भारतीय सैन्याचे लष्करप्रमुख (Chief of the Army Staff – COAS): भारतीय लष्कर (Indian Army) हे जगातील दुसऱ्या क्रमांकाचे सर्वात मोठे आणि पराक्रमी सैन्य दल आहे. भारतीय राज्यघटनेच्या कलम ५३(२) नुसार देशाचे राष्ट्रपती हे तिन्ही संरक्षण दलांचे सरसेनापती (Supreme Commander) असतात, तर प्रत्यक्ष सैन्यदलाचे व्यावसायिक व रणनीतिक नेतृत्व लष्करप्रमुख (Chief of the Army Staff) यांच्याकडे असते. MPSC राज्यसेवा, संयुक्त गट-ब व गट-क (Combine Group B & C), CDS, NDA आणि चालू घडामोडींच्या (Current Affairs) अभ्यासक्रमात भारताचे आतापर्यंतचे सर्व लष्करप्रमुख, त्यांचे ऐतिहासिक कार्यकाळ, युद्धकाळातील नेतृत्व व संरक्षण व्यवस्थेची रचना यावर सातत्याने प्रश्न विचारले जातात.
📌 महत्त्वाचे ठळक मुद्दे (Key Takeaways for Quick Revision)
- सरसेनापती (Supreme Commander): भारतीय संविधानानुसार भारताचे राष्ट्रपती हे संरक्षण दलांचे सर्वोच्च प्रमुख असतात.
- स्वातंत्र्योत्तर पहिले लष्करप्रमुख: सर रॉबर्ट लॉकहार्ट (Commander-in-Chief, 1947–1948).
- पहिले भारतीय कमांडर-इन-चीफ: फील्ड मार्शल के. एम. करिअप्पा (१५ जानेवारी १९४९ – या ऐतिहासिक दिवसाच्या स्मरणार्थ दरवर्षी १५ जानेवारी रोजी ‘भारतीय सेना दिन’ (Army Day) साजरा केला जातो).
- पहिला ‘Chief of the Army Staff’ (COAS) किताब: जनरल महाराजा श्री राजेंद्रसिंहजी जडेजा (१९५५ मध्ये Commander-in-Chief हे पद बदलून COAS असे करण्यात आले).
- भारताचे पहिले फील्ड मार्शल (Field Marshal – 5 Star General): फील्ड मार्शल सॅम मानेकशॉ (Sam Manekshaw – १९७१ च्या भारत-पाक बांगलादेश मुक्ती युद्धाचे रणनीतिकार; १९७३ मध्ये सन्मानित).
- दुसरे फील्ड मार्शल: फील्ड मार्शल के. एम. करिअप्पा (१९८६ मध्ये मानद पदवी प्रदान).
- भारताचे पहिले चीफ ऑफ डिफेन्स स्टाफ (CDS): जनरल बिपिन रावत (३१ डिसेंबर २०१९ रोजी लष्करप्रमुख पदावरून निवृत्त झाल्यानंतर १ जानेवारी २०२० रोजी भारताचे पहिले CDS झाले).
- लष्करप्रमुखांचा कार्यकाळ: ३ वर्षे किंवा वयाची ६२ वर्षे (जे आधी पूर्ण होईल ते).
परीक्षेच्या दृष्टीने विश्लेषण (MPSC Exam Relevance)
MPSC स्पर्धा परीक्षांच्या दृष्टीने भारतीय सैन्यदल व लष्करप्रमुख हा घटक सामान्य अध्ययन (General Studies), चालू घडामोडी आणि संरक्षण घडामोडींमध्ये विचारला जातो:
🎯 MPSC पूर्व व संयुक्त गट-ब/क परीक्षा (Prelims Focus)
- कालानुक्रम (Chronology): महत्त्वाच्या लष्करप्रमुखांचा योग्य क्रम लावा (उदा. सॅम मानेकशॉ, जी. जी. बेवूर, के. व्ही. कृष्णा राव, व्ही. पी. मलिक).
- विशेष घटना व युद्धे: १९६२ चीन युद्ध (प्राण नाथ थापर / जे. एन. चौधरी), १९६५ भारत-पाक युद्ध (जे. एन. चौधरी), १९७१ युद्ध (सॅम मानेकशॉ), १९९९ कारगिल युद्ध (ऑपरेशन विजय – वेद प्रकाश मलिक).
