📌 महत्त्वाचे मुद्दे (Key Takeaways):
• परीक्षेचे महत्त्व: MPSC राज्यसेवा (पूर्व व मुख्य) तसेच संयुक्त गट ‘ब’ व गट ‘क’ परीक्षांमधील सामान्य ज्ञान (Static GK), भारतीय इतिहास, राजव्यवस्था व चालू घडामोडींवर वारंवार ‘भारतातील पहिली व्यक्ती’ या घटकावर प्रश्न विचारले जातात.
• घटनात्मक व प्रशासकीय पदे: स्वतंत्र भारताचे पहिले राष्ट्रपती (डॉ. राजेंद्रप्रसाद), पहिले पंतप्रधान (पं. जवाहरलाल नेहरू), पहिले मुख्य निवडणूक आयुक्त (सुकुमार सेन), पहिले सरन्यायाधीश (एच. जे. कानिया) व पहिले लोकसभा अध्यक्ष (ग. वा. मावळणकर).
• ब्रिटिशकालीन प्रशासन: बंगालचा पहिला गव्हर्नर जनरल (वॉरन हेस्टिंग्ज – १७७३ ॲक्ट), भारताचा पहिला गव्हर्नर जनरल (लॉर्ड विल्यम बेंटिंक – १८३३ ॲक्ट), भारताचा पहिला व्हॉइसरॉय (लॉर्ड कॅनिंग – १८५८ ॲक्ट) आणि पहिले भारतीय गव्हर्नर जनरल (सी. राजगोपालाचारी).
• आंतरराष्ट्रीय व विज्ञान-तंत्रज्ञान: पहिले भारतीय नोबेल पारितोषिक विजेते (रवींद्रनाथ टागोर – १९१३), पहिले भारतीय अंतराळवीर (स्क्वाड्रन लीडर राकेश शर्मा – १९८४), पहिले भारतीय आय.सी.एस. अधिकारी (सत्येंद्रनाथ टागोर – १८६३) आणि पहिले संरक्षण दल प्रमुख (CDS – जनरल बिपिन रावत).
परीक्षेच्या दृष्टीने महत्त्व व विश्लेषण (MPSC Exam Relevance)
MPSC च्या विविध स्पर्धा परीक्षांच्या दृष्टीने या घटकाचे विभाजन खालीलप्रमाणे अत्यंत महत्त्वाचे ठरते:
- पूर्व परीक्षा (Prelims – MPSC Rajyaseva & Combine Group B/C): थेट वस्तुनिष्ठ (MCQs) प्रश्न — जसे की पहिले लोकसभा अध्यक्ष, पहिले निवडणूक आयुक्त, पहिले सरन्यायाधीश, ब्रिटिशकालीन गव्हर्नर जनरल/व्हॉइसरॉय यांच्या योग्य जोड्या जुळवा (Match the following) किंवा कालानुक्रम (Chronology).
- मुख्य परीक्षा (Mains – GS 1 & GS 2): आधुनिक भारताचा इतिहास आणि भारतीय संविधान व प्रशासन या घटकांमध्ये घटनात्मक पदांची स्थापना, महत्त्वाचे राजकीय नेते, स्वातंत्र्यलढ्यातील त्यांचे योगदान आणि सर्वोच्च न्यायालय व प्रशासनातील ऐतिहासिक टप्प्यांशी संबंधित विश्लेषणात्मक प्रश्न.
