महाराष्ट्रातील ५ ज्योतिर्लिंगे: संपूर्ण यादी, इतिहास व MPSC अभ्यास साहित्य

महत्त्वाचे मुद्दे (Key Takeaways)

परीक्षेच्या दृष्टीने विश्लेषण (MPSC Exam Relevance)

हा घटक MPSC राज्यसेवा (Rajyaseva) तसेच संयुक्त गट ‘ब’ व ‘क’ (Combine Group B & C) पूर्व आणि मुख्य परीक्षांसाठी अत्यंत महत्त्वाचा आहे:

• पूर्व परीक्षा (MPSC Prelims): महाराष्ट्राचा भूगोल व सामान्य ज्ञान (General Studies). नद्यांचे उगमस्थान (भीमा, गोदावरी), संबंधित जिल्हे व तालुके, अभयारण्ये (भीमाशंकर) आणि जोड्या लावा स्वरूपातील थेट प्रश्न.
• मुख्य परीक्षा (MPSC Mains – GS Paper 1 / History & Geography): महाराष्ट्राचा सांस्कृतिक वारसा, मंदिर स्थापत्यशैली (नागर/हेमाडपंथी), पर्यटन भूगोल, आणि मराठा/होळकर कालीन धार्मिक जीर्णोद्धार चळवळ.

महाराष्ट्रातील ५ ज्योतिर्लिंगे: सविस्तर तुलनात्मक तक्ता (Overview Table)

क्रमांक	ज्योतिर्लिंग (Jyotirlinga)	जिल्हा (District)	तालुका (Taluka)	पर्वतरांग / नदी (Range / River)	विशेष वैशिष्ट्ये (Key Highlights)
१	त्र्यंबकेश्वर (Trimbakeshwar)	नाशिक (Nashik)	त्र्यंबकेश्वर	ब्रह्मगिरी पर्वत; गोदावरी नदीचा उगम	ब्रह्मा, विष्णू व महेश या तिघांचे प्रतीक असलेले तीन मुखांचे लिंग; सिंहस्थ कुंभमेळा स्थळ; नानासाहेब पेशवे व अहिल्याबाई होळकर यांचे योगदान.
२	भीमाशंकर (Bhimashankar)	पुणे (Pune)	खेड (राजगुरुनगर)	सह्याद्री रांग; भीमा नदीचा उगम	नागर व हेमाडपंथी शैली; भीमाशंकर अभयारण्य; महाराष्ट्राचा राज्यप्राणी ‘शेकरू’ (खार) चे अधिवास क्षेत्र.
३	घृष्णेश्वर (Grishneshwar)	छत्रपती संभाजीनगर (Chhatrapati Sambhajinagar)	खुलताबाद	वेरूळ डोंगररांग; एल्का/शिवना खोरे	भारतातील १२ वे (अंतिम) ज्योतिर्लिंग; युनेस्को जागतिक वारसा स्थळ वेरूळ लेण्यांजवळ; अहिल्याबाई होळकर आणि मालोजीराजे भोसले यांनी जीर्णोद्धार केला.
४	औंढा नागनाथ (Aundha Nagnath)	हिंगोली (Hingoli)	औंढा नागनाथ	मराठवाडा पठार	८ वे ज्योतिर्लिंग (दारुकावन); पांडवकालीन मान्यता; संत नामदेव महाराजांचे कार्यस्थान (मंदिर फिरल्याची आख्यायिका); उत्कृष्ट हेमाडपंथी कोरीवकाम.
५	परळी वैजनाथ (Parli Vaijnath)	बीड (Beed)	परळी	मेरू पर्वत / हरळी टेकड्या	वैद्यनाथ म्हणून प्रसिद्ध (आरोग्यदायी अधिष्ठान); गोदावरी उपखोरे; अहिल्याबाई होळकर यांनी मंदिराचा जीर्णोद्धार केला.

१. श्री त्र्यंबकेश्वर ज्योतिर्लिंग (Trimbakeshwar – Nashik)

स्थान व भूगोल: हे मंदिर नाशिक शहरापासून सुमारे २८ किमी अंतरावर ब्रह्मगिरी पर्वताच्या पायथ्याशी वसलेले आहे. याच ब्रह्मगिरी पर्वतावर दक्षिण भारताची गंगा मानल्या जाणाऱ्या गोदावरी नदीचा (River Godavari) उगम होतो.

वैशिष्ट्ये व इतिहास:

• येथील शिवलिंगाचे वैशिष्ट्य म्हणजे येथे ब्रह्मा, विष्णू आणि महेश या त्रिदेवांची तीन मुखे असणारे अनोखे लिंग आहे.
• सध्याचे भव्य काळ्या पाषाणातील मंदिर तिसरे पेशवे बाळाजी बाजीराव (नानासाहेब पेशवे) यांनी १७५५-१७८६ दरम्यान बांधले. नंतर पुण्यश्लोक अहिल्याबाई होळकरांनीही येथे महत्त्वाचे योगदान दिले.
• दर १२ वर्षांनी नाशिक-त्र्यंबकेश्वर येथे सिंहस्थ कुंभमेळा (Kumbh Mela) भरतो.