- पहिले मानकरी: पहिले भारतीय कमांडर-इन-चीफ, पहिले COAS, पहिले फील्ड मार्शल, पहिले शीख लष्करप्रमुख (जे. जे. सिंह).
- दिनविशेष: १५ जानेवारी – सेना दिन (Army Day).
🏛️ MPSC मुख्य परीक्षा (Mains & Defense Strategy)
- CDS पदाची निर्मिती: तिन्ही संरक्षण दलांमध्ये (Army, Navy, Air Force) संयुक्त समन्वय आणि थिएटर कमांड्स (Theatre Commands) ची आवश्यकता.
- संरक्षण सुधारणा: कारगिल पुनरावलोकन समिती (Kargil Review Committee – K. Subrahmanyam Committee) आणि लेफ्टनंट जनरल डी. बी. शेकटकर समितीच्या शिफारशी.
- संविधानिक रचना: नागरी नेतृत्व (Civilian Supremacy) आणि संरक्षण दलांचे कार्यक्षेत्र.
- लष्कराचे आधुनिकीकरण: ‘आत्मनिर्भर भारत’ अंतर्गत स्वदेशी शस्त्रास्त्रे, आधुनिक तंत्रज्ञान व सायबर सुरक्षा.
लष्करप्रमुख पदाची ऐतिहासिक पार्श्वभूमी व पदनाम बदल
स्वातंत्र्यापूर्वी आणि स्वातंत्र्यानंतर लगेचच भारतीय सैन्यदलाच्या प्रमुखाला ‘कमांडर-इन-चीफ, भारतीय सेना’ (Commander-in-Chief, Indian Army) म्हटले जात असे. त्यानंतर संसदेने कायद्यात सुधारणा करून हे पदनाम बदलले:
- १५ ऑगस्ट १९४७ ते १९४८: सर रॉबर्ट लॉकहार्ट (Sir Robert Lockhart) – स्वतंत्र भारताचे पहिले ब्रिटिश कमांडर-इन-चीफ.
- १९४८ ते १९४९: सर रॉय बुचर (Sir Roy Bucher) – भारताचे शेवटचे ब्रिटिश कमांडर-इन-चीफ.
- १५ जानेवारी १९४९: लेफ्टनंट जनरल (नंतर फील्ड मार्शल) के. एम. करिअप्पा यांनी स्वतंत्र भारताचे पहिले भारतीय कमांडर-इन-चीफ म्हणून पदभार स्वीकारला. म्हणूनच १५ जानेवारी हा दिवस ‘भारतीय सेना दिन’ म्हणून साजरा केला जातो.
- १९५५ मधील पदनाम बदल: ‘The Commanders-in-Chief (Change in Designation) Act, 1955’ अन्वये कमांडर-इन-चीफ हे पदनाम बदलून तिन्ही दलांसाठी स्वतंत्रपणे Chief of the Army Staff (लष्करप्रमुख), Chief of the Naval Staff (नौदलप्रमुख) आणि Chief of the Air Staff (वायुसेनाप्रमुख) अशी अधिकृत पदे निर्माण करण्यात आली. जनरल राजेंद्रसिंहजी जडेजा हे भारताचे पहिले ‘Chief of the Army Staff’ ठरले.
