| कृष्णा नदी | माहिती |
| लांबी | सुमारे 1400 किमी |
| राज्य क्षेत्र | महाराष्ट्र, कर्नाटक, तेलंगणा आणि आंध्र प्रदेश |
| नदीप्रणाली ते क्षेत्र | 2,58,948 चौरस किमी |
| उपनद्या | कोयना, पंचगंगा, घटप्रभा नदी, मालप्रभा नदी, भीमा नदी, तुंगभद्रा नदी आणि मुसी नदी, दूधगंगा, वेदगंगा, घटप्रभा, ताम्रपर्णी |
| उगमस्थान | सातारा जिल्ह्यात महाबळेश्वरला |
कृष्णा नदी
- कृष्णा नदीचा उल्लेख पुराणात कृष्णवेणा नदी म्हणून आणि जातक कथांमध्ये कान्हपेर्णा नदी असा आढळतो.
- कृष्णा नदी ही द्वीपकल्पीय भारतातील दुसरी सर्वात मोठी नदी आहे, पहिली गोदावरी नदी आहे.
- कृष्णा नदी अरबी समुद्रापासून ६४ किमी अंतरावर महाबळेश्वरजवळील महाराष्ट्रातील जोर गावात पश्चिम घाटात उगम पावते.
- ते पश्चिम घाटापासून सुरू होणारी संपूर्ण द्वीपकल्पीय रुंदी ओलांडते आणि बंगालच्या उपसागरात विलीन होते.
- एकूण लांबी = 1400 किमी
- कृष्णा नदी महाराष्ट्रातून सुरू होऊन कर्नाटक, तेलंगणा आणि आंध्र प्रदेशमधून वाहत बंगालच्या उपसागरात विलीन होते.
- कृष्णा नदीचे खोरे शेतीसाठी मोठ्या प्रमाणावर वापरले जाते, त्याच्या खोऱ्यापैकी जवळपास 75% शेतजमीन आहे.
- बंगालच्या उपसागरात विलीन होण्यापूर्वी कृष्णा नदीचा एक मोठा डेल्टा तयार होतो जो आता बंगालच्या उपसागरात 35 किमी पर्यंत विस्तारला आहे.
- कृष्णा नदीचा डेल्टा गोदावरी नदीत विलीन होताना दिसतो.
कृष्णा नदीच्या उपनद्या:
दीच्या उपनद्या पुढीलप्रमाणे आहेत- कोयना, पंचगंगा, दूधगंगा, घटप्रभा, मलप्रभा, भीमा, तुंगभद्रा, दिंडल, पेडगावू, हलिया, मुशी, पालेरू, मुन्नारू.
कृष्णा नद्यांच्या प्रमुख उपनद्या उजव्या काठाच्या उपनद्या आणि डाव्या काठाच्या उपनद्यांमध्ये विभागल्या जाऊ शकतात.
कृष्णा नदीच्या उपनद्या ज्या उजवीकडे मिळतात त्या घटप्रभा नदी, मलप्रभा नदी आणि तुंगभद्रा नदी आहेत.
तर डावीकडून मिळणाऱ्या उपनद्या आहेत- भीमा नदी, मुशी नदी आणि मुन्नारू नदी.
कृष्णा नदीचा भौगोलिक विस्तार
नदीची तिच्‍या उगमापासून उगमापर्यंतची एकूण लांबी 1,400 किमी आहे. कृष्णा नदी शेवटी बंगालच्या उपसागरात येते. कृष्णा नदीच्या खोऱ्याचे एकूण क्षेत्रफळ २,५८,९४८ किमी आहे. कृष्णा नदीच्या खोऱ्याने भारताच्या एकूण भौगोलिक क्षेत्रापैकी ८% भाग व्यापला आहे. दरीची कमाल लांबी सुमारे 701 किमी आणि रुंदी सुमारे 672 किमी आहे. कृष्णा नदी खोऱ्याचा भौगोलिक विस्तार ७३°१७’ ते ८१°९’ पूर्व रेखांश आणि १३°१०’ ते १९°२२’ उत्तर अक्षांश आहे.
कृष्णा नदी पश्चिम घाटातून उगम पावते. कृष्णा नदीचा आरंभीचा उगम महाराष्ट्रातील सातारा जिल्ह्यातील जोर गावाजवळ आहे. हे ठिकाण 1,337 मीटर (महाबळेश्वरच्या उत्तरेस) उंचीवर आहे.
