📌 महत्त्वाचे मुद्दे (Key Takeaways)
- G20 ची ओळख: G20 (Group of Twenty) हा जगातील प्रमुख प्रगत व विकसनशील अर्थव्यवस्थांचा आंतरराष्ट्रीय आर्थिक सहकार्यासाठीचा सर्वोच्च मंच आहे.
- सदस्य संख्या विस्तार (G20 to G21): 2023 च्या नवी दिल्ली शिखर परिषदेत आफ्रिकन युनियन (African Union – AU) चा स्थायी सदस्य म्हणून समावेश झाल्याने आता यात 19 देश + 2 प्रादेशिक संघटना (युरोपियन युनियन आणि आफ्रिकन युनियन) समाविष्ट आहेत.
- स्थापना व पार्श्वभूमी: 1997-98 च्या आशियाई आर्थिक संकटाच्या पार्श्वभूमीवर 1999 मध्ये वित्तमंत्री आणि मध्यवर्ती बँक गव्हर्नरांचा मंच म्हणून स्थापना झाली; तर 2008 च्या जागतिक मंदीनंतर राष्ट्रप्रमुखांच्या शिखर परिषदेत रूपांतर झाले.
- जागतिक महत्त्व: हा गट जगाच्या एकूण GDP च्या सुमारे 85%, जागतिक व्यापाराच्या 75% आणि जागतिक लोकसंख्येच्या दोन-तृतीयांश (2/3rd) भागाचे प्रतिनिधित्व करतो.
- सचिवालय (Secretariat): G20 चे कोणतेही कायमस्वरूपी सचिवालय किंवा मुख्यालय नाही; याचे कामकाज ‘ट्रॉइका’ (Troika – मागील, चालू आणि पुढील अध्यक्ष देश) प्रणालीद्वारे चालवले जाते.
परीक्षेच्या दृष्टीने महत्त्व आणि विश्लेषण (MPSC Exam Relevance)
MPSC राज्यसेवा (Rajyaseva) तसेच संयुक्त गट-ब व गट-क (Combine Group B & C) परीक्षांच्या दृष्टीने आंतरराष्ट्रीय संघटना, जागतिक घडामोडी आणि चालू घडामोडी (Current Affairs) या घटकांत G20 अतिशय महत्त्वाचा विषय आहे:
- पूर्व परीक्षा (Prelims): सदस्य देशांची यादी, अलीकडचा विस्तार (African Union चा समावेश), भारत आणि इतर देशांची अध्यक्षपदे (Presidencies), मूळ स्थापना वर्ष, ब्रीदवाक्य (Theme) व परिषद स्थळे.
- मुख्य परीक्षा (Mains – GS 2 & GS 3): आंतरराष्ट्रीय संबंध (International Relations), भारताचे परराष्ट्र धोरण (Foreign Policy), ग्लोबल साउथमधील भारताचे नेतृत्व, बहुपक्षीय आर्थिक मुत्सद्देगिरी आणि हवामान वित्तपुरवठा (Climate Finance).
G20 ची पार्श्वभूमी आणि ऐतिहासिक वाटचाल
1. स्थापना (1999): 1997 च्या आशियाई वित्तीय संकटाच्या (Asian Financial Crisis) पार्श्वभूमीवर जगातील प्रमुख अर्थव्यवस्थांच्या अर्थव्यवस्थेत स्थिरता आणण्यासाठी G7 देशांच्या पुढाकाराने 1999 मध्ये बर्लिन (जर्मनी) येथे G20 ची स्थापना वित्तमंत्री आणि सेंट्रल बँक गव्हर्नरांच्या बैठकीच्या स्वरूपात झाली.
2. शिखर परिषदेचा दर्जा (2008): 2008 च्या जागतिक वित्तीय मंदीनंतर (Global Financial Crisis) या मंचाचे महत्त्व राष्ट्रप्रमुख पातळीवर वाढवण्यात आले. पहिली G20 राष्ट्रप्रमुख शिखर परिषद 2008 मध्ये वॉशिंग्टन डी.सी. (अमेरिका) येथे भरली.
3. कार्यप्रणाली (Working Mechanism): G20 मध्ये दोन समांतर ट्रॅक काम करतात –
- फायनान्स ट्रॅक (Finance Track): यात सदस्य देशांचे अर्थमंत्री आणि मध्यवर्ती बँकांचे गव्हर्नर जागतिक अर्थव्यवस्था, करप्रणाली, वित्तीय नियमन यावर काम करतात.