भारतीय सैन्याचे आतापर्यंतचे सर्व लष्करप्रमुख (Complete Chronological List)
खाली स्वातंत्र्यपूर्व/स्वातंत्र्यकाळापासून आजतागायत भारताचे लष्करप्रमुख राहिलेल्या सर्व महान सेनानींची परिपूर्ण कालक्रमानुसार यादी आणि त्यांची ऐतिहासिक वैशिष्ट्ये दिलेली आहेत:
| क्र. | लष्करप्रमुखांचे नाव | कार्यकाळ | महत्त्वपूर्ण नोंदी व ऐतिहासिक संदर्भ |
|---|---|---|---|
| – | सर रॉबर्ट लॉकहार्ट (Sir Robert Lockhart) |
१५ ऑगस्ट १९४७ – ३१ डिसेंबर १९४७ | स्वातंत्र्योत्तर भारताचे पहिले कमांडर-इन-चीफ (ब्रिटिश अधिकारी). १९४७ चे काश्मीर युद्ध सुरू झाले. |
| – | सर रॉय बुचर (Sir Roy Bucher) |
१ जानेवारी १९४८ – १५ जानेवारी १९४९ | भारताचे शेवटचे ब्रिटिश कमांडर-इन-चीफ. |
| – | के. एम. करिअप्पा (Field Marshal K. M. Cariappa) |
१५ जानेवारी १९४९ – १४ जानेवारी १९५३ | पहिले भारतीय कमांडर-इन-चीफ (या दिवसाच्या स्मरणार्थ ‘सेना दिन’). १९८६ मध्ये त्यांना मानद ‘फील्ड मार्शल’ पदवी प्रदान. |
| ०१ | राजेंद्र सिंह जडेजा (Gen. Rajendrasinhji Jadeja) |
१ एप्रिल १९५५ – ७ मे १९५५ (C-in-C: १९५३ ते १९५५) |
भारताचे पहिले अधिकृत लष्करप्रमुख (First Chief of the Army Staff – COAS). ‘Change in Designation Act, 1955’ लागू झाला. |
| ०२ | एस. एम. श्रीनागेश (Gen. S. M. Shrinagesh) |
१५ मे १९५५ – ७ मे १९५७ | कुमाऊँ रेजिमेंट; निवृत्तीनंतर आसाम, आंध्र प्रदेश व म्हैसूर राज्यांचे राज्यपाल म्हणून कार्य. |
| ०३ | के. एस. थिमय्या (Gen. K. S. Thimayya) |
८ मे १९५७ – ७ मे १९६१ | १९४८ च्या झोजीला खिंडीतील रणगाडा कारवाईचे रणनीतिकार; कोरियातील संयुक्त राष्ट्र (UN) तटस्थ देशांच्या प्रत्यावर्तन आयोगाचे अध्यक्ष. |
| ०४ | प्राण नाथ थापर (Gen. Pran Nath Thapar) |
८ मे १९६१ – १९ नोव्हेंबर १९६२ | १९६२ च्या भारत-चीन युद्धादरम्यान लष्करप्रमुख. युद्धानंतर प्रकृतीच्या कारणास्तव राजीनामा. |
| ०५ | जॉयंतो नाथ चौधरी (Gen. J. N. Chaudhuri) |
२० नोव्हेंबर १९६२ – ७ जून १९६६ | १९४८ चे ‘ऑपरेशन पोलो’ (हैदराबाद मुक्ती), १९६१ चे गोवा मुक्ती अभियान आणि १९६५ चे भारत-पाक युद्ध यांमध्ये महत्त्वपूर्ण नेतृत्व. |
| ०६ | पी. पी. कुमारमंगलम (Gen. P. P. Kumaramangalam) |
८ जून १९६६ – ७ जून १९६९ | भारतीय तोफखाना दलातून (Regiment of Artillery) लष्करप्रमुख होणारे पहिले अधिकारी. दुसऱ्या महायुद्धात DSO सन्मान. |
| ०७ | सॅम मानेकशॉ (Field Marshal Sam Manekshaw) |
८ जून १९६९ – १५ जानेवारी १९७३ | १९७१ च्या भारत-पाक युद्धातील ऐतिहासिक विजयाचे शिल्पकार; बांगलादेशची निर्मिती आणि ९३,००० पाक सैनिकांचे शरणागती. भारताचे पहिले फील्ड मार्शल (१९७३). |
| ०८ | गोपाल गुरुनाथ बेवूर (Gen. G. G. Bewoor) |
१६ जानेवारी १९७३ – ३१ मे १९७५ | मूळचे महाराष्ट्रातील (बेवूर घराणे); १९७१ च्या युद्धात दक्षिण कमांडचे प्रमुख म्हणून राजस्थान सीमेवर पराक्रम; परम विशिष्ट सेवा पदक (PVSM). |
