मराठी वर्णमाला मुळाक्षरे 10 नोव्हेंबर 2022 PDF Download & Online Reader

शासन- वहारात देवनागर
वणर्माले नुसार मराठी ह

लपी व

ले खन,

टंकले खन, मुद्रण, संगणक इ
ीकारले ल देवनागर

ादींसाठी

लपी व

वणर्माला अ यावत कर

ाबाबत.

महारा ्र शासन
मराठी भाषा वभाग,
शासन नणर्य क्रमांक-कपासू-२०२० ∕ प्रUक्रU५६ ∕ भाषा-२
नवीन प्रशासक य इमारत, ८वा मजला,
मादाम कामा मागर्, हुता ा राजगुरू चौक,
मंत्रालय, मुंबई - ४०० ०३२ .
दU १०.११.२०२२
वाचा :— १. सामा

प्रशासन वभाग, शासन नणर्य क्रU मभावा-२००४ ∕ प्रUक्रU२५ ∕ २००४ ∕ २० ब,

दU ०६ नो ब
ें र, २००९.

२. मराठी भाषा वभाग, शासन नणर्य क्रU कपासू-२०२० ∕ प्रUक्रU५६ ∕ भाषा-२,
दU २९ स ब
ें र, २०२१.

३. मराठी भाषा वभाग, शासन नणर्य क्रU कपासू-२०२० ∕ प्रUक्रU५६ ∕ भाषा-२,
दU १५ नो ब
ें र, २०२१.

४. मराठी भाषा वभाग, शासन नणर्य क्रU कपासू-२०२० ∕ प्रUक्रU५६ ∕ भाषा-२,
दU ०५ ए प्रल, २०२२.

प्र

ावना
सवर् शासक य काय लये, नमशासक य काय लये, शैक्ष णक सं

प्रा धकरणे, मराठी पा
टंकले खन, मुद्रण इ

ादी

पु

के इ

ादींम

े

ा

ा ठकाणी मराठी भाषेचा वापर ह

रूपांत केला जातो,

ा सवर् ठकाणी देवनागर

मराठी वणर्माला, अक्षरमाला व अंक कशा प्रकारे वापर
वभाग, शासन नणर्य दU ०६.११.२००९ अ
सदर शासन नणर्याम
ले खक

ांनी शासनाकडे

ये दे

ले खन,

लपीतील प्रमाणीकृत

ाबाबतचे नदेश सामा

प्रशासन

क अस

शक्षक,

ात आले आहेत.

केले होते. तसेच, मराठी भाषेतील एकूण
ादींबाबत न

नी केल होती. तसेच, मराठी भाषेतील त
ा अथर्संक

ात यावेत

े काह सुधारणा, बदल करणे आव

प्रमाणले खनाबाबतचे नयम सोपे करणे इ
सन २०१९-२०

ा, व ापीठे, मंडळे , महामंडळे ,

ाचे मत काह
र,

त कायर्वाह कर

रादी

ांची सं

ाची मागणी काह

म, त व श ांबाबतचे नयम सोपे कर

ीय अ धवेशनात वभागास कपात सूचना प्रा

१

ा,

झाल होती.

ाबाबत

ा अनुषंगाने

सामा

प्रशासन वभाग, शासन नणर्य दU ०६.११.२००९ मधील बाबींवर पुन वर्चार कर

देवनागर

लपी

ा अ

ासाला चालना दे

ासाठी ‘मराठी भाषा प्रमाणले खन न

मराठी भाषा वभाग, शासन नणर्य दU २९.०९.२०२१ अ
सवर् स मती-सद
केले

ांनी पुढील मु

ां

ये

ापन कर

ासाठी आ ण

तीकरण स मती’

ात आल होती.

ा अनुषंगाने साधकबाधक चच करून स मतीसाठी न

त

ा कायर्कक्षेत घेतले ले नणर्य पुढीलप्रमाणे आहेत.

१. त

म व त व श ांबाबतचे १८ नयम मराठी सा ह
ाबाबत मराठी सा ह

स मती

महामंडळाने न

त केले अस

महामंडळानेच पुढील कायर्वाह करणे उ चत होईल.

ा कायर्कक्षेतून वगळ

ात आल आ ण

ामुळे

ामुळे ह बाब

ाबाबतची पुढील कायर्वाह मराठी सा ह

महामंडळाने करावी असे ठरले .

२. ‘ऌ’ हे

रच

हे

रच

३. ‘ञ्’

ा

वगळ

म श ांत अनु

ामुळे ‘ञ्’ हे

४. सामा

ारा

स मतीने कोणताह बदल प्र

र,

ात यावीत. तसेच,

एकमधील मु ा क्रU ०४ म
नाव’

ा रका

कर

ात यावे.

रे तर च ां
टीप दे

ाशेजार असले
ात

ाम

ये न

ज
ं ने, वशेष संयु

ज
ं ने

त कर

ात

ा सं

ेत

ां

े‘

रे तर च ाचे नाव’

, अधो बंदू (नु ा), अवग्रह

ा बदला

शासन नणर्यातील पिर श

ा ‘च ’

े ‘चंद्र बंदू’

ा सहपत्राम

ात शरो बंदू, वसगर्, हल
ा अनुषंगाने उ

े अनुरूप बदल कर

ात यावेत. शासन नणर्यातील ‘

ा रका

ाचे नाव बदलून ‘

ा नवीन च ाचा समावेश कर

र च ाचे

रांश च ’े असे

ात यावा व

ासंदभ त

तीनमधील ‘ वराम च े व इतर च ’े

ाअंतगर्त

ात यावी.

७. शासन नणर्य दU ०६.११.२००९
स

रादी,

ा सहपत्रा

ा वत केले ला नाह .

ा शीषर्काचा नवीन रकाना बनवून

६.

ात येऊ नये.

प्रशासन वभाग, शासन नणर्य दU ०६.११.२००९

च े दशर्व

ा

ा जागी पर-सवणर् वापरून लखाण करतानाह केला

ज
ं नदेखील वणर्माले तून वगळ

ा मराठी वणर्माले तील सवर्

५. सामा

ामुळे

ा श ात तसेच मराठी भाषेतील प्रमाणले खना

प्रशासन वभाग, शासन नणर्य दU ०६.११.२००९

आले

ह

ा ले खनात वापरले जात अस

ात येऊ नये.

ज
ं न च ाचा वापर ‘नञ् त रु
ु ष’

नयमानुसार त
जातो.

‘कॢ ी, कॢ , ऌकार’ अशा काह श ां

ा असले

ा पिर श

ा च ांबरोबरच

ा

च , छे द च , तयर्करे षा

ांचा समावेश़ कर

ात

यावा.

८. वसगर् व अपूणर् वराम
कर

९. ‘अ

ासाठी
’

ांतील, तसेच ‘र्‍या’मधील रकार व संयोग च

ासंदभ त टीप दे

ा सं

ेनंतर

ा ‘खवर्,

करणे श

आहे का

संदभर्स्रोता

ा अभावी ‘अ

नाह असा नणर्य घे

ात यावी. ‘अधोरे खा’ हे च

उदाहरणासह दशर्व

नखवर्’ इ

ा वाचक श ांचा समावेश

ाबाबत वचार कर
’

ांतील फरक

ा सं

ेनंतर

ात आला.)

२

ादी सं

ांसाठी

ात यावा. (नंतर अ
ा सं

ासा

ात यावे.

ी, अ धकृत प्रमाण

ावाचक श ांचा समावेश करता येणार

१०. शासन नणर्य दU ०६.११.२००९ मधील ‘मराठी अक्षरमाला त ा — शाले य
‘

रव

र च ’े

११. ‘श’ व ‘ल’
हो

ा अक्षरांची दृ

ा. काह सद

दो ी दृ

ा वभाग शीषर्काऐवजी ‘
रूपे

ांनी देठयु

रूपांना प्रमाण

ा मु

‘श’ व गाठयु

णून मा

ता दे

‘ल’ ह च दृ

ां

ा भू मका थो

‘S’ तसेच पाकळ यु

सद

ा शासन नणर्यात नमूद के
णून

ीकार

ानुसार, देठयु

ात यावी व

ा पिर श
णून

दोनम

ीकार

ा अनुषंगाने

ा शासन नणर्याची

शासन नणर्यासोबतचे सहपत्र व पिर श े

ांम

रे तर च ’े अशा संज्ञा-संक

च ाचा समावेश करणे, ‘ ा

ात येऊ नयेत,

े

-अ

ास के

ानंतर स मती-

ासकां

ा सूचनांनुसार

ा ी आ ण भू मका यो

रव

रादी

ांची सं

आहे.