- शेरपा ट्रॅक (Sherpa Track): राष्ट्रप्रमुखांचे अधिकृत प्रतिनिधी (शेरपा) विकास, भ्रष्टाचार निर्मूलन, शेती, ऊर्जा, डिजिटल अर्थव्यवस्था या बिगर-वित्तीय मुद्यांवर चर्चा समन्वयित करतात.
G20 सदस्य देशांची संपूर्ण यादी (G20 Member Countries & Unions)
G20 समूहामध्ये एकूण 19 स्वतंत्र देश आणि 2 प्रादेशिक संघटना (युरोपियन युनियन व आफ्रिकन युनियन) समाविष्ट आहेत. प्रादेशिक गटवारीनुसार सदस्य खालीलप्रमाणे आहेत:
| प्रादेशिक विभाग (Region) | सदस्य देश / संघटना (Members) | राजधानी (Capital) |
|---|---|---|
| आशिया (Asia) | १. भारत (India) २. चीन (China) ३. जपान (Japan) ४. दक्षिण कोरिया (South Korea) ५. इंडोनेशिया (Indonesia) ६. सौदी अरेबिया (Saudi Arabia) |
नवी दिल्ली बीजिंग टोकियो सोल जकार्ता रियाध |
| युरोप (Europe) | ७. जर्मनी (Germany) ८. फ्रान्स (France) ९. युनायटेड किंगडम (UK) १०. इटली (Italy) ११. रशिया (Russia) १२. तुर्की (Turkey / Türkiye) १३. युरोपियन युनियन (EU) |
बर्लिन पॅरिस लंडन रोम मॉस्को अंकारा ब्रसेल्स (मुख्यालय) |
| उत्तर अमेरिका (North America) | १४. अमेरिका (USA) १५. कॅनडा (Canada) १६. मेक्सिको (Mexico) |
वॉशिंग्टन डी.सी. ओटावा मेक्सिको सिटी |
| दक्षिण अमेरिका (South America) | १७. ब्राझील (Brazil) १८. अर्जेंटिना (Argentina) |
ब्राझिलिया ब्युनोस आयर्स |
| आफ्रिका (Africa) | १९. दक्षिण आफ्रिका (South Africa) २०. आफ्रिकन युनियन (African Union – AU) (नवीन सदस्य – २०२३) |
प्रिटोरिया / केपटाऊन अदीस अबाबा (मुख्यालय) |
| ओशनिया (Oceania) | २१. ऑस्ट्रेलिया (Australia) | कॅनबेरा |
भारताचे G20 अध्यक्षपद (2023) – ऐतिहासिक कामगिरी
भारताने 1 डिसेंबर 2022 ते 30 नोव्हेंबर 2023 या कालावधीत 18 व्या G20 शिखर परिषदेचे ऐतिहासिक अध्यक्षपद भूषवले. MPSC परीक्षेसाठी यातील महत्त्वाचे मुद्दे खालीलप्रमाणे आहेत:
- थीम (Theme): “वसुधैव कुटुंबकम्” (Vasudhaiva Kutumbakam) – ‘एक पृथ्वी, एक कुटुंब, एक भविष्य’ (One Earth, One Family, One Future). हे ब्रीदवाक्य प्राचीन उपनिषद (महा उपनिषद) यातून घेण्यात आले होते.
- नवी दिल्ली घोषणापत्र (New Delhi Declaration): मतभेदांवर मात करून 100% एकमताने सर्वसमावेशक घोषणापत्र मंजूर झाले.
- आफ्रिकन युनियनचा प्रवेश: भारताच्या पुढाकाराने 55 देशांच्या आफ्रिकन युनियनला G20 चे पूर्ण सदस्यत्व देण्यात आले, ज्यामुळे ग्लोबल साउथचा आवाज जागतिक मंचावर अधिक प्रभावी झाला.
- ग्लोबल बायोफ्युएल अलायन्स (Global Biofuels Alliance – GBA): शाश्वत जैवइंधनाचा प्रसार करण्यासाठी भारताच्या पुढाकाराने GBA ची स्थापना जाहीर झाली.
- इंडिया-मिडल ईस्ट-युरोप इकॉनॉमिक कॉरिडॉर (IMEC): कनेक्टिव्हिटी आणि व्यापाराला चालना देण्यासाठी भारत, अमेरिका, सौदी अरेबिया, यूएई आणि युरोपीय देशांदरम्यान ऐतिहासिक पायाभूत कॉरिडॉरची घोषणा करण्यात आली.