| ०९ | तपेश्वर नारायण रैना (Gen. T. N. Raina) |
१ जून १९७५ – ३१ मे १९७८ | १९६२ च्या रेझांग ला (लडाख) लढाईतील शौर्याबद्दल महावीर चक्र (MVC) सन्मानित; आणीबाणीच्या काळात लष्कराचे निःपक्षपाती व्यावसायिक स्वरूप जपले. |
| १० | ओम प्रकाश मल्होत्रा (Gen. O. P. Malhotra) |
१ जून १९७८ – ३१ मे १९८१ | तोफखाना दलातील अधिकारी; नंतर पंजाबचे राज्यपाल आणि इंडोनेशियातील भारताचे राजदूत. |
| ११ | के. व्ही. कृष्णा राव (Gen. K. V. Krishna Rao) |
१ जून १९८१ – ३१ जुलै १९८३ | १९७१ च्या युद्धात सिलहट आणि बांगलादेश मोहीम; निवृत्तीनंतर जम्मू-काश्मीर, नागालँड, मणिपूर आणि त्रिपुराचे राज्यपाल. |
| १२ | अरुण श्रीधर वैद्य (Gen. A. S. Vaidya) |
१ ऑगस्ट १९८३ – ३१ जानेवारी १९८६ | महाराष्ट्राचे सुपुत्र (मूळचे अलिबाग); दोनदा महावीर चक्र (MVC) विजेते (१९६५ च्या अस्सल उत्तर लढाईत रणगाडा पराक्रम व १९७१ शकरगड); ‘ऑपरेशन ब्लू स्टार’ (१९८४) च्या वेळी लष्करप्रमुख; ऑगस्ट १९८६ मध्ये पुण्यात दहशतवादी हल्ल्यात हुतात्मा. |
| १३ | कृष्णस्वामी सुंदरजी (Gen. K. Sundarji) |
१ फेब्रुवारी १९८६ – ३० एप्रिल १९८८ | ‘फादर ऑफ मॉडर्न मेकॅनाइज्ड इन्फंट्री’; ‘ऑपरेशन ब्रासटॅक्स’ (Operation Brasstacks – १९८७) आणि श्रीलंकेत ‘ऑपरेशन पवन’ (IPKF) चे रणनीतिकार. |
| १४ | विश्व नाथ शर्मा (Gen. V. N. Sharma) |
१ मे १९८८ – ३० जून १९९० | परमवीर चक्र विजेते मेजर सोमनाथ शर्मा (१९४७ बडगाम लढाई) यांचे धाकटे बंधू; चिलखती दलातील (Armoured Corps) अधिकारी. |
| १५ | सुनीत फ्रांसिस रॉड्रिक्स (Gen. S. F. Rodrigues) |
१ जुलै १९९० – ३० जून १९९३ | तोफखाना दलातील अधिकारी; निवृत्तीनंतर पंजाबचे राज्यपाल आणि चंदीगडचे प्रशासक. |
| १६ | बिपिन चंद्र जोशी (Gen. B. C. Joshi) |
१ जुलै १९९३ – १८ नोव्हेंबर १९९४ | कुमाऊँ रेजिमेंट; पदावर कार्यरत असताना हृदयविकाराने निधन झालेले एकमेव भारतीय लष्करप्रमुख. काश्मीरमध्ये ‘राष्ट्रीय रायफल्स’ (Rashtriya Rifles – RR) स्थापनेत मोलाचा वाटा. |
| १७ | शंकर रॉयचौधरी (Gen. Shankar Roychowdhury) |
२२ नोव्हेंबर १९९४ – ३० सप्टेंबर १९९७ | जनरल बी. सी. जोशी यांच्या आकस्मिक निधनानंतर पदभार; चिलखती दलातील अधिकारी; नंतर राज्यसभेचे खासदार. |
| १८ | वेद प्रकाश मलिक (Gen. V. P. Malik) |
१ ऑक्टोबर १९९७ – ३० सप्टेंबर २००० | १९९९ च्या ऐतिहासिक कारगिल युद्धादरम्यान (ऑपरेशन विजय – Operation Vijay) भारताचे लष्करप्रमुख; भारतीय सैन्याला ऐतिहासिक विजय मिळवून दिला. |
| १९ | सुंदरराजन पद्मनाभन (Gen. S. Padmanabhan) |
१ ऑक्टोबर २००० – ३१ डिसेंबर २००२ | २००१ च्या संसदेवरील दहशतवादी हल्ल्यानंतर झालेल्या ‘ऑपरेशन पराक्रम’ (Operation Parakram) चे लष्करप्रमुख. |
| २० | निर्मल चंदर विज (Gen. N. C. Vij) |
१ जानेवारी २००३ – ३१ जानेवारी २००५ | कारगिल युद्धादरम्यान DGMO (Director General of Military Operations); राष्ट्रीय आपत्ती व्यवस्थापन प्राधिकरणाचे (NDMA) पहिले उपाध्यक्ष. |