ामुळे

ा नमूद करणे, ‘

र च ,े

नांबाबत अ धक काटेकोरपणा आणणे, ‘चंद्र बंदू’

च , छे द च , तयर्करे षा’

सदर शासन नणर्यात मूलभूत पातळ वर फारसा फरक कर
ात आला.

ाम

ा

ा ले खन च ांचा समावेश करणे,

ा च ाचे उदाहरण देणे अशा आनुषं गक बाबींचा समावेश कर

स मती ारे घे

ा

ात यावी.

प्रशासन वभाग, शासन नणर्य दU ०६.११.२००९ चा अ

तयार केला गेला होता आ ण

‘अधोरे खा’

‘श’ व

े जोडाक्षरले खनासंबंधी केले ल मांडणी

ांनी मत नोंदवले क सदर शासन नणर्य अनेक जाणकार त

रांश च ,े

‘I’ अशा

ात आला.

काह ह बदल न करता प्रमाण
ात, सामा

ा

ात यावी, असे मत मांडले होते. परं तु साधकबाधक

रूपे प्रमाणरूपे

१२. शासन नणर्य दU ०६.११.२००९

थोड

ावे.

ा वेगवेग

‘ल’ व दंडयु

संदभ तील शासन नणर्य दU ०६.११.२००९ मधील मांडणीत कोणतेह बदल कर
असा नणर्य घे

ातील

रांश च ’े असे वभागशीषर्क

ाबाबत स मती-सद

चचनंतर अं तमतः सव नुमते सन २००९
पाकळ यु

रच ेव

रासाठी’

ाची आव

ाची बाब वगळता,

कता नाह , असा नणर्य

े केवळ उपरो े खत नणर्यांशी संबं धत बाबींचा समावेश करून

सवर् स मती

ा वतीने स मती-सद

डॉU गर श दळवी, डॉU अनघा मांडवकर आ ण डॉU रे णुका

ओझरकर

ांनी शासन नणर्य ०६.११.२००९ म

े सुधारणा करून शासनास सादर के

ा आहेत.

ा पा र्भूमीवर, दU ०६.११.२००९ चा शासन नणर्य अ धक्र मत करून सदर शासन नणर्यातील
मूलभूत बाबींम

े बदल न करता,

ाम

अ यावत शासन नणर्य नगर् मत कर

े केवळ उपरो

नमूद आनुषं गक बाबींचा समावेश करून

ाची बाब शासना

ा वचाराधीन होती.

ानुसार शासन

पुढीलप्रमाणे नणर्य घेत आहे.

शासन नणर्य
सवर् शासक य काय लये, नमशासक य काय लये, शैक्ष णक सं
प्रा धकरणे, मराठी पा

पु

के इ

ादींम

े तसेच

ा

भ व ात केला जाणार आहे अशा सवर् ठकाणी ह
सोबत जोडले

ा त

ात दशर्व

ात आले

अक्षरमाले चा व अंकांचा शासनाने

ा ठकाणी मराठी भाषेचा वापर होतो अथवा

ले खन, टंकले खन, मुद्रण, संगणक इ

ा देवनागर

ीकार केला आहे.

३

ा, व ापीठे, मंडळे , महामंडळे ,
ादींसाठी

लपीतील प्रमाणीकृत मराठी वणर्माले चा,
ा अनुषंगाने वणर्माले

ा संदभ तील

ीकरणे तसेच व श

अक्षरां

ा ले खनाबाबत

वापरावयाची वराम च े व अ

ा सूचना,

र च ,े जोडाक्षरे , वणर्क्रम, ले खनात

च ,े अंक, अंकांचे अक्षर ले खन इ

ादीं वषयी स व

सोदाहरण सूचना देणार सात पिर श े सोबत जोडल आहेत. मराठी भाषे
राख

ासाठी सव नी
ा संदभ तील

र व

ा ले खनात एकरूपता

ा सूचनांचे काटेकोरपणे पालन करावे.
ापूव काढ

ात आले ले सवर् शासन नणर्य अ धक्र मत कर

हा शासन नणर्य महारा ्र शासना

ा संकेत

ळावर उपल

कर

ात येत आहेत.

ात आला असून

ाचा

संगणक-संकेतांक २०२२१११०१५३००२९२३३ आहे.
महारा ्र ाचे रा

पाल

ां

ा आदेशानुसार व नावाने,

MILIND
BHAGWAN
GAWADE

Digitally signed by MILIND BHAGWAN
GAWADE
DN: c=IN, o=GOVERNMENT OF
MAHARASHTRA, ou=MARATHI LANGUAGE
DEPARTMENT, postalCode=400032,
st=Maharashtra,
2.5.4.20=d043e1f55c6ded344ffebea8801d8c
286bfdcafaea54c716c9b31b47b87a9476,
pseudonym=3FD721BE2B19DF245E0157FD
3DC7B26475009465,
serialNumber=EF777B84EAC7F675E349314
4EF06F0FA1CB47DE2A32BE1156CA04D038F
42D6E1, cn=MILIND BHAGWAN GAWADE
Date: 2022.11.10 18:38:42 +05'30'

( म लं द गवादे)
सहस चव, महारा ्र शासन

प्रत,

१. माU रा

पाल

ांचे स चव

२. माU मु

मंत्री

ांचे स चव

३. माU मंत्री व रा

मंत्री

ांचे खाजगी स चव

४. माU मंत्री, मराठी भाषा

ांचे

ीय सहायक

५. माU वरोधी पक्षनेते, वधानसभा/ वधानपिरषद
६. सवर् सद

ांचे खाजगी स चव

, महारा ्र वधानमंडळ ( वधानपिरषद/ वधानसभा), मुंबई

७. स मती प्रमुख, मराठी भाषा स मती, महारा ्र वधानमंडळ, वधानभवन, मुंबई
८. मु

स चव, महारा ्र रा

९. अपर मु

, मंत्रालय, मुंबई

स चव/ प्रधान स चव/ स चव, सवर् मंत्रालयीन वभाग

१०. सवर् वभागीय आयु
११. सवर् ज ा धकार
१२. सवर् मंत्रालयीन वभाग —

ांनी

प्रा धकरणे आ ण काय लयप्रमुख

१३. प्रबंधक, मूळ

ाय शाखा, उ

१४. प्रबंधक, अपील शाखा, उ

ां
ां

ा आ धप

ाखाल ल वभागप्रमुख, मंडळे , महामंडळे ,

ा नदशर्नास सदर शासन नणर्य आणावा.

ायालय, मुंबई (पत्राने)
ायालय, मुंबई (पत्राने)

१५. प्रबंधक, लोकायु / उप-लोकायु , मुंबई (पत्राने)
१६. स चव, महारा ्र लोकसेवा आयोग, मुंबई (पत्राने)
४

१७. स चव, महारा ्र वधानमंडळ स चवालय ( वधानसभा/ वधानपिरषद), मुंबई (पत्राने)
१८. सवर् ज ापिरषदांचे मु

कायर्कार अ धकार

१९. महाले खापाल, महारा ्र -१, मुंबई
२०. महाले खापाल, महारा ्र -२, नागपूर
२१. अ धदान व ले खा अ धकार , मुंबई
२२. नवासी ले खा पर क्षा अ धकार , मुंबई
२३. अ क्ष, अ खल भारतीय मराठी सा ह

महामंडळ

२४. महासंचालक, मा हती व जनसंपक संचालनालय, मुंबई
२५. भाषा संचालक, भाषा संचालनालय, मुंबई
२६. संचालक, रा

मराठी वकास सं

ा, मुंबई

२७. स चव, महारा ्र रा

मराठी व कोश न मर्ती मंडळ, मुंबई

२८. स चव, महारा ्र रा

सा ह

२९. नवड न

आ ण सं

ृ ती मंडळ, मुंबई

ी/ काय सन-भाषा-२

५

मराठ भाषा वभाग, शासन नणर्य क्रU कपासू-२०२० ∕ प्रUक्रU५६ ∕ भाषा-२,
दU १० नो ेंबर, २०२२ सोबतचे सहपत्र.

