवगड (Bandhavgarh) • पन्ना (Panna) • सातपुडा (Satpura) • माधव (Madhav) • पेंच / प्रियदर्शनी • वनविहार (Van Vihar) • संजय (Sanjay NP) • मंडला फॉसिल्स (Mandla Plant Fossils) • दिनोसर फॉसिल्स (Dhar) • कुनो (Kuno National Park) | कुनो राष्ट्रीय उद्यान: नामिबिया आणि दक्षिण आफ्रिकेतून आणलेल्या चित्त्यांचे (Project Cheetah) पुनर्वसन येथे करण्यात आले. बांधवगड: वाघांची भारतात सर्वाधिक घनता. कान्हा: ‘भूरसिंग द बाराशिंगा’ अधिकृत मॅस्कॉट असलेले पहिले उद्यान. |
| छत्तीसगड | • इंद्रावती (Indravati – कुटरू) • कांगेर व्हॅली (Kanger Ghati) • गुरू घासीदास (Guru Ghasidas – संजय) | इंद्रावती हे रानम्हशींचे (Wild Water Buffalo) मुख्य अधिवास आहे; कांगेर घाटीत प्रसिद्ध कोटमसर चुनखडीच्या गुहा आहेत. |
३. पश्चिम भारत (Western India – Rajasthan & Gujarat)
| राज्य | राष्ट्रीय उद्याने | प्रमुख आकर्षण व तथ्ये |
|---|---|---|
| राजस्थान | • रणथंभोर (Ranthambore) • सरिस्का (Sariska) • केवलादेव घाना (Keoladeo Ghana) • डेझर्ट राष्ट्रीय उद्यान (Desert NP) • मुकुंदरा हिल्स (Mukundra Hills) | केवलादेव घाना: युनेस्को वारसा स्थळ व जगप्रसिद्ध पक्षीतीर्थ (सायबेरियन क्रौंचसाठी पूर्वी प्रसिद्ध). डेझर्ट राष्ट्रीय उद्यान: ग्रेट इंडियन बस्टर्ड (माळढोक / Godawan) चे प्रमुख केंद्र. |
| गुजरात | • गीर (Gir National Park) • ब्लॅकबक (Blackbuck – वेलावदर) • मरीन राष्ट्रीय उद्यान (Marine NP – कच्छचे आखात) • वांसदा (Vansda) | मरीन राष्ट्रीय उद्यान: भारतातील पहिले सागरी राष्ट्रीय उद्यान (१९८२). वेलावदर: काळवीट (Blackbuck) साठी प्रसिद्ध. |
४. पूर्व व ईशान्य भारत (Eastern & North-Eastern States)
| राज्य | राष्ट्रीय उद्याने | ठळक वैशिष्ट्ये |
|---|---|---|
| आसाम | • काझीरंगा (Kaziranga) • मानस (Manas) • नामेरी (Nameri) • ओरंग (Orang) • दिब्रु-सैखोवा (Dibru-Saikhowa) • रायमोना (Raimona) • दिहिंग पत्काई (Dihing Patkai) | आसाममध्ये एकूण ७ राष्ट्रीय उद्याने आहेत. काझीरंगा आणि मानस ही युनेस्को जागतिक नैसर्गिक वारसा स्थळे आहेत. |
| पश्चिम बंगाल | • सुंदरबन (Sundarbans) • जलदापारा (Jaldapara) • गोरुमरा (Gorumara) • नेओरा व्हॅली (Neora Valley) • सिंगालीला (Singalila) • बुक्सा (Buxa) | सुंदरबन: जगातील सर्वात मोठे खारफुटीचे (Mangrove) जंगल व रॉयल बेंगॉल टायगरचे निवासस्थान; युनेस्को वारसा स्थळ. |
| ओडिशा | • सिमिलीपाल (Similipal) • भितरकनिका (Bhitarkanika) | भितरकनिका: खाऱ्या पाण्यातील मगरी (Saltwater Crocodiles) व ऑलिव्ह रिडले कासवांसाठी प्रसिद्ध खारफुटी परिसंस्था. |