१. घटनात्मक, राजकीय व प्रशासकीय क्षेत्रातील पहिले भारतीय
| अ.क्र. | पद / कार्यक्षेत्र (Designation / Field) | पहिली व्यक्ती (First Person) | कार्यकाळ / तपशील |
|---|---|---|---|
| १ | स्वतंत्र भारताचे पहिले राष्ट्रपती (President of India) | डॉ. राजेंद्रप्रसाद | १९५० ते १९६२ (सर्वाधिक काळ राष्ट्रपती) |
| २ | पहिले उपराष्ट्रपती व राज्यसभेचे पहिले पदसिद्ध सभापती | डॉ. सर्वपल्ली राधाकृष्णन | १९५२ ते १९६२ |
| ३ | स्वतंत्र भारताचे पहिले पंतप्रधान (Prime Minister) | पंडित जवाहरलाल नेहरू | १९४७ ते १९६४ |
| ४ | पहिले उपपंतप्रधान व पहिले गृहमंत्री | सरदार वल्लभभाई पटेल | १९४७ ते १९५० (लोहपुरुष) |
| ५ | लोकसभेचे पहिले अध्यक्ष (Speaker of Lok Sabha) | गणेश वासुदेव (ग. वा.) मावळणकर | १९५२ ते १९५६ |
| ६ | सर्वोच्च न्यायालयाचे पहिले सरन्यायाधीश (CJI) | न्यायमूर्ती एच. जे. कानिया (H. J. Kania) | १९५० ते १९५१ |
| ७ | भारताचे पहिले मुख्य निवडणूक आयुक्त (Chief Election Commissioner) | सुकुमार सेन (Sukumar Sen) | १९५० ते १९५८ |
| ८ | भारताचे पहिले महान्यायवादी (Attorney General for India) | एम. सी. सेटलवाड (M. C. Setalvad) | १९५० ते १९६३ (दीर्घ कार्यकाळ) |
| ९ | भारताचे पहिले महालेखापरीक्षक (CAG of India) | व्ही. नरहरी राव (V. Narahari Rao) | १९४८ ते १९५४ |
| १० | पदावर असताना मृत्यू झालेले पहिले राष्ट्रपती | डॉ. झाकीर हुसेन | १९६९ (पहिले मुस्लिम राष्ट्रपती) |
| ११ | भारताचे पहिले दलित राष्ट्रपती | के. आर. नारायणन (K. R. Narayanan) | १९९७ ते २००२ |
| १२ | भारताचे पहिले शीख राष्ट्रपती | ग्यानी झैल सिंग | १९८२ ते १९८७ |
| १३ | भारताचे पहिले शीख पंतप्रधान | डॉ. मनमोहन सिंग | २००४ ते २०१४ |
| १४ | पदावर असताना मृत्यू पावलेले एकमेव उपराष्ट्रपती | कृष्ण कांत | २००२ मध्ये निधन |
| १५ | पदावर असताना निधन पावलेले पहिले पंतप्रधान | पंडित जवाहरलाल नेहरू | २७ मे १९६४ |
२. ब्रिटिशकालीन प्रशासन व स्वातंत्र्य चळवळ
| अ.क्र. | पद / ऐतिहासिक घटना | पहिली व्यक्ती | ऐतिहासिक पार्श्वभूमी / कायदा |
|---|---|---|---|
| १ | बंगालचा पहिला गव्हर्नर जनरल | वॉरन हेस्टिंग्ज (Warren Hastings) | रेग्युलेटिंग ॲक्ट, १७७३ |
| २ | ब्रिटिश भारताचा पहिला गव्हर्नर जनरल | लॉर्ड विल्यम बेंटिंक (Lord William Bentinck) | चार्टर ॲक्ट, १८३३ |
| ३ | ब्रिटिश भारताचा पहिला व्हॉइसरॉय | लॉर्ड कॅनिंग (Lord Canning) | भारत सरकार कायदा, १८५८ |
| ४ | ब्रिटिश भारताचे शेवटचे व्हॉइसरॉय व स्वतंत्र भारताचे पहिले गव्हर्नर जनरल | लॉर्ड माउंटबॅटन (Lord Mountbatten) | भारतीय स्वातंत्र्य कायदा, १९४७ |
| ५ | स्वतंत्र भारताचे पहिले व एकमेव भारतीय गव्हर्नर जनरल | चक्रवर्ती राजगोपालाचारी (C. Rajagopalachari) | २१ जून १९४८ ते २६ जानेवारी १९५० |