महारा ्र शासनाने

ीकारले ल

मराठ वणर्माला
एकूण वणर् — ५२

र (१४)
अ

आ

इ

ई

उ

ऊ

ऋ

ऌ

ए

ॲ

ऐ

ओ

ऑ

औ

रादी (०२)
◌ं (अनु

ार)

◌ः ( वसगर्)

ंजने (३४)
क्

ख्

ग्

घ्

ङ्

च्

छ्

ज्

झ्

ञ्

ट्

ठ्

ड्

ढ्

ण्

त्

थ्

द्

ध्

न्

प्

फ्

ब्

भ्

म्

य्

र्

ल्

व्

श्

ष्

स्

ह्

ळ्

वशेष संयु

ंजने (०२)

अंक
०

१

२

३

४

५

६

७

८

९

६

रच े आण

रे तर च े

मराठ ले खन-मुद्रणासाठ व संगणक य क्षेत्रासाठ पुढील च ांचा वापर करावा.

रच े व

रांश च े

रांश च ाचे नाव

रांश च

च

ा

रासाठ / प्रयोजनासाठ

वापरावयाचे तो

१. काना

र/ ते प्रयोजन

ंजनाचे होणारे
रूप

◌ा

आ

क् + आ = का

ि◌

इ

क् + इ = क

◌ी

ई

क् + ई = क

उकार

◌ु

उ

क् + उ = कु

दीघर् उकार

◌ू

ऊ

क् + ऊ = कू

४. ऋकार

◌ृ

ऋ

क् + ऋ = कृ

५. ऌकार

◌ॢ

ऌ

क् + ऌ = कॢ

Y

ए (मात्र ‘ए’

२. इकार
र्‍ह

इकार

काना व वेलांटी
दीघर् इकार
वेलांटी व काना

३. उकार
र्‍ह

६. मात्रा
(अ) एक मात्रा

ा

र च ावर मात्रा

क् + ए = के

र च ावर एक मात्रा

क् + ऐ = कै

येणार नाह .)
(आ) दोन मात्रा

Z

ऐ (मात्र ‘ऐ’

ा

येते.)
(इ) काना + एक मात्रा

◌ो

ओ

क् + ओ = को

(ई) काना + दोन मात्रा

◌ौ

औ

क् + औ = कौ

◌ॅ

ॲ

क् + ॲ = कॅ

◌ॉ

ऑ

क् + ऑ = कॉ

७. अधर्चंद्र
(अ) फ

अधर्चंद्र

(आ) अधर्चंद्र + काना

७

रे तर च े
रे तर च ाचे नाव

१.

रे तर

च

ा

रासाठ / प्रयोजनासाठ

च

वापरावयाचे तो

W

अक्षरात मसळले ले अनुना सक वा

ंजनाचे होणारे रूप

र/ ते प्रयोजन

रादी च े
(अ) शरो बंदू

अनु
(आ) वसगर्

२. अ तिर

ार दशर्व

ासाठी

वसग चा उ ार दशर्व

X

क् + अ + W = कं

ासाठी

क् + अ + X = कः

च े

(अ) चंद्र बंदू

◌ँ

रांचा सानुना सक उ ार
दशर्व

क् + अँ = कँ

ासाठी

(आ) हल

◌्

रर हत

ज
ं नवणर् दशर्व

(इ) अधो बंदू (नु ा)

k

वश

(ई) अवग्रह

ऽ

सं धप्र क्रये

उ ारभेद दशर्व
ा ले खनाम

ासाठी

क् = क्

ासाठी

क् + . + अ = क़

े मुळात

कः + अहम् = कोऽहम्

असले ला ‘अ’ दशर्व

ासाठी/

राचा

लांबले ला उ ार दशर्व

ासाठी

क् + अऽ = कऽ

टपा
१.

रच े आण

रांश च े

देवनागर ले खनात ‘
उदाहरणाथर्, ‘आ’ हे

र च ’े आ ण ‘

रच

रांश च ’े अशी दोन प्रकारची च े आहेत.

आहे आ ण ‘◌ा’ (काना) हे ‘आ’

आहे. दो ींचे वाचन ‘आ’ असेच होते; पण ‘आ’ हे

२.

‘◌ा’ (काना) हे

रांश च

रे तर च ां

ा गटा वषयी

ा गटातील च े ह
वेग

ा

रच

राचे

रांश च

सुटे ल हता येते तर

ज
ं नाला जोडू नच लहावे लागते.
ीकरण

र च े नसून

ा काय साठी यो जल जातात.

रधमर्दशर्न,

ामुळे

ांचा समावेश ‘

रलोपदशर्न इ

ादी काह

रे तर च ’े

ा वेग

ा

गटात केला आहे.
‘ बंदू’ आ ण ‘ वसगर्’
च ’े आहेत. ती
लह

ांना ‘

रादी’

र च ानंतर अथवा

ात येतात.
८

टले आहे. ह एका प्रकारची ‘
ज
ं न च ाला जोडले

ा

रधमर्दशर्क

रांश च ानंतर

‘ शरो बंदू’

ा च ाचा मराठी ले खनात पुढील चार प्रकारे वापर होताना दसतो.

(अ) वग य अनुना सक

ज
ं ना

ा ऐवजी

ा

ा आधी येणार्‍या लगत

दला जाणारा शरो बंदू. उदाहरणाथर्, अ
(आ) वग य

ज
ं ना

ना स

तिर

उ ार दशर्व

/ अंत.

ा (उदाहरणाथर्, श्, ष्, स्, ह्) आधी

ा अक्षरासोबतचा

ासाठी दला जाणारा शरो बंदू.

उदाहरणाथर्, अंश, संह इ
(इ)

ादी.

राचा अनुना सक उ ार दशर्व
उदाहरणाथर्, ‘अं ! असं कसं

ासाठी दला जाणारा शरो बंदू.

णतेस तू ?’

ा वा

(ई) अ-काराचा लांबट कंवा दीघर् उ ार दशर्व

ातील ‘अं’.

ासाठी दला जाणारा शरो बंदू.

उदाहरणाथर्, गावं, झाडं, झालं , केलं , घोडं इ

ादी.

अ तिर

रधमर्दशर्कच आहे. ते

च ांतील ‘चंद्र बंदू’ हे

च ह

सानुना सक भेद दशर्वते. उदाहरणाथर्, ह् + अ + ◌ँ = हँ. इथे ‘अ’ हा
उ ारला जातो. शरो बंदू व चंद्र बंदू

ां

ामुळे चंद्र बंदू

ा च ाचा अ तिर

‘हल

रलोपदशर्क च

’ हे

दशर्व

च ां

आहे. ते

‘अवग्रहा’चे योजन सं धप्र क्रये

र सानुना सक

ासाठी वापरला जात नाह .

ा गटात समावेश केला आहे.
ज
ं नाक्षरात

रो ाराचा अभाव दशर्वते.

ा ले खनात मूळ उ ारातील अ-काराचे अ

ासाठी होत असते. उदाहरणाथर्, शवोऽहम् — शवः अहम्. तसेच

रो ाराचा लांबले ला उ ारकालावधी दशर्व
या रे याऽऽ सारे याऽऽ.
रधमर्दशर्क च ांहून
ा

दं

ा च ाचा

वापरासंबंधी पिर श

ाचे योजन

होत असते. उदाहरणाथर्,
च ांत समा व

केले आहे.

णजे ते सुटे ल हता येते.

राशी संबंध येत नसून; मराठीत ते ‘च्, छ्, ज्,

ज
ं नांखाल दाखवले असता,
ावा असा मराठी

ासाठीह

ामुळे अवग्रहाला अ तिर
ाचे वेगळे पण

‘अधो बंदू (नु ा)’

राचा

ा वापरात काह अंशी भ ता आहे.

उदाहरणाथर्, चंद्र बंदू हा शरो बंदूप्रमाणे पर-सवणर् दशर्व

झ्’

ा अक्षरावर

ांचा उ ार ताल

न करता दंतमूल य कंवा

ा वापरातील संकेत आहे. ‘अधो बंदू (नु ा)’

ा च ा

ा

एकमधील ले खन वषयक वशेष सूचनांमधील सूचना क्रU २

पाहावी.

३. ‘र्’ ा

ज
ं नाला उ-कार लाव

ा

ा संदभ त पिर श

सूचनांमधील सूचना क्रU ४ पाहावी.

९

एकमधील ले खन वषयक वशेष

पिर श
१. ‘ॲ’ आ ण ‘ऑ’

ांचा वणर्माले म

एक

े समावेश

‘ॲ’ आ ण ‘ऑ’ हे मराठीत असले ले परं तु इंग्रजी श ांम
जाणारे असे दोन

२.

रो ार आहेत.

अस

ामुळे वणर्माले म

,े

‘ऑ’

ांचा समावेश कर

ांचा

रांम

रांम

े उ ार

े वैपु

े समावेश कर

ाने वापरले

ाची आव

कता

ानानुसार ‘ए’नंतर ‘ॲ’ आ ण ‘ओ’नंतर

ात आले ला आहे.