| झारखंड | • बेतला राष्ट्रीय उद्यान (Betla NP) | पलामू व्याघ्र प्रकल्पाचा भाग; छोटा नागपूर पठारावरील महत्त्वाचे उद्यान. |
| बिहार | • वाल्मिकी राष्ट्रीय उद्यान (Valmiki NP) | बिहारमधील एकमेव राष्ट्रीय उद्यान (पश्चिम चंपारण जिल्हा; भारत-नेपाळ सीमा). |
| मणिपूर | • केबुल लामजाओ (Keibul Lamjao) | जगातील एकमेव तरंगते राष्ट्रीय उद्यान; संगाई हरीण (Dancing Deer). |
| मेघालय | • नोकरेक (Nokrek Ridge) • बालपक्रम (Balphakram) | नोकरेक हे बायोस्फिअर रिझर्व्ह व लाल पांडा (Red Panda) तसेच रानटी लिंबूवर्गीय वनस्पतींचे मूळ केंद्र. |
| अरुणाचल प्रदेश | • नामदफा (Namdapha) • मौलिंग (Mouling) | नामदफामध्ये मांजराच्या कुळातील चारही मोठे प्राणी (वाघ, बिबट्या, हिमबिबट्या व ढगाळ बिबट्या/Clouded Leopard) आढळतात. |
| सिक्कीम | • कांचनगंगा राष्ट्रीय उद्यान (Khangchendzonga) | भारतातील एकमेव ‘मिश्र’ (Mixed) युनेस्को जागतिक वारसा स्थळ. |
| नागालँड | • इंतांकी (Intanki NP) | हूलॉक गिबन (Hoolock Gibbon – भारतातील एकमेव कपि) चे वास्तव्य. |
| मिझोरम | • मुरलेन (Murlen) • फावंगपुई (Phawngpui Blue Mountain) | फावंगपुई हे मिझोरममधील सर्वोच्च शिखर व समृद्ध पक्षी जीवन. |
| त्रिपुरा | • क्लाउडेड लेपर्ड (Clouded Leopard NP) • राजबारी / बिसन (Bison NP) | ढगाळ बिबट्या व रानगव्यांचे संवर्धन. |
५. दक्षिण भारत (Southern States & Islands)
| राज्य / केंद्रशासित प्रदेश | राष्ट्रीय उद्याने | महत्त्वाची माहिती |
|---|---|---|
| कर्नाटक | • बांदीपूर (Bandipur) • नागरहोळे (Nagarhole – राजीव गांधी) • बन्नेरगट्टा (Bannerghatta) • कुद्रेमुख (Kudremukh) • अंशी (Anshi / काली व्याघ्र प्रकल्प) | बन्नेरगट्टा: देशातील पहिले फुलपाखरू पार्क (Butterfly Park). बांदीपूर व नागरहोळे निलगिरी बायोस्फिअर रिझर्व्हचा भाग. |
| केरळ | • सायलेंट व्हॅली (Silent Valley) • इरावीकुलम (Eravikulam) • पेरियार (Periyar) • अनमुडी शोला (Anamudi Shola) • मथिकेत्तन शोला (Mathikettan Shola) • पाम्पादूम शोला (Pambadum Shola) | इरावीकुलम: निलगिरी तहर (Nilgiri Tahr) आणि निलकुरिंजी फुलांसाठी प्रसिद्ध. सायलेंट व्हॅली: सिंहपुच्छ वानर (Lion-tailed Macaque) चे अधिवास. |
| तामिळनाडू | • मुदुमलाई (Mudumalai) • मुकुर्ती (Mukurthi) • मन्नारचे आखात (Gulf of Mannar Marine) • गिंडी (Guindy) • अण्णामलाई (Indira Gandhi / Annamalai) | गल्फ ऑफ मन्नार: भारतातील पहिले सागरी जीवावरण राखीव व डुगॉन्ग (Dugong – सी काऊ) चे निवासस्थान. |