| ६ | भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसचे पहिले अध्यक्ष | व्योमेशचंद्र बॅनर्जी (W. C. Bonnerjee) | मुंबई अधिवेशन, २८ डिसेंबर १८८५ |
| ७ | आय.सी.एस. (ICS) परीक्षा उत्तीर्ण होणारे पहिले भारतीय | सुरेंद्रनाथ बॅनर्जी (Surendranath Banerjee) | १८६९ (काही अडचणींमुळे अपात्र, नंतर १८७१) |
| ८ | पहिले भारतीय आय.सी.एस. (ICS) अधिकारी | सत्येंद्रनाथ टागोर (Satyendranath Tagore) | १८६३ (प्रशासनात रुजू होणारे पहिले भारतीय) |
| ९ | हायकोर्टाचे पहिले भारतीय न्यायाधीश | शंभूनाथ पंडित (Shambhunath Pandit) | कलकत्ता उच्च न्यायालय (१८६३) |
| १० | बॅरिस्टर पदवी मिळविणारे पहिले भारतीय | ज्ञानेंद्रमोहन टागोर (Gyanendramohan Tagore) | १८६२ (Lincoln’s Inn) |
| ११ | ब्रिटिश संसदेत (House of Commons) निवडून जाणारे पहिले भारतीय | दादाभाई नौरोजी (Dadabhai Naoroji) | १८९२ (Finsbury Central) |
| १२ | व्हाइसरॉयच्या कार्यकारी मंडळात (Executive Council) पहिले भारतीय सदस्य | सत्येंद्र प्रसन्न सिन्हा (Lord S. P. Sinha) | म Morley-Minto सुधारणा १९०९ (विधी सदस्य) |
| १३ | भारतातील पहिला मुघल राज्यकर्ता | बाबर (Babur) | पानिपतची पहिली लढाई (१५२६) |
३. संरक्षण व सुरक्षा दल (Defence & Armed Forces)
| अ.क्र. | संरक्षण पद (Rank / Position) | पहिली व्यक्ती | महत्त्वाची नोंद |
|---|---|---|---|
| १ | स्वतंत्र भारताचे पहिले भारतीय सरसेनानी (Commander-in-Chief) | जनरल के. एम. करिअप्पा (K. M. Cariappa) | १५ जानेवारी १९४९ (या दिवशी ‘सेना दिन’ साजरा होतो) |
| २ | स्वतंत्र भारताचे पहिले लष्करप्रमुख (Chief of Army Staff) | जनरल महाराज श्री राजेंद्रसिंहजी | १९५५ |
| ३ | भारताचे पहिले फिल्ड मार्शल (Field Marshal) | सॅम माणेकशॉ (Sam Manekshaw) | जानेवारी १९७३ (१९७१ च्या बांगलादेश युद्धाचे नायक) |
| ४ | स्वतंत्र भारताचे पहिले नौदल प्रमुख (Chief of Naval Staff) | व्हाइस ॲडमिरल आर. डी. कटारी (R. D. Katari) | १९५८ |
| ५ | स्वतंत्र भारताचे पहिले हवाई दल प्रमुख (Chief of Air Staff) | एअर मार्शल सुब्रतो मुखर्जी (Subroto Mukerjee) | १९५४ |
| ६ | भारताचे पहिले चीफ ऑफ डिफेन्स स्टाफ (CDS) | जनरल बिपिन रावत (General Bipin Rawat) | १ जानेवारी २०२० |
| ७ | परमवीर चक्र मिळवणारे पहिले सैनिक | मेजर सोमनाथ शर्मा (Major Somnath Sharma) | १९४७ (बडगामची लढाई – मरणोत्तर) |
४. विज्ञान, संशोधन, पुरस्कार व क्रीडा क्षेत्र
| अ.क्र. | क्षेत्र / पुरस्कार (Field / Honor) | पहिली व्यक्ती | वर्ष / तपशील |
|---|---|---|---|
| १ | नोबेल पारितोषिक मिळविणारे पहिले भारतीय | रवींद्रनाथ टागोर (Rabindranath Tagore) | १९१३ (साहित्य – गीतांजली) |