रादी
W (अं) आ ण X (अः) ह अनुक्रमे शरो बंदू (अनु
च े आहेत.

ांचा उ ार करताना कोण

लागतो,

णून

ांना ‘

वणर्माले म

े

ांचा ‘

ार/ अनुना सक) व वसगर्

ातर एका

राचा उ ार प्रथम करावा

रादी’ असे

णतात. शरो बंदू व वसगर् हे

रादी’

तंत्र नदश कर

णून

ांची

र नस

ामुळे

ात आले ला आहे.

३. ऋ, ॠ आ ण ऌ, ॡ
‘ऋ’ व ‘ऌ’
‘ॡ’

ा र्‍ह

ा दीघर्

रांचा वणर्माले म

रांचा वणर्माले म

भाषेतील अवतरणे दे

े समावेश कर

े समावेश कर

ासाठी, संधी कर

ादी संगणका

४. वणर्माले म े आता एकूण १४
क
े

कर

रांची जी च े

वेग

ा

ृ तकोशाम

च े

क अस

ामुळे

ज
ं नाक्षरे , जोडाक्षरे ,

े ठेव

ात येणार आहेत.

र आ ण ०२

रादी यां

ज
ं नाची १६ अक्षरे तयार होतील.

ात आले आहे.

व अवग्रह ह अ तिर
काह वेग

कोनातून आव

र आहेत. हे १४

संयोगाने आता प्र
शीषर्क दे

ा दृ

ृत

ा ओU सीU आरU

र तसेच देवनागर तील सवर् नवी-जुनी

ांची व वध रूपे, च े इ

ासाठी १४

ात आले ला नाह . तथा प, सं

ासाठी तसेच संगणकां

(Optical Character Recognition) तंत्रज्ञाना
‘ॠ’ व ‘ॡ’ हे दीघर्

ात आले ला आहे. ‘ॠ’ व

ा

ज
ं न-वण चे अक्षर तयार

ज
ं नांना जोडल जातात

ांना ‘

रांश च ’े असे

रादींची च े आ ण चंद्र बंदू, हल

, अधो बंदू (नु ा)

र च े नसून; ती

रलोपदशर्न इ

ा काय साठी यो जल जातात.

ामुळे

रधमर्दशर्न,

ांचा समावेश ‘

रे तर च ’े

ादी
ा

ा गटात केला आहे.

५. ‘क्ष’ आ ण ‘ज्ञ’ हे देवनागर वणर्माले तील परं परे ने चालत आले ले वशेष ले खनच ाकार आहेत. वा

वणर्माले म

े ‘ वशेष संयु

वात ती जोडाक्षरे च आहेत.
ज
ं ने’

णून नदश कर

णून

ात आला आहे.

६. वणर्माले म े अंक देताना देवनागर त दे ात आले ले आहेत.
१०

ा दोन जोडाक्षरांचा

७. ले खन वषयक वशेष सूचना
(अ) ‘ख’चे ले खन करताना ‘रव’ असे न करता ‘ख’ असे खाल
‘श’चे ले खन करताना ‘श’ असे देठयु

करावे. ‘S’ असे गाठयु

‘ल’चे ले खन करताना ‘ल’ असे करावे. ‘I’ असे दंडयु
(आ) ‘च’ व ‘झ’

ा

ज
ं नांचे दंतमूल य/ दं

अधो बंदू (नु ा) दे

ा बाजूने जोडू न करावे.

आ ण ताल

करू नये.

करू नये.

हे उ ारभेद दशर्व

ासाठी

ाची गरज नाह . तथा प, हंदी भाषेतील अवतरणात कंवा

उदूर् वा संधी भाषेतील देवनागर त अवतरणे देताना अधो बंदू (नु ा) वापरावा
लागेल.

ामुळे

(नु ा) दशर्व

रे तर च ां

ा त

ाम

ात आले ला आहे. श कोशाम

े अ तिर

च

णून अधो बंदू

े व इतरत्र

तंत्रपणे जर उ ारभेद

कंसात दाखवावयाचे असतील तर अधो बंदूचा वापर करावा.
(इ) जोडाक्षरले खन पारं पिरक प
प
(ई) र्‍ह

ती दशर्व

तीने करावे. पिर श

दोनम

े जोडाक्षरले खना

ा

ा आहेत.

‘रु’ आ ण दीघर् ‘रू’ चे ले खन र्‍ह

-दीघर् उ-कार च े खाल न जोडता,

णजे अनुक्रमे ‘र’ु व ‘र’ू असे न करता ‘रु’ व ‘रू’ असेच करावे.
(उ) अक्षरांवर शरोरे खा देणे आव

क आहे.

११

वणर् च ांचा त ा
१. वणर्माला व अक्षरमाला
देवनागर लपीतील मराठीतील ले खन च ां
असे कारणानुसार

णावे.

असतात.

राचा वणर् व

राचे अक्षर

ज
ं नाम

र मसळ

हे

ामुळे

रावलं बी असते.

र व

ात

े

ाला ‘वणर्माला’ व ‘अक्षरमाला’

ज
ं ने हे दो ी वणर् आहेत.

र

यंपूणर्

ांत फरक असत नाह .

ज
ं न

ानंतर

ज
ं नाचे अक्षर तयार होते.

ामुळे

ज
ं न-वणर् पाय मोडू न दाखवला जातो. (उदाहरणाथर्, ‘क्’) आ ण

रयु

(उदाहरणाथर्, ‘क’) दाखवले जाते.

वणर्

रूपात दशर्वले ल असतील

ज
ं ने ‘अ’

ा

‘अक्षरमाला’

राने यु

ा त

णून

ाला ‘वणर्माला’

णजे अक्षर

ाम

े

ज
ं ने पाय मोडू न

णावे आ ण

ा त

ात

रूपात दशर्वले ल असतील

ा त

ाला

णावे.

शाले य प्राथ मक
पुढील इय ेम

रावर प्रथम अक्षरमाले चा त ा शकवावा. प्राथ मक

े व ा

व सातम

े दशर्व

२. वणर् च ां

ा त

ना वणर्माले चा त ा शकवावा.

ाप्रमाणे दोन

तंत्र त े तयार करावेत.

ात वणर्क्रम पुढीलप्रमाणे ठेवावा.

र

अ आ इ ई उ ऊ ऋ ऌ ए अॅ ऐ ओ ऑ औ
रादी
◌ं (अं) ◌ः (अः)
ंजने
क् ख् ग् घ् ङ्
च् छ् ज् झ् ञ्
ट् ठ् ड् ढ् ण्
त् थ् द् ध् न्
प् फ् ब् भ् म्
य् र् ल् व्
श् ष् स्
ह् ळ्
वशेष संयु

ा त

ज
ं न-अक्षर

ंजने

अंक

०१२३४५६७८९
१२

ासाठी पिर श

रानंतर
सहाम

े

३. कोशाम े नोंदी करताना सुरुवातीला अंक व
वर लप्रमाणे

४. पिर श

चारम

सुसूत्रता राख
करताना

५. अल कड

र,

रादी,

े वणर्क्रम उदाहरणे घेऊन
ासाठी सव नी

ा काह त

असणे आव

दे

ाम

ावीत आ ण नंतर

ज
ं ने असा वणर्क्रम वापरावा.
दाखवला आहे. सवर्त्र एकरूपता व

ापुढील काळात कोश, सूची व त

म वा य तयार

ा वणर्क्रमाचे पालन करावे.
ांम

तथा प ‘ङ्, ञ, ण्, न्, म्’

६. त

ज
ं ने व वशेष संयु

वराम च े

े ‘ङ्’ आ ण ‘ञ्’

ा अनुना सकांचा समावेश नसतो.

ा पाचह अनुना सकांचा वणर् च ां

ा त

ाम

े समावेश

क आहे.

े अंक देताना देवनागर त लहावेत. रोमन लपीतील जाग तक अंक त

ाची आव

कता नाह .