| आंध्र प्रदेश | • श्री व्यंकटेश्वर (Sri Venkateswara) • पापीकोंडा (Papikonda) • राजीव गांधी (रामेस्वरम) | पापीकोंडा गोदावरी नदीच्या खोऱ्यात विस्तीर्ण पसरलेले आहे. |
| तेलंगणा | • कासू ब्रह्मानंद रेड्डी (KBR NP) • महावीर हरीणा वनस्थली • मृगवनी (Mrugavani) | हैदराबाद परिसरातील शहरी जैवविविधतेचे रक्षण. |
| अंदमान आणि निकोबार | • साऊथ बटन आयलंड • नॉर्थ बटन आयलंड • मिडल बटन आयलंड • महात्मा गांधी मरीन (वांदूर) • राणी झाशी मरीन • सॅडल पीक (Saddle Peak) • माउंट हॅरिएट (आता माउंट मणिपूर) • कॅम्पबेल बे (Campbell Bay) • गॅलाथिया बे (Galathea Bay) | ९ राष्ट्रीय उद्याने; सॅडल पीक हे अंदमानमधील सर्वोच्च शिखर; सागरी कासव व प्रवाळ जैवविविधता. |
तक्ता: MPSC साठी भारतातील अत्यंत महत्त्वाच्या राष्ट्रीय उद्यानांची जलद उजळणी
| राष्ट्रीय उद्यान (National Park) | राज्य | प्रसिद्ध वन्यजीव / मुख्य ओळख | युनेस्को / विशेष दर्जा |
|---|---|---|---|
| काझीरंगा | आसाम | एकशिंगी गेंडा (One-horned Rhino) | UNESCO जागतिक नैसर्गिक वारसा स्थळ (१९८५) |
| केबुल लामजाओ | मणिपूर | संगाई हरीण (Eld’s Deer / Dancing Deer) | जगातील एकमेव तरंगते राष्ट्रीय उद्यान (लोकटक तलाव) |
| गीर | गुजरात | आशियाई सिंह (Asiatic Lion) | आशियाई सिंहांचे जगातील एकमेव अधिवास |
| जिम कॉर्बेट | उत्तराखंड | रॉयल बेंगॉल टायगर, हत्ती | भारतातील पहिले राष्ट्रीय उद्यान (१९३६); पहिला व्याघ्र प्रकल्प (१९७३) |
| सुंदरबन | पश्चिम बंगाल | रॉयल बेंगॉल टायगर, खाडीतील मगरी | UNESCO वारसा स्थळ व रामसर क्षेत्र |
| दाचीगाम | जम्मू आणि काश्मीर | काश्मिरी हरीण (Hangul) | हंगुलचे भारतातील एकमेव संरक्षित क्षेत्र |
| सायलेंट व्हॅली | केरळ | सिंहपुच्छ वानर (Lion-tailed Macaque) | कुंतीपुळा नदी, सदाहरित उष्णकटिबंधीय पर्जन्यवने |
| हेमिस | लडाख | हिमबिबट्या (Snow Leopard) | भारतातील सर्वात मोठे राष्ट्रीय उद्यान (४,४०० चौ. किमी) |
| कुनो | मध्य प्रदेश | आफ्रिकन चित्ता (Project Cheetah) | भारतातील चित्ता पुनर्वसन प्रकल्प स्थळ |
| ताडोबा | महाराष्ट्र | वाघ, बिबट्या, मगर | महाराष्ट्रातील पहिले राष्ट्रीय उद्यान (१९५५) |
| गुगामल | महाराष्ट्र | वाघ, अस्वल, रानगवा | महाराष्ट्रातील सर्वात मोठे राष्ट्रीय उद्यान (मेळघाट) |
संभाव्य सराव प्रश्न (MPSC Prelims Practice MCQs)
प्रश्न १. भारतातील राष्ट्रीय उद्यानांसंदर्भात खालील विधाने विचारात घ्या:
अ) राष्ट्रीय उद्यानाची घोषणा वन्यजीव (संरक्षण) कायदा, १९७२ च्या कलम ३५ अन्वये केली जाते.