२. श्री भीमाशंकर ज्योतिर्लिंग (Bhimashankar – Pune)

स्थान व भूगोल: हे मंदिर पुणे जिल्ह्यातील खेड (राजगुरुनगर) तालुक्यात सह्याद्रीच्या प्रमुख रांगेत भोरगिरी टेकड्यांवर वसलेले आहे. येथून कृष्णा नदीची प्रमुख उपनदी असलेली भीमा नदी (River Bhima / चंद्रभागा) उगम पावते.

वैशिष्ट्ये व इतिहास:

• मंदिराची रचना नागर शैली (Nagara style) आणि हेमाडपंथी शैलीचा उत्कृष्ट मिलाफ दर्शवते. नाना फडणवीस यांनी मंदिराच्या सभा मंडपाचे व शिखराचे बांधकाम केले.
• मंदिराच्या आवारात चिमाजी अप्पा यांनी वसईच्या मोहिमेत पोर्तुगिजांवर मिळवलेल्या विजयानंतर अर्पण केलेली मोठी घंटा आजही पाहायला मिळते.
• हे ठिकाण भीमाशंकर वन्यजीव अभयारण्याचा (Bhimashankar Wildlife Sanctuary) भाग असून तेथे महाराष्ट्राचा राज्यप्राणी शेकरू (Indian Giant Squirrel) आढळतो.

३. श्री घृष्णेश्वर ज्योतिर्लिंग (Grishneshwar – Chhatrapati Sambhajinagar)

स्थान व भूगोल: छत्रपती संभाजीनगर (पूर्वीचे औरंगाबाद) जिल्ह्यातील खुलताबाद तालुक्यात, युनेस्को जागतिक वारसा स्थळ असलेल्या वेरूळ लेण्यांपासून अवघ्या १-२ किमी अंतरावर हे मंदिर स्थित आहे.

वैशिष्ट्ये व इतिहास:

• हे भारतातील १२ ज्योतिर्लिंगांपैकी बारावे (अंतिम) ज्योतिर्लिंग मानले जाते. यास ‘घुश्मेश्वर’ असेही म्हणतात.
• १६ व्या शतकात छत्रपती शिवाजी महाराजांचे आजोबा मालोजीराजे भोसले यांनी मंदिराचा जिर्णोद्धार करून कमळाकार पाण्याची विहीर (कुंड) बांधली.
• १८ व्या शतकात पुण्यश्लोक अहिल्याबाई होळकर (Ahilyabai Holkar) यांनी सध्याचे सुबक लाल पाषाणातील नक्षीदार मंदिर पुनर्बांधले.

४. श्री औंढा नागनाथ ज्योतिर्लिंग (Aundha Nagnath – Hingoli)

स्थान व भूगोल: मराठवाड्यातील हिंगोली जिल्ह्यात औंढा नागनाथ तालुक्यात हे पुरातन मंदिर स्थित आहे. प्राचीन धर्मग्रंथानुसार या परिसराला ‘दारुकावन’ (Darukavana) म्हटले जात असे.

वैशिष्ट्ये व इतिहास:

• हे भारतातील आठवे ज्योतिर्लिंग मानले जाते. पांडवांनी आपल्या वनवास काळात हे मंदिर उभारले अशी लोकमान्यता आहे.
• वारकरी संप्रदायाचे थोर संत संत नामदेव (Sant Namdev) यांच्याशी हे स्थान निगडित आहे. मंदिरासमोर नामदेव महाराजांना कीर्तन करण्यास मज्जाव केल्यावर संपूर्ण मंदिर संत नामदेवांच्या दिशेने फिरले, अशी प्रसिद्ध आख्यायिका आहे. मंदिराच्या मागे नामदेव महाराजांचे मंदिर व पायरी आहे.
• या मंदिरावरील हेमाडपंथी दगडी कोरीवकाम, हत्ती-अश्व-मानवाकृतींचे नक्षीकाम शिल्पकलेचा अप्रतिम नमुना आहे.

५. श्री परळी वैजनाथ ज्योतिर्लिंग (Parli Vaijnath – Beed)

स्थान व भूगोल: बीड जिल्ह्यातील परळी तालुक्यात मेरू पर्वताच्या पायथ्याशी हे तीर्थक्षेत्र वसलेले आहे. जवळच वाण आणि गोदावरी खोऱ्याचा प्रदेश येतो.

वैशिष्ट्ये व इतिहास:

• या ज्योतिर्लिंगास ‘वैद्यनाथ’ असेही म्हणतात. हे लिंग स्पर्शदर्शन व आरोग्याची देवता म्हणून भाविकांमध्ये अत्यंत पूज्य मानले जाते.
• १७८४ मध्ये इंदूरच्या राणी अहिल्याबाई होळकर यांनी या भव्य मंदिराचा जीर्णोद्धार करून दगडी पायऱ्या आणि घाट बांधले.
• परळी येथे महाराष्ट्र राज्य वीज निर्मिती कंपनीचे (MAHAGENCO) मोठे औष्णिक विद्युत केंद्र (Thermal Power Station) देखील कार्यरत आहे, जो भूगोल व उद्योगाच्या दृष्टीने महत्त्वाचा घटक आहे.

संभाव्य सराव प्रश्न (MPSC Practice Questions)

संदर्भ व संबंधित अभ्यास साहित्य (Related Reading)

वाचा: भारतातील १२ ज्योतिर्लिंगे: संपूर्ण यादी व राज्यनिहाय माहिती