१३

ात

पिर श

दोन

जोडाक्षरले खन
ा अक्षरात दोन कंवा दोनपेक्षा अ धक

ज
ं ने एकापाठोपाठ येतात व शेवटी

र येतो

ते अक्षर ‘जोडाक्षर’ होय.
उदाU — ग् + ण् + अ =

(रु

ख् + ख् + आ =

)

ा (स

ख् + र् + इ = ख्र ( ख्र

ा)

)

थ् + र् + ई = थ्री
म् + ह् + ऐ =

ै ( स
ै )

ब् + ल् + ऑ =

ॉ (

मराठी भाषेम

े वै श

ज
ं नांचे जोडाक्षर पा ह

ॉक)

पूणर् र तीने जोडाक्षरले खन केले जाते. दोन
ास ते एक अक्षर दसेल अशा प

जोडाक्षरले खनातील प हले मह ाचे त
लक्षात आल पा हजे आ ण दुसरे त
जोडाक्षराचे ले खन
प

कंवा अ धक

तीने जोडले ले असते.

ामुळे

हे क , जोडाक्षराची जोडणी ह ते अक्षर पाहताच

हे क , उ ारात

ा क्रमाने

ायला पा हजे. पुढे जोडाक्षर-ले खना

ा प

ज
ं ने असतील
ती दशर्वले

ा क्रमाने

ा आहेत.

ा

तींनुसार जोडाक्षरले खन करावे.
मराठी

ज
ं नांचे

ां

ा ले खनाकारानुसार

णजे ले खनात दंड (उभी रे षा) कुठे येतो

ानुसार चार वगर् होतात.

१. शेवटी दंड असणार
२. म े दंड असणार

३. अध दंड असणार
४. दंड नसले ल

ज
ं ने
ज
ं ने
ज
ं ने

ज
ं ने

ह

ज
ं ने जोडाक्षरात प्रारं भी कंवा शेवटी आ

सव

र मा हती पुढे दल आहे.

१. शेवटी दंड
(अ)

णजे उभी रे घ असले ल

तंत्र दंड असणार

(आ) जोडले ला दंड असणार

ानंतर जोडाक्षरले खन कसे होते

ंजने

ज
ं ने : ग् ण् श्
ज
ं ने : ख् घ् च् ज्
झ् त् थ् ध्
न् प् ब्
भ् म् य् व्
ष् स्
१४

ाची

ह

ातील दंड काढून जोडाक्षर तयार होते.

ज
ं ने जोडाक्षरात आधी आल क

उदाU —
ंजन जोडाक्षरात

उदाहरणे

येणारे रूप
ख्

ख्

स

ा (ख् + खा),

ग्

ग्

रु

(ग् + ण), द शर्न (ग् + द), द

घ्

घ्

व

(घ् + न), वा

च्

च्

क ा (च् + चा), पिर

ज्

ज्

म ा (ज् + जा),

झ्

झ्

मा

ा (झ् + या), ओ

ाने (झ् + या)

ण्

ण्

ष

ास (ण् + म), क

(ण् + व), अर

त्

त्

उ

ट (त् + क),

आ

ा (त् + या), त्रयी (त् + र), त्रताल (त् + िर),

त् + र
थ्

थ्

त

ातनाम (ख् + या), ख्र

(ग् + ध) + भ

े द (च् + छे ),

र (ज् + व),

ाव

ाव (च् + या)

ा (ज् + या)

िरत (त् + व), व

(ण् + य)
(त् + स), उ र (त् + त)

ांचे जोडाक्षर ‘त्र’ असे होते.

(थ् + य), प

(थ् + य),
ा अथ चा श

ध्

ध्

ास (ध् + य), ध्रुव (ध् + रु)

न्

न्

अ

(न् + न), ज

(न् + म), अ

प्

प्

आ

(प् + त),

(प् + न),

ब्

ब्

अ

(ब् + ज), श

(ब् + द), लु

ब्रश (ब् + र),

थ् + र )

नी (ध् + व)
य (न् + व)
ाला (प् + या), प्रखर (प् + र)
(ब् + ध),

ाद (ब् + या)

ॉक (ब् + लॉ)

भ्

भ्

म्

म्

ान (म् + या), म्लान (म् + ला),

य्

य्

ह ा (य् + या), भ ा (य् + या), श ा (य् + या)

व्

व्

ास (भ् + या),

ष्

ष्

स्

स्

श्

श्

य (व् + य), अ
शु

(ग् + न)

ा (घ् + या), घ्राण (घ् + रा)

थ्री (इंग्रजीतील ‘तीन’

अ

(ख् + िर)

(ष् + क), कृ
त
ु ी (स् + तु),

ाड (भ् + या), अभ्रा (भ् + रा)

ल (व् + व)
(ष् + ण), न
र (स् + थ),

जोडाक्षरात ‘श’ आधी आ

१५

स
ै (म् + है)

ास

ाप (ष् + पा), मनु
रण (स् + म),

(ष् + य)

र (स् + व)

ाचे दोन प्रकारे ले खन होते.

आधु नक ‘श’ हे पूण क्षर ‘J’

ा आकृतीने पूव दाखवले जात असे. तथा प,

अव चीन काळात ‘J’ ह अक्षराकृती
उपयो जल जाते.

तंत्रपणे न ,े तर फ

जोडाक्षरांतच पूवर्पदी

ास दंड काढून टाकून कंवा

ामुळे जोडाक्षरात ‘श’ आधी आ

वर ल अक्षराकृती योजून जोडाक्षरे तयार केल जातात.
उदाU — (अ) अ

(श् + म), मश्गूल (श् + गू), आव

(आ) प्र

(K + न), प

क (श् + य)

म (K + च), श्री (K + N),

श्रुती (K + M), व ास (K + वा),
श् + र चे जोडाक्षर नेहमी ‘श्र’ असेच करावे. ‘र’

ान (K + वा)

ा जोडाक्षराम

े

ाचे

ीकरण

आहे.

२. म भागी दंड असणार
मराठी वणर् च ांम

ंजने :— क् फ्

े फ

आहेत. जोडाक्षरात ह

‘क्’ आ ण ‘फ्’ ह दोन

वक

ा श ातील क् + त चे जोडाक्षरले खन वक

ास हरकत नाह . चक्र (क् + र)

ाने ‘V’ असे कर

फ् – चा

ास हरकत नाह . िक्ल

ाचे (फ् + या), कॉ ल

३. अध दंड असणार
(अ) १) ‘ळ्’ हे

ज
ं न जोडाक्षरात आधी आ
ा, त

ात, वा

ास

(क् + ल), प

(क् + व)

ातील दंड काढून टाकावा.

ाचा (a + य)

ज
ं न जोडाक्षरात आधी आ

(आ) ‘ट् ठ् ड् ढ्’ आ ण ‘ह्’ ह
ास

ा श ातील क् + र जोडाक्षरले खन

ॉवर (फ् + लॉ)

उदाU — छ् – उ ् वास (उत् +

आ

ाने

ंजने :— छ् ट् ठ् ड् ढ् द् ल् ह् ळ्

उदाU — ळ् – फ
२) ‘छ्’ हे

भागी दंड असले ल

ज
ं ने आधी येतात ते ा ती ‘क् ’ आ ण ‘फ् ’ अशी लहावीत.

उदाहरणाथर्, क् – रक्त (क् + त)
‘ ’ असे कर

ज
ं ने म

ास

ातील दंड काढून टाकू नये.

ास = उच् +

ज
ं ने आधी आ

ास = उ

ास आ ण

ाचे ले खन ‘P’ असे करून जोडाक्षर लहावे.

उदाU — ट् – को

वधी, वा

ाला, पा

ठ् – सा

ात, ता

ाने

ड् – पग

ा, सा

ढ् – वे

ाम

ा

े

ह् – व ा, वा ात, क ात

१६

ावर

ां

ास)
ापुढे ‘य’ हे

ज
ं न

(इ) ‘द्’ हे

ज
ं न जोडाक्षरात आधी आ

ास आ ण

ा

ापुढे ‘य’ आ

ास ‘ ’ असे

लहावे.
उदाU — उ ा, व ा, उ ान,

ोतक. ‘ ’ चे ले खन

ा अक्षराकृतीप्रमाणेच

करावे. ‘c’ कंवा ‘द्य’ असे करू नये.
जोडाक्षरात ‘द्’

ा पुढे ‘ग’, ‘घ’, ‘ध’, कंवा ‘व’ अस

ास ‘द’

ा खाल ल बाजूस

ते अक्षर जोडावे.
उदाU — बु

ी, शु
ं ,

ले खन, प्र स

तीय,

रु

त (द् + ध)

,

,

पदां

ा संयोगातून ‘द्’ चे जोडाक्षर तयार होते

अपवाद : मात्र जे ा दोन व भ
ते ा, ते ‘द’चा पाय मोडू नह

ी, प

लह

ीप,

ाचा वक

ापर,

ेष, व ान (द् + व)

आहे.