| २ | भौतिकशास्त्रात नोबेल पारितोषिक मिळविणारे पहिले भारतीय शास्त्रज्ञ | सी. व्ही. रामन (C. V. Raman) | १९३० (रामन इफेक्ट – २८ फेब्रुवारी राष्ट्रीय विज्ञान दिन) |
| ३ | अर्थशास्त्रातील नोबेल पारितोषिक मिळविणारे पहिले भारतीय | डॉ. अमर्त्य कुमार सेन | १९९८ (कल्याणकारी अर्थशास्त्र) |
| ४ | भारतरत्न पुरस्कार मिळविणारे पहिले भारतीय | डॉ. सर्वपल्ली राधाकृष्णन, सी. राजगोपालाचारी, डॉ. सी. व्ही. रामन | १९५४ (पहिल्या वर्षी या तिघांना संयुक्तपणे सन्मानित) |
| ५ | रेमन मॅगसेसे पुरस्कार मिळविणारे पहिले भारतीय | आचार्य विनोबा भावे | १९५८ (सामुदायिक नेतृत्व) |
| ६ | ज्ञानपीठ पुरस्कार मिळविणारे पहिले भारतीय लेखक | जी. शंकर कुरुप (G. Sankara Kurup) | १९६५ (मल्याळम साहित्य – ओडोक्कुझल) |
| ७ | रिझर्व्ह बँक ऑफ इंडिया (RBI) चे पहिले भारतीय गव्हर्नर | सी. डी. देशमुख (C. D. Deshmukh) | १९४३ ते १९४९ (पहिले ब्रिटिश: ऑस्बॉर्न स्मिथ – १९३५) |
| ८ | पहिले भारतीय व्यावसायिक वैमानिक (Commercial Pilot) | जे. आर. डी. टाटा (J. R. D. Tata) | १९२९ |
| ९ | अंतराळात जाणारे पहिले भारतीय अंतराळवीर | राकेश शर्मा (Rakesh Sharma) | ३ एप्रिल १९८४ (सोयुझ टी-११ मोहीम) |
| १० | इंग्लिश खाडी पोहून जाणारे पहिले भारतीय जलतरणपटू | मिहीर सेन (Mihir Sen) | १९५८ |
| ११ | माउंट एव्हरेस्टवर सर्वप्रथम पाऊल ठेवणारे भारतीय/नेपाळी गिर्यारोहक | तेनसिंग नोर्के (Tenzing Norgay) | २९ मे १९५३ (एडमंड हिलरी यांच्यासमवेत) |
| १२ | ऑक्सिजन सिलिंडरशिवाय माउंट एव्हरेस्ट सर करणारे पहिले भारतीय | फू दोरजी (Phu Dorjee) | ९ मे १९८४ |
| १३ | माउंट एव्हरेस्ट सर करणारी सर्वांत तरुण भारतीय व्यक्ती (महिला) | पूर्णा मालावत (Malavath Purna) | मे २०१४ (वय १३ वर्षे ११ महिने) |
| १४ | माउंट एव्हरेस्ट सर करणारा सर्वांत तरुण भारतीय पुरुष | राघव जोनेजा (Raghav Joneja) | ३ जून २०१३ (वय १५ वर्षे ७ महिने) |
| १५ | अंटार्क्टिकावर पाऊल ठेवणारे पहिले भारतीय | लेफ्टनंट रामचरण (Lt. Ram Charan) | १९६० |
| १६ | दक्षिण ध्रुवावर (South Pole) पोहोचणारे पहिले भारतीय | कर्नल जतिंदर कुमार बजाज (Col. J. K. Bajaj) | १९८९ |
| १७ | न्यू डेव्हलपमेंट बँक (BRICS Bank) चे पहिले अध्यक्ष | के. व्ही. कामत (K. V. Kamath) | २०१५ |
| १८ | ऑलिम्पिकमध्ये वैयक्तिक सुवर्णपदक जिंकणारे पहिले भारतीय खेळाडू | अभिनव बिंद्रा (Abhinav Bindra) | २००८ बीजिंग ऑलिम्पिक (१० मीटर एअर रायफल नेमबाजी) |
| १९ | स्वतंत्र भारतासाठी वैयक्तिक ऑलिम्पिक पदक जिंकणारे पहिले खेळाडू | खाशाबा दादासाहेब जाधव (K. D. Jadhav) | १९५२ हेलसिंकी ऑलिम्पिक (कुस्ती – कांस्यपदक) |
संभाव्य सराव प्रश्न (MPSC Practice Questions)
प्रश्न १. खालील विधानांपैकी अयोग्य विधान ओळखा:
(अ) १८३३ च्या चार्टर ॲक्टनुसार लॉर्ड विल्यम बेंटिंक हे भारताचे पहिले गव्हर्नर जनरल बनले.