| २१ | जोगिंदर जसवंत सिंह (Gen. J. J. Singh) |
१ फेब्रुवारी २००५ – ३० सप्टेंबर २००७ | मराठा लाइट इन्फंट्री (MLI) शी संलग्न; भारतीय सैन्याचे पहिले शीख लष्करप्रमुख; निवृत्तीनंतर अरुणाचल प्रदेशचे राज्यपाल. |
| २२ | दीपक कपूर (Gen. Deepak Kapoor) |
१ ऑक्टोबर २००७ – ३० मार्च २०१० | तोफखाना दलातील अधिकारी; २६/११ च्या मुंबई दहशतवादी हल्ल्याच्या वेळी लष्करप्रमुख. |
| २३ | विजय कुमार सिंह (Gen. V. K. Singh) |
३१ मार्च २०१० – ३१ मे २०१२ | राजपूत रेजिमेंट; कमांडो प्रशिक्षक; निवृत्तीनंतर केंद्रीय मंत्रिमंडळात परराष्ट्र व्यवहार व रस्ते वाहतूक राज्यमंत्री. |
| २४ | बिक्रम सिंह (Gen. Bikram Singh) |
१ जून २०१२ – ३१ जुलै २०१४ | शीख लाइट इन्फंट्री; कांगोमधील संयुक्त राष्ट्र (UN) शांती सेनेचे कमांडर म्हणूनही कार्य. |
| २५ | दलबीर सिंह सुहाग (Gen. Dalbir Singh Suhag) |
१ ऑगस्ट २०१४ – ३१ डिसेंबर २०१६ | ५ गोरखा रायफल्स; सप्टेंबर २०१६ च्या पाकव्याप्त काश्मीरमधील ‘सर्जिकल स्ट्राईक’ (Surgical Strike) दरम्यान लष्करप्रमुख; नंतर सेशेल्समध्ये भारताचे उच्चायुक्त. |
| २६ | बिपिन रावत (Gen. Bipin Rawat) |
३१ डिसेंबर २०१६ – ३१ डिसेंबर २०१९ | ११ गोरखा रायफल्स; बालाकोट एअर स्ट्राईक व डोकलाम संघर्ष काळात नेतृत्व; १ जानेवारी २०२० रोजी भारताचे पहिले ‘चीफ ऑफ डिफेन्स स्टाफ’ (CDS) बनले; डिसेंबर २०२१ मध्ये हेलिकॉप्टर अपघातात दुर्दैवी निधन; मरणोत्तर ‘पद्मविभूषण’ सन्मान. |
| २७ | मनोज मुकुंद नरवणे (Gen. M. M. Naravane) |
३१ डिसेंबर २०१९ – ३० एप्रिल २०२२ | महाराष्ट्राचे सुपुत्र (पुणे); ७ शीख लाइट इन्फंट्री; २०२० मधील भारत-चीन पूर्व लडाख (गलवान खोरे) तणाव काळात अतिशय कणखर व मुत्सद्दी नेतृत्व. |
| २८ | मनोज पांडे (Gen. Manoj Pande) |
३० एप्रिल २०२२ – ३० जून २०२४ | महाराष्ट्राचे सुपुत्र (नागपूर); कोर ऑफ इंजिनिअर्समधून (Corps of Engineers) लष्करप्रमुख होणारे पहिलेच अधिकारी; सैन्यदलात ‘अग्निवीर / अग्नीपथ योजना’ लागू झाली. |
| २९ | उपेंद्र द्विवेदी (Gen. Upendra Dwivedi) |
३० जून २०२४ – ३० जून २०२६ | जम्मू आणि काश्मीर रायफल्स; नॉर्दर्न कमांड प्रमुख व उप-लष्करप्रमुख म्हणून प्रदीर्घ अनुभव; आधुनिक तंत्रज्ञान व आत्मनिर्भर संरक्षणावर भर. |
| ३० / ३१ | धीरज सेठ (Gen. Dhiraj Seth) |
३० जून २०२६ – कार्यरत | भारताचे विद्यमान लष्करप्रमुख (Current COAS); २ आर्मर्ड रेजिमेंट (Skinners Horse); साउदर्न व साउथ वेस्टर्न कमांडचे नेतृत्व; आधुनिक युद्धतंत्रज्ञान व सैन्य सुधारणांवर भर. |
महाराष्ट्राशी संबंधित लष्करप्रमुख (MPSC Special Focus)
MPSC परीक्षेत महाराष्ट्राशी संबंधित विशेष व्यक्तींवर थेट प्रश्न विचारले जातात. भारतीय सैन्याचे सर्वोच्च पद भूषवणारे महाराष्ट्राशी संबंधित लष्करप्रमुख पुढीलप्रमाणे आहेत:
- जनरल गोपाल गुरुनाथ बेवूर (Gen. G. G. Bewoor): १९७३ ते १९७५ दरम्यान ८ वे लष्करप्रमुख. बेवूर घराण्याचे मूळ महाराष्ट्राशी जोडलेले आहे.