उदाU — उद् + गार = उ ार/ उद्गार
भगवद् + गीता = भगव ीता/ भगवद्गीता
उद् + घाटन = उ ाटन/ उद्घाटन
(ई) जोडाक्षराम

े ‘ल्’ आधी आ

उदाU — पा

४. दंड नसले ल

, बा

, आ

ास

ाचे ले खन ‘ल्’ असे करावे.

ाद, उ

ंजने :— र्

मराठी वणर्माले त दंड नसले ले ‘र्’ हे एकच
ा

ा

ास

ज
ं न आहे. जोडाक्षराम

े ‘र्’

ानानुसार व वध प्रकारे ले खन होते. जे ा ते जोडाक्षराम

शेवटी येते ते ा

ज
ं नाचे

े पूण क्षर

णून

ाचे H, h आ ण C असे तीन प्रकारांनी ले खन होते.

(अ) आधु नक ‘र’ हे पूण क्षर पूव ‘H’
आता ह अक्षराकृती
हे पूण क्षर

ा

ा अक्षराकृतीने दाखवले जात असे; तथा प

तंत्रपणे न ,े तर जे ा जोडाक्षरात दंडयु

णून येते ते ा योजल जाते.

जोडाक्षरात ‘र’ पूव आल असता

णून

ांचा दंड काढून

ज
ं नांपुढे ‘र’

तंत्र दंड असले ल

ांना ह अक्षराकृती जोडू न

जोडाक्षर तयार करावे.
उदाU — ग्र

(ग् + H), घ्राण (घ् + O) वज्र (ज् + H),

प्रमाण (प् + H), ब्र (ब् + H), भ्रम (भ् + H), नम्र (म् + H),
व्रण (व् + H), स्रोत (स् + p ).
‘त्’

ा

ज
ं नास हे अक्षर पुढीलप्रमाणे जोडावे. त् + H = त् + H = त्र

उदाU — त्र

, कुत्रा, पुत्र, मात्रा इ

१७

ादी.

ज
ं ने

(आ) ‘क्’ आ ण ‘फ्’
मध

ा म

भागी दंड असणार्‍या

ा दंडाला ‘h ’ हे च

ज
ं नांनंतर ‘र’ पूण क्षर आ

ास

जोडू न जोडाक्षर तयार करावे.

उदाU — वक्र, क्रयापद, आक्रंदन, आक्रोश, क्रौंच (क् + र). (‘क्र’ हे जोडाक्षर
‘V’ अशा वैक

क प

तीनेह येईल.)

फ्रेम, फ्र ज, फ्रॉक (फ् + र).
(इ) ‘द्’

ा अध दंड असले

दंडाला ‘h ’ हे च

ा

ज
ं नांनंतर ‘र’ हे पूण क्षर आ

ास ‘द’

ा खाल

ा

जोडू न जोडाक्षर तयार करावे.

उदाU — द्रव, द्राक्ष, द्रत
ु , द्रोह
(ई) ‘छ्, ट्, ठ्, ड्, ढ्’
ां

ा अधर्दड
ं असणार्‍या

ाखाल ‘C’ हे च

ज
ं नांनंतर ‘र’ हे पूण क्षर आ

ास

जोडू न जोडाक्षर तयार करावे.

उदाU — कृ ्र (च् + छ् + र)
ट्र क
ं , ट्र ाम, ट्र ,े रा ्र , धृतरा ्र (ट् + र)
ड्र म, ड्र ल, टंड्रा (ड् + र)
(उ) रफार व रकार
‘L’

ांतील फरक :— रफाराचे

ा दो ी च ांचा वापर

दाखव

र व

ासाठी होत असला तर

रफाराचे च

ज
ं नां

च

‘E’ व रकाराचे

ा म

े आले

ा ‘र्’चा उ ार

ा दो ी च ांचा अथर् वेगळा आहे.

ा अक्षरावर दाखवले जाते,

ा अक्षरा

ा आधी येणार्‍या

राला जोडू न ‘र्’चा उ ार होतो. उदाहरणाथर्, सूर् + य = सूयर्.
रकाराचे

च

च

ा अक्षरासोबत ल हले जाते,

ाउलट

ाच अक्षरातील

ज
ं ना

ा

सुरुवातीस जोडू न ‘र्’चा उ ार होतो. उदाहरणाथर्, सु + र् या = सुर्‍या.
रफाराची इतर उदाहरणे :— धैयर्, पूवर्, आशीव द, पव , आचाय ने इ
रकाराची इतर उदाहरणे :— पर्‍हा, बर्‍हाड, कुर्‍हाड, आचार्‍याने इ

ादी.

ादी.

५. आडवी कंवा उभी जोडणी
जोडाक्षराम

े जे ा एकच

कंवा आड ा प
ा

ज
ं नाचे

तीने करतात. जोडाक्षरात एकच
कंवा

आडवी जोडणी :—

ज
ं न दोनदा येते ते ा
झाले असे

ा जोडणीम

े

ज
ं नांची जोडणी उ

ज
ं न दोनदा आ

ास

ा
ाला

णतात.

ज
ं ने एकापुढे एक जोडू न ल हल जातात.

उदाU — सच्चा, उज्ज यनी, स ा, वष
‘द्’ चे

ा

, ग ा, मात र, झ ा, ह ा, र

ा.

ल हताना ‘ ’ असे लहावे. उदाहरणाथर्, ‘मु ा’, ‘हु ा’.

ांतील ‘ ’् ला ‘या’ जोडताना ‘ ा’ असे न ल हता ‘
१८

ा’ असे ल हणे आव

क आहे.

उभी जोडणी :—

ा जोडणीम

‘क्, ट्, ठ्, ड्, द्, ल्’

ा

े

ज
ं ने एकाखाल एक जोडू न ल हल जातात. फ

ज
ं नांची जोडणी एकाखाल एक अशी करावी.

उदाU — प ा, ब ा, पु ा, बु ा, ख ा, मु ा, (माक)

ेन,

न.

दो ी प्रकारची जोडणी :— काह जोडाक्षरे दो ी प्रकारे ल हल जातात.
उदाU — प

/ b, पक्का/ प ा,

अन्न/ अ , सुन्न/ सु , भन्न/ भ

इ

ादी.

६. ‘स्र’ हे जोडाक्षर स् + H चे आहे.
उदाU — स्रोत, स्राव.

‘ ’ हे जोडाक्षर स् + त् + H चे आहे.
उदाU — श ,

कल्ला/ क ा, सल्ला/ स ा, हल्ला/ ह ा,

ी.

१९

पिर श

तीन

वराम च े व इतर च े
बोल

ातील व वध भाव व आशय ले खनाम

े नेमकेपणाने

कर

ासाठी जी

व वध च े वापरल जातात ती वराम च े होत. वराम च े लपीला पूरक असतात.
सवर्साधारणपणे ले खनाम
अU क्रU

े वापरल जाणार वराम च े व इतर च े पुढीलप्रमाणे आहेत.

च ाचे नाव

च ाचे दृ

रूप

संबं धत च ा
सोड

ा आधी व/ वा नंतर जागा

ा वषयीचा संकेत

१

पूणर् वराम

.

नंतर जागा सोडावी.

२

प्र

च

?

आधी (वैक

क) व नंतर जागा सोडावी.

३

उ ार च

!

आधी (वैक

क) व नंतर जागा सोडावी.

,

नंतर जागा सोडावी.

वराम

४
५

अधर् वराम

;

नंतर जागा सोडावी.

६

अपूणर् वराम कंवा

:

आधी व नंतर जागा सोडावी.

७

संयोग च

-

आधी व नंतर जागा सोडू नये.

८

ा

–

आधी (वैक

बंदु च

च

क) व नंतर (वैक

क) जागा

सोडावी.

९

अपसारण च

१०

लोप च

—

आधी व नंतर जागा सोडावी.

…

आधी (वैक

क) व नंतर जागा सोडावी.

मात्र सुरुवाती

ा अवतरण च ानंतर लगेच

कंवा वयोग च
कंवा

बंदुमाला

लोप च

योजताना

अवतरणा

लोप च ाआधी जागा सोडू नये,

ा
ा

आत
ा केवळ

नंतर जागा सोडावी.

११

वक

च

/

आधी (वैक

१२

छे द च

⁄

आधी व नंतर जागा सोडू नये.

१३

तयर्करे षा

∕

आधी व नंतर (वैक

कंवा अथवा च

क) व नंतर (वैक

क) जागा

सोडावी.

२०

क) जागा सोडू नये.