ब) राष्ट्रीय उद्यानांमध्ये कायद्यानुसार मर्यादित स्वरूपात गुरांना चराई (Grazing) करण्याची परवानगी असते.
क) मणिपूर येथील ‘केबुल लामजाओ’ हे जगातील एकमेव तरंगते राष्ट्रीय उद्यान आहे.
वरीलपैकी कोणते/ती विधान/विधाने बरोबर आहेत?
१) फक्त विधाने ‘अ’ आणि ‘ब’
२) फक्त विधाने ‘अ’ आणि ‘क’
३) फक्त विधाने ‘ब’ आणि ‘क’
४) वरील सर्व विधाने बरोबर
उत्तर: पर्याय २ (फक्त विधाने ‘अ’ आणि ‘क’ बरोबर)
स्पष्टीकरण: विधान ‘ब’ चुकीचे आहे, कारण राष्ट्रीय उद्यानात कोणत्याही प्रकारच्या चराईस (Grazing) किंवा खाजगी हक्कांना सक्त मनाई असते; चराईची नियंत्रित परवानगी केवळ अभयारण्यात (Wildlife Sanctuary) मुख्य वन्यजीव संरक्षकांच्या पूर्वपरवानगीने दिली जाऊ शकते. विधान ‘अ’ व ‘क’ पूर्णतः सत्य आहेत.
प्रश्न २. जोड्या जुळवा (राष्ट्रीय उद्यान आणि मुख्य संरक्षित प्राणी / वैशिष्ट्य):
(गट अ – राष्ट्रीय उद्यान)
I. दाचीगाम राष्ट्रीय उद्यान
II. काझीरंगा राष्ट्रीय उद्यान
III. इरावीकुलम राष्ट्रीय उद्यान
IV. केबुल लामजाओ राष्ट्रीय उद्यान
(गट ब – प्राणी / वैशिष्ट्य)
१. एकशिंगी गेंडा
२. हंगुल (काश्मिरी हरीण)
३. संगाई (डान्सिंग डिअर)
४. निलगिरी तहर
पर्याय:
१) I-२, II-१, III-४, IV-३
२) I-१, II-२, III-३, IV-४
३) I-२, II-३, III-१, IV-४
४) I-४, II-१, III-२, IV-३
उत्तर: पर्याय १ (I-२, II-१, III-४, IV-३)
स्पष्टीकरण: दाचीगाम (जम्मू-काश्मीर) हे ‘हंगुल’साठी, काझीरंगा (आसाम) हे ‘एकशिंगी गेंडा’साठी, इरावीकुलम (केरळ) हे ‘निलगिरी तहर’साठी आणि केबुल लामजाओ (मणिपूर) हे ‘संगाई’ हरणासाठी प्रसिद्ध आहे.
प्रश्न ३. महाराष्ट्रातील राष्ट्रीय उद्यानांचा त्यांच्या क्षेत्रफळानुसार उतरता क्रम (मोठ्याकडून लहानाकडे) दर्शवणारा योग्य पर्याय कोणता?
१) ताडोबा > संजय गांधी > गुगामल > चांदोली
२) गुगामल > चांदोली > पेंच > नवेगाव
३) पेंच > गुगामल > चांदोली > ताडोबा
४) गुगामल > ताडोबा > संजय गांधी > नवेगाव
उत्तर: पर्याय २ (गुगामल > चांदोली > पेंच > नवेगाव)
स्पष्टीकरण: महाराष्ट्रातील राष्ट्रीय उद्यानांचे क्षेत्रफळ: १) गुगामल (३६१.२८ चौ. किमी – सर्वात मोठे), २) चांदोली (३१७.६७ चौ. किमी), ३) पेंच (२५७.२६ चौ. किमी), ४) नवेगाव (१३३.७८ चौ. किमी), ५) ताडोबा (११६.५५ चौ. किमी), ६) संजय गांधी (८६.९६ चौ. किमी – सर्वात लहान).