- जनरल अरुण श्रीधर वैद्य (Gen. A. S. Vaidya): महाराष्ट्रातील अलिबागचे सुपुत्र. १९६५ च्या भारत-पाक युद्धात अस्सल उत्तर येथील लढाईत रणगाडा पथकाचे नेतृत्व करून महावीर चक्र आणि १९७१ च्या युद्धात दुसऱ्यांदा महावीर चक्र पटकावले. १९८४ च्या सुवर्ण मंदिरातील ‘ऑपरेशन ब्लू स्टार’ दरम्यान ते लष्करप्रमुख होते.
- जनरल मनोज मुकुंद नरवणे (Gen. M. M. Naravane): महाराष्ट्राची सांस्कृतिक राजधानी पुण्याचे सुपुत्र. ज्ञान प्रबोधिनी प्रशालेचे माजी विद्यार्थी. २०२० च्या गलवान खोऱ्यातील संघर्षादरम्यान सैन्याला कणखर नेतृत्व दिले.
- जनरल मनोज पांडे (Gen. Manoj Pande): महाराष्ट्रातील नागपूरचे सुपुत्र. भारतीय सैन्याच्या ‘बॉम्बे सॅपपर्स’ (Bombay Sappers / कोर ऑफ इंजिनिअर्स) मधून लष्करप्रमुख होणारे देशातील पहिलेच अधिकारी.
लष्करप्रमुख, CDS व तिन्ही संरक्षण दलांची रचना
संरक्षण मंत्रालयाच्या अंतर्गत तिन्ही संरक्षण दलांचे कार्य कसे चालते, यासंबंधी महत्त्वाच्या बाबी:
- सरसेनापती (Supreme Commander): राष्ट्रपती (कलम ५३(२)).
- चीफ ऑफ डिफेन्स स्टाफ (CDS): फोर-स्टार जनरल दर्जा; डिपार्टमेंट ऑफ मिलिटरी अफेअर्स (DMA) चे सचिव आणि Chiefs of Staff Committee (COSC) चे स्थायी अध्यक्ष. तिन्ही दलांमध्ये संयुक्त युद्धनिती (Jointness & Theatre Commands) निर्माण करणे हे मुख्य कार्य.
- लष्कराच्या ७ कमांड्स (Army Commands): भारतीय भूसेनेचे कार्य सुलभ चालण्यासाठी ६ ऑपरेशनल कमांड्स आणि १ ट्रेनिंग कमांड (ARTRAC – शिमला) कार्यरत आहेत. महाराष्ट्रातील पुणे येथे ‘साउदर्न कमांड’ (Southern Command) चे मुख्यालय आहे.
संभाव्य सराव प्रश्न (MPSC Exam Practice Set)
प्र. १) भारतीय सैन्याच्या संदर्भात खालील विधाने विचारात घ्या:
अ) दरवर्षी १५ जानेवारी रोजी ‘भारतीय सेना दिन’ साजरा केला जातो, कारण या दिवशी के. एम. करिअप्पा यांनी स्वतंत्र भारताचे पहिले भारतीय कमांडर-इन-चीफ म्हणून पदभार स्वीकारला होता.
ब) ‘The Commanders-in-Chief (Change in Designation) Act, 1955’ अन्वये पहिले लष्करप्रमुख (COAS) म्हणून जनरल राजेंद्रसिंहजी जडेजा यांची नियुक्ती झाली.
क) सॅम मानेकशॉ हे भारताचे पहिले चीफ ऑफ डिफेन्स स्टाफ (CDS) होते.
वरीलपैकी कोणते/कोणती विधाने बरोबर आहेत?