१४

दुहेर

“ (सुरू होणारे

सुरुवाती

ा अवतरण च ा

अवतरण च

अवतरण च )

होणार्‍या अवतरण च ा

ा आधी व बंद

ा नंतर जागा सोडावी.

” (बंद होणारे
अवतरण च )

१५

एकेर

‘ (सुरू होणारे

सुरुवाती

ा अवतरण च ा

अवतरण च

अवतरण च )

होणार्‍या अवतरण च ा

ा आधी व बंद

ा नंतर जागा सोडावी.

’ (बंद होणारे
अवतरण च )

१६

अधोरे खा

१७

फु

उदाU — (पा
ा

जागा सोड

ाचा वषय अप्र

‘फु

ा’ हे

च

अस

ास, श ा

त
ु आहे.

)

×××

पूणर् श ा

ा जागी येत

ा आधी व नंतर जागा

सोडतात तशी ती सोडावी. ते श ातील अंश
णून

सुरुवातीला

येत

अस

आधी आ ण श ातील अंश
येत अस

ास

ा

ास

ा

णून शेवटी

ा नंतर जागा सोडावी. ते

श ातील अंश

णून श ात म

अस

ा आधी व नंतर जागा सोडू

ास,

ा

े कुठेतर येत

नये, श ाम

े ते सलगपणे लहावे.
ाचा वषय अप्र

१८

काकपद

f

जागा सोड

१९

वर लप्रमाणे- च

—''—

आधी व नंतर जागा सोडावी.

( )

सुरुवाती

त
ु आहे.

कंवा
तंतोतंत- च

२०

गोल कंस

२१

चौकोनी

२२

म हरपी कंस

२३

संक्षेप च

कंसा
कंवा

[ ]

कंसा
{ }
. कंवा U

ा कंसा
ा कंसा

ा आधी व बंद होणार्‍या
ा आधी व बंद होणार्‍या

ा नंतर जागा सोडावी.

नंतर जागा सोडावी.

२१

ा आधी व बंद होणार्‍या

ा नंतर जागा सोडावी.

सुरुवाती
कंसा

ा कंसा

ा नंतर जागा सोडावी.

सुरुवाती

चौकटी कंस

ा

२४

एकेर दंड

।

आधी व नंतर जागा सोडावी.

२५

दुहेर दंड

॥

आधी व नंतर जागा सोडावी.

टपा

१. सदृश वाटणार्‍या पण भ रूप व वापर असले
ां

ातील फरक लक्षात

•

बंदु च

• संयोग च

ा च ांचे ले खन कंवा टंकन करताना

ावे.

(:) (उदाहरणाथर्, प ा :) व वसगर् (◌ः) (उदाहरणाथर्, अक्षरशः).
(-) (उदाहरणाथर्, व ाथ -मंडळ),

ा

च

(–) (उदाहरणाथर्,

१–१००), आडवा रकार (L) (उदाहरणाथर्, ‘सार्‍या’मधील ‘र्‍या’).
• वक

च

( / ) (उदाहरणाथर्, अंक / अक्षर ले खन), छे द च

( ⁄ ) (उदाहरणाथर्,

१ ⁄ २) आ ण तयर्करे षा ( ∕ ) (उदाहरणाथर्, ०१ ∕ ०१ ∕ २०२२)
२. प्र च ा
आव

ा आ ण उ ार च ा

कता आहे क नाह ,

ा आधी तसेच तयर्करे षे

ाबाबत संगणक य

ा नंतर जागा सोड

ाची

वहारात टंकानुसार वेगवेगळ

ती

दसते.

३. पूणर् वरामादी च े एकेर व दुहेर अवतरण संपताना येत असतील, तर ती बंद होणार्‍या
अवतरण च ा

ा आधी लहावी व

ानंतर तथे अवतरणा

बंद होणार्‍या अवतरण च ानंतर नेहमीप्रमाणे जागा सोडावी.

२२

ा आत जागा सोडू नये.

पिर श

चार

वणर्क्रम

१. वणर्क्रम

र,

रादी,

ज
ं ने आ ण शेवटी ‘ ’, ‘ ’ ह

वशेष संयु

ज
ं ने असा

ठेवावा.

२. कोश, सूची व त

दृश वा यासाठी आव

वणर्क्रम वापरावा. कोशाम
वराम च े (

े अकार व

वराम, अधर् वराम इ

ावीत. थोड

ात प्रथम अंक

क

ा नोंदी अकार व

े करताना वर ल

े रचना करताना अंक (० ते ९) आ ण

ादी) 'अ'पासून प्रारं भ होणार्‍या

ावेत;

ानंतर वराम च े

रां

ा आधी

ावीत आ ण

ानंतर

उपरो ाप्रमाणे वणर्क्रम ठेवावा.
‘क’

ा अक्षराने सुरू होणार्‍या श ां

ा उदाहरणाने हा वणर्क्रम येथे

करून

दाखवले ला आहे.
र जोड

ानंतर ‘क’

ा

ज
ं नाक्षराचा मु

क्रम पुढीलप्रमाणे राह ल.

क का क क कु कू कृ कॢ के कॅ कै को कॉ कौ
क

ा अक्षरानंतर क्रमाने

र असणारे श .

उदाU — कअ… ते कऔ… पयत.
उदाU — कइ, कई, कऊबऊ… पयत.
ानंतर ‘कं’ने सुरू होणारे सवर् श .

ाम

े परत कंअ… पासून कंज्ञ… पयत.

उदाU — कं, कंक, कंगाल, कंचन, कंजर, कंटाळा, कंठ, कंड, कंद, कंस… इ
ानंतर ‘कः’ने सुरू होणारे सवर् श .
उदाU — कःपदाथर्… इ
प्रकारे ‘क’ ते ‘ज्ञ’ पयत प्र
‘कौ’पयत सवर् श
जोडाक्षराम

े अक्षरे

वणर्क्रमानुसार

क
े

ज
ं ने येणारे श

(कक… कका… ककौपयत) अशा

ज
ं न क्रमाने घेणे.

ानंतर का, क, क … असे क्रमाने

वर नमूद केले
झा

े परत कःअ… पासून कःज्ञ… पयत.

ादी.

ानंतर ‘क’ पुढे क्रमाने सवर्
‘कौ’पयतचे श

ाम

ा वणर्क्रमाने घेणे.

ानंतर ‘क’ ची जोडाक्षरे घेणे.
ा क्रमाने आले ल

असतील ती लक्षात घेऊन वर ल

ांचा क्रम लावणे.

उदाU — क् + य =

/

ा… ने सुरू होणारे श

क् + र = क्र/ क्रा/ क्र… ने सुरू होणारे श
क् + ल = क्ल/ क्ला/ िक्ल… ने सुरू होणारे श
क् + व =

ादी.

/

… ने सुरू होणारे श
२३

संगणकावर वणर्क्रम पाह

ाची प

त

३. अक्षर हे एक कंवा अ धक वण चे बनले अस
वणर् चना वचारात घेणे व

ासाठी वणर्

असते. मु द्रत मजकुरात (श कोश इ
संगणक य संदभ त श ां

ामुळे अक्षरांचा क्रम लावताना

ांची

भ
ं ाची मांडणी करणे अ तशय आव

क

ादी) अक्षरांचे क्रम पाहावयास मळतात. तथा प

ा वणर् चनेचे उभे

भ
ं तयार करून प्र

क
े

भ
ं ावार

वणर्क्रम पाहावा लागतो.
उदाहरण प हले — दोन श

ांतील

ानक्रमाचा वचार

१. गोप = ग् + ओ + प् + अ
२. गोपी = ग् + ओ + प् + ई
पह

ा व दुसर्‍या श ातील वणर् चनेतील प हले तीन वणर् एकसारखे अस

भ
ं ावर जाऊन जो वणर्, वणर्क्रमात प्रथम असेल तो श

ाने चौ

ा

प्रथम यावयास हवा.

ा

उदाहरणात ‘अ’ हा वणर् प्रथम येईल व ‘ई’ हा वणर् नंतर येईल.
‘गोपी’ हा श

‘गोप’

ामुळे वणर्क्रमानुसार

ा श ानंतर येईल.

उदाहरण दुसरे — तीन श

ांतील

ानक्रमाचा वचार

१. कठोर = क् + अ + ठ् + ओ + र् + अ
२. कंठ = क् + अ + ◌ं + ठ् + अ
३. काठ = क् + आ + ठ् + अ
ा श ांचा क्रम लावताना प ह

ा

भ
ं ातील वणर् एकसारखे अस

ामुळे दुसर्‍या

भ
ं ातील वण चा वचार करावा लागेल.
पह

ा दोन श ां

ा वणर् चनेत दुसर्‍या

भ
ं ात ‘अ’ हा वणर् सारखा आहे व

तसर्‍या श ातील दुसर्‍या

भ
ं ात ‘आ’ हा वणर् आहे. ‘आ’ हा वणर् ‘अ’

अस

ामुळे तो श

ा दोन श ां

पह

ा दोन श ांत कोणता क्रम येतो ते पाहू.