(ब) सत्येंद्रनाथ टागोर हे १८६३ मध्ये आय.सी.एस. (ICS) परीक्षा उत्तीर्ण होणारे आणि सेवेत रुजू होणारे पहिले भारतीय होते.
(क) सी. डी. देशमुख हे रिझर्व्ह बँक ऑफ इंडियाचे (RBI) चे पहिले गव्हर्नर होते.
(ड) सुकुमार सेन हे स्वतंत्र भारताचे पहिले मुख्य निवडणूक आयुक्त होते.
पर्याय:
१) फक्त (अ)
२) फक्त (ब)
३) फक्त (क)
४) यांपैकी काहीही नाही
उत्तर: पर्याय ३
स्पष्टीकरण: रिझर्व्ह बँक ऑफ इंडियाचे (RBI) चे पहिले गव्हर्नर हे सर ऑस्बॉर्न स्मिथ (१९३५-१९३७) हे ब्रिटिश अधिकारी होते. सी. डी. देशमुख (चिंतामण द्वारकानाथ देशमुख) हे रिझर्व्ह बँकेचे पहिले भारतीय गव्हर्नर (१९४३ ते १९४९) होते. त्यामुळे विधान (क) अयोग्य आहे.
प्रश्न २. भारताच्या घटनात्मक व प्रशासकीय पदांबाबत खालील योग्य जोड्या लावा:
स्तंभ ‘अ’ (पद) — स्तंभ ‘ब’ (पहिली व्यक्ती)
१. लोकसभेचे पहिले अध्यक्ष — (i) एम. सी. सेटलवाड
२. भारताचे पहिले सरन्यायाधीश — (ii) ग. वा. मावळणकर
३. भारताचे पहिले महान्यायवादी — (iii) व्ही. नरहरी राव
४. भारताचे पहिले नियंत्रक व महालेखापरीक्षक (CAG) — (iv) न्यायमूर्ती एच. जे. कानिया
योग्य पर्याय:
१) १-(ii), २-(iv), ३-(i), ४-(iii)
२) १-(ii), २-(i), ३-(iv), ४-(iii)
३) १-(iv), २-(ii), ३-(iii), ४-(i)
४) १-(iii), २-(iv), ३-(ii), ४-(i)
उत्तर: पर्याय १
स्पष्टीकरण: लोकसभेचे पहिले अध्यक्ष ग. वा. मावळणकर (१९५२), सर्वोच्च न्यायालयाचे पहिले सरन्यायाधीश एच. जे. कानिया (१९५०), पहिले महान्यायवादी एम. सी. सेटलवाड आणि पहिले CAG व्ही. नरहरी राव होते.
प्रश्न ३. भारतीय संरक्षण दलाच्या संदर्भात खालील विधाने विचारात घ्या:
(a) जनरल के. एम. करिअप्पा यांनी १५ जानेवारी १९४९ रोजी पहिले भारतीय सरसेनानी म्हणून पदभार स्वीकारला, म्हणूनच १५ जानेवारी हा ‘सेना दिन’ म्हणून पाळला जातो.
(b) भारताचे पहिले फिल्ड मार्शल म्हणून एस. एच. एफ. जे. माणेकशॉ यांची जानेवारी १९७३ मध्ये नियुक्ती करण्यात आली होती.
(c) जनरल बिपिन रावत हे १ जानेवारी २०२० रोजी भारताचे पहिले चीफ ऑफ डिफेन्स स्टाफ (CDS) बनले.
वरीलपैकी कोणते/ती विधाने बरोबर आहेत?
१) फक्त (a)
२) फक्त (a) आणि (b)
३) फक्त (b) आणि (c)
४) (a), (b) आणि (c) सर्व बरोबर
उत्तर: पर्याय ४
स्पष्टीकरण: दिलेली सर्व विधाने पूर्णपणे सत्य आहेत. करिअप्पा यांच्या पदग्रहण दिनानिमित्त दरवर्षी १५ जानेवारी रोजी ‘लष्कर दिन / सेना दिन’ साजरा केला जातो. सॅम माणेकशॉ हे भारताचे पहिले फिल्ड मार्शल होते आणि जनरल बिपिन रावत हे देशाचे पहिले सीडीएस (CDS) होते.