(१) फक्त विधान (अ) बरोबर
(२) विधाने (अ) आणि (ब) बरोबर
(३) विधाने (ब) आणि (क) बरोबर
(४) वरील सर्व विधाने बरोबर
👉 उत्तर व स्पष्टीकरण पहा
स्पष्टीकरण: विधान (क) चूक आहे. सॅम मानेकशॉ हे भारताचे पहिले ‘फील्ड मार्शल’ (१९७३) होते. भारताचे पहिले चीफ ऑफ डिफेन्स स्टाफ (CDS) जनरल बिपिन रावत हे १ जानेवारी २०२० रोजी बनले होते. विधाने (अ) आणि (ब) पूर्णपणे सत्य आहेत.
प्र. २) भारतीय सैन्याच्या ‘कोर ऑफ इंजिनिअर्स’ (इंजिनिअरिंग शाखा) मधून लष्करप्रमुख (Chief of the Army Staff) बनणारे देशातील पहिले लष्करप्रमुख कोण?
(१) जनरल बिपिन रावत
(२) जनरल मनोज मुकुंद नरवणे
(३) जनरल मनोज पांडे
(४) जनरल उपेंद्र द्विवेदी
👉 उत्तर व स्पष्टीकरण पहा
स्पष्टीकरण: जनरल मनोज पांडे (नागपूर, महाराष्ट्र) हे एप्रिल २०२२ मध्ये २८ वे लष्करप्रमुख बनले. भारतीय सैन्याच्या स्थापनेपासून आतापर्यंत इन्फंट्री, आर्मर्ड किंवा आर्टिलरी शाखेचे अधिकारी लष्करप्रमुख होत असत. ‘कोर ऑफ इंजिनिअर्स’ (Bombay Sappers) मधून लष्करप्रमुख होण्याचा बहुमान मिळवणारे जनरल मनोज पांडे हे पहिलेच अधिकारी आहेत.
प्र. ३) खालीलपैकी कोणत्या लष्करप्रमुखांचा त्यांच्या कार्यकाळात झालेल्या ऐतिहासिक घटनेशी अयोग्य जोडी ओळखा:
(१) जनरल प्राण नाथ थापर – १९६२ भारत-चीन युद्ध
(२) जनरल जे. एन. चौधरी – १९६५ भारत-पाक युद्ध
(३) जनरल सॅम मानेकशॉ – १९७१ बांगलादेश मुक्ती युद्ध
(४) जनरल बी. सी. जोशी – १९९९ कारगिल युद्ध
👉 उत्तर व स्पष्टीकरण पहा
स्पष्टीकरण: १९९९ मधील कारगिल युद्धाच्या वेळी (ऑपरेशन विजय) भारताचे लष्करप्रमुख जनरल वेद प्रकाश मलिक (V. P. Malik) हे होते. जनरल बी. सी. जोशी हे १९९३-१९९४ या काळात लष्करप्रमुख होते आणि पदावर कार्यरत असताना निधन झालेले ते एकमेव लष्करप्रमुख आहेत.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQs)
प्र. १) भारतीय सैन्याचे सध्याचे (विद्यमान) लष्करप्रमुख कोण आहेत?
जनरल धीरज सेठ (Gen. Dhiraj Seth) हे ३० जून २०२६ पासून भारताचे लष्करप्रमुख (Chief of the Army Staff – COAS) म्हणून कार्यरत आहेत.
प्र. २) भारतामध्ये आतापर्यंत किती व्यक्तींना ‘फील्ड मार्शल’ पदवीने सन्मानित करण्यात आले आहे?
भारतात आतापर्यंत केवळ २ अधिकाऱ्यांना फाइव्ह-स्टार रँकच्या मानद ‘फील्ड मार्शल’ (Field Marshal) पदवीने सन्मानित केले गेले आहे: (१) फील्ड मार्शल सॅम मानेकशॉ (१९७३) आणि (२) फील्ड मार्शल के. एम. करिअप्पा (१९८६).
प्र. ३) ‘भारतीय सेना दिन’ (Army Day) दरवर्षी १५ जानेवारी रोजी का साजरा केला जातो?
१५ जानेवारी १९४९ रोजी लेफ्टनंट जनरल के. एम. करिअप्पा यांनी शेवटचे ब्रिटिश कमांडर-इन-चीफ सर रॉय बुचर यांच्याकडून भारतीय सेनेची कमान स्वीकारून पहिले भारतीय कमांडर-इन-चीफ बनण्याचा मान मिळवला. या ऐतिहासिक घटनेच्या स्मरणार्थ दरवर्षी १५ जानेवारी रोजी ‘सेना दिन’ साजरा केला जातो.