लागेल.

वणर्क्रमाम

पह
े

रा द च

(अनु

ानक्रम

ावा लागेल.

रा द च

ार) हे ‘ठ्’ वण

आधी

ा नंतरच येणार हे न

त झाले . आता

ासाठी तसर्‍या वणर्
ावयाचे अस

ा नंतर येत
भ
ं ाकडे पाहावे

ामुळे दुसर्‍या श ातील

ा आधी येईल व दुसर्‍या श ाला (कंठ) प हला

ामुळे श ांचा

१. कंठ

२. कठोर
३. काठ

२४

ानक्रम पुढीलप्रमाणे राह ल.

उदाहरण तसरे — जोडाक्षरयु

श

ांतील

ानक्रमाचा वचार

१. क्रम = क् + र् + अ + म् + अ
२. कं चत = क् + इ + ◌ं + च् + इ + त् + अ
३.

चत = क् + व् + अ + च् + इ + त् + अ

ा त ी श ां

ा वणर् चनेतील प ह

भ
ं ातच त ी श ांचा
झा

ाने तसर्‍या

ा वणर्

भ
ं ात ‘क्’ हा वणर् अस

ानक्रम अनुक्रमे ‘ कं चत’, ‘क्रम’, ‘

भ
ं ात जा

ाची आव

एकच वणर् आला असता तर मात्र पुढ

ाने दुसर्‍या

चत’ असा न

कता नाह . पण समजा, दुसर्‍या
ा ( तसर्‍या)

उदाहरण चौथे — समान जोडाक्षर असले

त

भ
ं ातह

भ
ं ाकडे जावे लागले असते.

ा तीन श

ांतील

ानक्रमाचा वचार

१. भ्रम नरास = भ् + र् + अ + म् + अ + न् + इ + र् + आ + स् + अ
२. भ्र मत = भ + र् + अ + म् + इ + त् + अ

३. भ्रम ी = भ् + र् + अ + म् + अ + न् + त् + ई
ा श ांम

े प हले चार

वचारात

ावे लागतील. पाच ा

‘भ्र मत’ हा श
श ांम

भ
ं सार

तसर्‍या
भ
ं ाम

वणर् वचारात
श ांचा

ासाठी सहा ा

आधी येईल आ ण ‘भ्रम

भ
ं ातील वणर्

ा नंतर येत अस

ामुळे

त झाले . आता रा हले

ा दोन

भ
ं ाचा वणर्क्रम वचारात

ावा

े ‘न्’ हा सारखाच वणर् आहे.

ामुळे सात ा

भ
ं ातील

ा वण

ा आधी येत अस

ामुळे

ी’ हा श

ानंतर येईल.

ामुळे

ावा लागेल. ‘इ’ हा वणर् ‘त्’

‘भ्रम नरास’ हा श

ामुळे पाच ा

भ
ं ातील ‘इ’ हा वणर् ‘अ’

ानक्रमावर येणार हे न

े प हला–दुसरा क्रम लाव

लागेल. सहा ा

ाच वण चे अस

ानक्रम पुढीलप्रमाणे राह ल.

१. भ्रम नरास
२. भ्रम ी
३. भ्र मत
तथा प,

ा ठकाणी एक गो

वापर न करता अनु

लक्षात

ायला हवी क ‘भ्रम

ार देऊन ‘भ्रमंती’ असा ल हला तर

ी’ हा श

पर-सवण चा

ा श ांचा वणर्क्रम बदले ल.

१. भ्रम नरास = भ् + र् + अ + म् + अ + न् + इ + र् + आ + स् + अ
२. भ्रमंती = भ् + र् + अ + म् + ◌ं + त् + ई
वणर्क्रमाम

े

रा द च

ज
ं ना

ा आधी येत अस

राह ल.

१. भ्रमंती

२. भ्रम नरास
३. भ्र मत

२५

ामुळे वणर्क्रम पुढीलप्रमाणे

पिर श

देवनागर अंक आ ण

पाच

ांचे प्रमाणीकृत अक्षर ले खन

० शू

२७ स ावीस

५४ चौप

८१ ए

१ एक

२८ अ ावीस

५५ पंचाव

८२

ाऐंशी

२ दोन

२९ एकोणतीस

५६ छ

८३

ाऐंशी

३ तीन

३० तीस

५७ स ाव

८४ चौर्‍याऐंशी

४ चार

३१ एकतीस

५८ अ ाव

८५ पं

५ पाच

३२ ब ीस

५९ एकोणसाठ

८६ शाऐंशी

६ सहा

३३ तेहतीस

६० साठ

८७ स ाऐंशी

७ सात

३४ चौतीस

६१ एकस

८८ अ

८ आठ

३५ प

ीस

६२ बास

८९ एकोणन द

९ नऊ

३६ छ ीस

६३ त्रेस

९० न द

१० दहा

३७ सदतीस

६४ चौस

९१ ए

११ अकरा

३८ अडतीस

६५ पास

९२

ा

व

१२ बारा

३९ एकोणचाळ स

६६ सहास

९३

ा

व

१३ तेरा

४० चाळ स

६७ सदुस

९४ चौर्‍या

१४ चौदा

४१ एकेचाळ स

६८ अडु स

९५ पंचा

व

१५ पंधरा

४२ बेचाळ स

६९ एकोणस र

९६ शहा

व

१६ सोळा

४३ त्रेचाळ स

७० स र

९७ स ा

व

१७ सतरा

४४ च च
े ाळ स

७१ एकाह र

९८ अ

व

१८ अठरा

४५ पंचेचाळ स

७२ बाह र

९९ न ा

१९ एकोणीस

४६ शेहच
े ाळ स

७३

ाह र

१०० शंभर

२० वीस

४७ स ेचाळ स

७४ चौर्‍याह र

१००० हजार

२१ एकवीस

४८ अ ेचाळ स

७५ पंचाह र

१०,००० दहा हजार

२२ बावीस

४९ एकोणप ास

७६ शाह र

१,००,००० लाख

२३ तेवीस

५० प ास

७७ स ाह र

१०,००,००० दहा लाख

२४ चोवीस

५१ एकाव

७८ अ

१,००,००,००० कोटी

२५ पंचवीस

५२ बाव

७९ एकोणऐंशी

१०,००,००,००० दहा कोटी

२६ स ीस

५३ त्रेप

८० ऐंशी

१,००,००,००,००० अ

२६

ाह र

ाऐंशी

ाऐंशी

ाऐंशी

ा

व

व

ा

व

पिर श

सहा

मराठ वणर्माला-त ा
सवर्साधारण वापरासाठ
र
अ

आ

इ

ई

उ

ऊ

ऋ

ऌ

ए

ॲ

ऐ

ओ

ऑ

औ

रादी
W (अनु

ार)

X ( वसगर्)
ंजने

क्

ख्

ग्

घ्

ङ्

च्

छ्

ज्

झ्

ञ्

ट्

ठ्

ड्

ढ्

ण्

त्

थ्

द्

ध्

न्

प्

फ्

ब्

भ्

म्

य्

र्

ल्

व्

श्

ष्

स्

ह्

ळ्
वशेष संयु

ंजने

अंक
०

१

२

३

४

५

६

७

८

९

२७

पिर श

सात

मराठ अक्षरमाला-त ा
शाले य

रासाठ

रच े व

रांश च े

अ

आ (◌ा)

इ (ि◌)

ई (◌ी)

उ (◌ु)

ऊ (◌ू)

ऋ (◌ृ)

ऌ (◌ॢ)

ए (◌े)

ॲ (◌ॅ)

ऐ (◌ै)

ओ (◌ो)

ऑ (◌ॉ)

औ (◌ौ)

रादी
W (अनु

ार)

X ( वसगर्)
ंजने

क

ख

ग

घ

ङ

च

छ

ज

झ

ञ

ट

ठ

ड

ढ

ण

त

थ

द

ध

न

प

फ

ब

भ

म

य

र

ल

व

श

ष

स

ह

ळ
वशेष संयु

ंजने/ वशेष जोडाक्षरे

क्ष

ज्ञ
अंक

०

१

२

३

४

५

६

७

८

९

२८