कृष्णा नदीची भूप्रदेश दरी
कृष्णा खोऱ्याचे भूशास्त्र हे दख्खनच्या पठाराचे आहे. वायव्य प्रदेशात, डेक्कन ट्रॅप्सचे भौगोलिक रचनेवर वर्चस्व आहे. कृष्णा नदी खोऱ्याच्या मध्यवर्ती भागात एक अवर्गीकृत स्फटिक आहे. कृष्णा नदीच्या खोऱ्यातही प्रचलित खडक प्रणाली आहेत. या खडक प्रणाली अवर्गीकृत क्रिस्टलाइट्सचा महत्त्वपूर्ण भाग बनवतात. कृष्णा नदीच्या खोऱ्याच्या पूर्व भागात कडप्पा समूह आहे. दक्षिण-पश्चिम मध्य प्रदेशात धारवाड खडक प्रणाली आणि कृष्णा नदीच्या खोऱ्याच्या पूर्व मध्य प्रदेशात विंध्यन खडक प्रणाली आहे.
हे सर्व कृष्णा नदीच्या खोऱ्याबद्दल होते. पण कृष्णा डेल्टाची रचना काहीशी वेगळी आहे. कृष्णा डेल्टा हा बहुधा प्लाइस्टोसीन काळातील किंवा नंतरच्या प्लेस्टोसीन कालखंडात निर्माण झालेला पदार्थ आहे.
कृष्णा नदी खोऱ्याच्या भौतिक सीमा
कृष्णा नदीचे खोरे उत्तरेला बालाघाट रांगेने वेढलेले आहे. कृष्णा नदीच्या खोऱ्याच्या पूर्व आणि दक्षिण भागात पूर्व घाट आहे. कृष्णा नदीच्या खोऱ्याच्या पश्चिमेला पश्चिम घाट आहे.
कृष्णा नदी खोऱ्यावरील प्रमुख जलविद्युत प्रकल्प
- कोयना, तुंगभदरा, श्री सालेम, नागार्जुन सागर, अलमट्टी, नारायणपूर, भद्रा ही खोऱ्यातील प्रमुख जलविद्युत केंद्रे आहेत.
- केंद्रीय जल आयोगाने कृष्णा नदीपात्रात ५३ गेज-विसर्जन स्थळे बांधली आहेत.
- केंद्रीय जल आयोगाने कृष्णा नदीपात्रात 9 पूर अंदाज केंद्रेही बांधली आहेत.
- तुंगभद्रा हा कृष्णा नदी खोऱ्यातील एक मोठा प्रकल्प आहे. जे आंतरराज्य आधारावर बांधण्यात आले आहे.
कृष्णा खोऱ्याचे प्रमुख औद्योगिक क्षेत्र
पुणे आणि हैदराबाद हे या नदीच्या काठावरील प्रमुख शहरी भाग आढळतात. दोन्ही शहरांना आयटी हब मानले जाते आणि हैदराबाद ही तेलंगणाची राजधानी सुस्षा आहेत. पुण्यात अनेक वाहनांचे कारखाने आणि प्रमुख शैक्षणिक संस्था आहेत.
FAQs
महाबळेश्वर – महाराष्ट्रातील सातारा जिल्ह्यातील जोर गाव
वेण्णा, कोयना, वसना, पंचगंगा, दूधगंगा, घटप्रभा, मलप्रभा आणि तुंगभद्रा या नद्या उजव्या तीरावरून कृष्णाला मिळतात; तर येरळा नदी, मुशी नदी, मनेरू आणि भीमा नद्या डाव्या तीरावरून कृष्णेत जाऊन मिळतात.
पश्चिम घाटातील महाबळेश्वर पर्वतावरून ते उगवते. त्याची लांबी साधारणपणे 1400 किमी असते. ती महाराष्ट्र, कर्नाटक, तेलंगणा, आंध्र प्रदेश या आग्नेय राज्यांतून वाहते आणि बंगालच्या उपसागरात येते.
कृष्णा नदी विजयवाडाजवळ डेल्टा बनवते. कृष्णा नदीचा उगम महाबळेश्वर खोऱ्यातून होतो.
कृष्णा नदीवर दोन धरणे बांधण्यात आली आहेत, एक श्रीशैलम येथे श्रीशैलम येथे आणि दुसरे नागार्जुन टेकडीवर.
1,400 किमी