- भारताचे G20 शेरपा: श्री. अमिताभ कांत (Amitabh Kant).
G20 शिखर परिषदांची कालरेषा (Recent & Upcoming Summits)
| वर्ष | परिषद आवृत्ती | यजमान देश (Host Country) | महत्त्वाचा तपशील |
|---|---|---|---|
| 2022 | 17 वी शिखर परिषद | इंडोनेशिया (बाली) | थीम: Recover Together, Recover Stronger |
| 2023 | 18 वी शिखर परिषद | भारत (नवी दिल्ली – भारत मंडपम) | थीम: वसुधैव कुटुंबकम् (AU चा स्थायी सदस्य म्हणून समावेश) |
| 2024 | 19 वी शिखर परिषद | ब्राझील (रियो दि जानेरो) | थीम: Building a Just World and a Sustainable Planet |
| 2025 | 20 वी शिखर परिषद | दक्षिण आफ्रिका | आफ्रिका खंडातील पहिली G20 शिखर परिषद |
| 2026 | 21 वी शिखर परिषद | अमेरिका (USA) | G20 शिखर परिषदेची दुसरी फेरी सुरू |
G20 ची कार्यपद्धती आणि ‘ट्रॉइका’ संकल्पना
ट्रॉइका (Troika) म्हणजे काय?
G20 ला कोणतेही स्थायी सचिवालय (Permanent Secretariat) नसल्याने अजेंड्याचे सातत्य राखण्यासाठी ‘ट्रॉइका’ कार्यपद्धती वापरली जाते. यामध्ये मागील अध्यक्ष देश, वर्तमान अध्यक्ष देश आणि आगामी अध्यक्ष देश एकत्र येऊन कामकाजाचे नियोजन करतात. उदाहरणार्थ, 2023 मध्ये भारताच्या अध्यक्षतेखाली ट्रॉइकमध्ये इंडोनेशिया, भारत आणि ब्राझील यांचा समावेश होता.
संभाव्य सराव प्रश्न (MPSC Practice Questions)
प्रश्न १. 2023 मध्ये नवी दिल्ली येथे पार पडलेल्या 18 व्या G20 शिखर परिषदेदरम्यान कोणत्या आंतरराष्ट्रीय प्रादेशिक संघटनेला G20 चे स्थायी सदस्यत्व प्रदान करण्यात आले?
(A) आसियान (ASEAN)
(B) आफ्रिकन युनियन (African Union)
(C) सार्क (SAARC)
(D) शांघाय सहकार्य संघटना (SCO)
उत्तर व स्पष्टीकरण पहा
उत्तर: (B) आफ्रिकन युनियन (African Union)
स्पष्टीकरण: भारताच्या अध्यक्षतेखाली सप्टेंबर 2023 मध्ये झालेल्या नवी दिल्ली शिखर परिषदेत 55 सदस्य देशांचे प्रतिनिधित्व करणाऱ्या ‘आफ्रिकन युनियन’ला स्थायी सदस्य म्हणून सामावून घेण्यात आले. यामुळे युरोपियन युनियननंतर सामील होणारी ही दुसरी प्रादेशिक संघटना ठरली.
प्रश्न २. G20 संदर्भात खालील विधाने विचारात घ्या:
१. G20 चे कायमस्वरूपी मुख्यालय पॅरिस येथे आहे.
२. G20 चे कामकाज ‘ट्रॉइका’ (मागील, चालू आणि पुढील अध्यक्ष देश) प्रणालीद्वारे व्यवस्थापित केले जाते.
३. भारताने 2023 मध्ये पहिल्यांदाच G20 शिखर परिषदेचे यजमानपद भूषवले.
योग्य विधाने निवडा:
(A) फक्त १ आणि २
(B) फक्त २ आणि ३
(C) फक्त १ आणि ३
(D) १, २ आणि ३ सर्व
उत्तर व स्पष्टीकरण पहा
उत्तर: (B) फक्त २ आणि ३
स्पष्टीकरण: विधान १ चुकीचे आहे, कारण G20 चे कोणतेही कायमस्वरूपी मुख्यालय किंवा सचिवालय नाही. दरवर्षी अध्यक्षीय देश शिखर परिषदेचे आयोजन करतो आणि अजेंडा सातत्यासाठी ट्रॉइका कार्यपद्धती वापरली जाते. भारताने 2023 मध्ये 18 व्या परिषदेचे यशस्वी आयोजन केले.
