इयत्ता 7 वी भूगोल पुस्तक PDF Download & Online Reader

शासन निर्णय क्रमांक : अभ्यास-२११६/(प्र.क्र.४३/१६) एसडी-४ दिनांक २५.४.२०१६ अन्वये स्थापन करण्यात आलेल्या
समन्वय समितीच्या दि. ३.३.२०१७ रोजीच्या बैठकीमध्ये हे पाठ्यपुस्तक निर्धारित करण्यास मान्यता देण्यात आली आहे.

इयत्ता ७ वी

२०१७

महाराष्ट्र राज्य पाठ्यपुस्तक निर्मिती व अभ्यासक्रम संशोधन मंडळ, पुणे.
शेजारचा ‘क्यू आर कोड’ स्मार्टफोनचा वापर करून स्कॅन करता
येताे. स्कॅन केल्यावर अापल्याला या पाठ्यपुस्तकाच्या अध्ययनअध्यापनासाठी उपयुक्त लिंक/लिंक्स (URL) मिळतील.

(A)

(C)

(D)

प्रस्तावना
विद्यार्थी मित्रांनो,
सातवीच्या वर्गात तुमचे स्वागत आहे. भूगोल विषय तुम्ही इयत्ता तिसरी ते पाचवी परिसर
अभ्यासातून तसेच इयत्ता सहावीला भूगोलाच्या पाठ्यपुस्तकातून शिकला आहात. इयत्ता
सातवीसाठी भूगोलचे पाठ्यपुस्तक तुमच्या हाती देताना आनंद वाटतो आहे.
तुमच्या अवतीभवती अनेक घटना घडत असतात. तुम्हाला सामावून घेणारा निसर्ग ऊन,
पाऊस, थंडीच्या रूपाने तुम्हाला सारखा भेटत असतो. अंगाशी खेळणारी वाऱ्याची झुळूक तुम्हाला
आल्हाददायक वाटत असते. अशा अनेक नैसर्गिक घटना, निसर्ग इत्यादींचे स्पष्टीकरण भूगोल
विषयाच्या अभ्यासातून मिळते. भूगोल तुम्हाला सतत निसर्गाकडे नेण्याचा प्रयत्न करतो. या
विषयात सजीवांच्या निसर्गाशी व एकमेकांशी होणाऱ्या आंतरक्रियांचाही अभ्यास करायचा
असतो.
या विषयातून तुम्ही पृथ्वीच्या संदर्भाने अनेक मूलभूत संकल्पना शिकणार आहात. तुमच्या
रोजच्या जीवनाशी निगडित असणारे मानवी व्यवहारांचे अनेक घटक तुम्हाला या विषयातून
समजून घ्यायचे आहेत. हे नीट समजले तर त्याचा तुम्हाला भविष्यात नक्की उपयोग होईल. या
विषयातून आपण विविध मानवी समूहांमधील आर्थिक, सामाजिक, सांस्कृतिक आंतरक्रियांचाही
अभ्यास करतो.
हा विषय शिकण्यासाठी निरीक्षण, आकलन, विश्लेषण ही कौशल्ये महत्त्वाची आहेत. ती
नेहमी वापरा, जोपासा. नकाशे, आलेख, चित्राकृती, माहिती संप्रेषण, तक्ते, इत्यादी या विषयाच्या
अभ्यासाची साधने आहेत. ती हाताळण्याचा सराव करा.
पाठ्यपुस्तकात दिलेल्या सोप्या-सोप्या कृती तुम्ही सर्वांनी जरूर करा. हे पाठ्यपुस्तक शिकत
असताना यापूर्वीच्या पाठ्यपुस्तकात शिकलेल्या बाबी तुम्हाला नक्की उपयोगी पडतील. त्या
विसरू नका बरं !
आपल्या सर्वांना मनःपूर्वक शुभेच्छा !

पुणे
दिनां
क : २८/०३/२०१७ (गुढीपाडवा)

७ चैत्र, शके १९३९

(डॉ. सुनिल मगर)
संचालक
महाराष्ट्र राज्य पाठ्यपुस्तक निर्मिती व
अभ्यासक्रम संशोधन मंडळ, पुणे.

अ.क्र.

क्षेत्र

घटक

१.

सामान्य
भूगोल

१.१ ऋतुनिर्मिती

— विशिष्ट प्रदेशाविषयीच्या माहितीचे संकलन व परीक्षण करता येणे.
— भौगोलिक माहितीच्या आधारे किंवा त्याविषयी विविध प्रश्न विचारता येणे.

१.२ ग्रहणे

— भौगोलिक संदर्भाचे परीक्षण केल्यानंतर विविध प्रश्न विचारता येणे.

२.

३.

४.

प्राकृतिक २.१ मृदा
भूगोल
२.२ वायूभार

मानवी
भूगोल

क्षमता विधाने

— भौगोलिक दृष्टिकोनातून नैसर्गिक घटना व त्यामागील कारणे समजून घेता येणे.
— एखाद्या प्रदेशातील प्राकृतिक घटक ओळखणे व त्यांचे मानवावर होणारे परिणाम
विशद करता येणे.
— नकाशा व इतर भौगोलिक साधने वापरून एखाद्या प्रदेशासंदर्भातील प्रश्नांची उत्तरे
देता येणे.
— एखाद्या प्रदेशाच्या स्थानाबद्दलची उत्तरे देण्यासाठी नकाशा व इतर भौगोलिक
साधनांचा उपयोग करता येतो.

२.३ वारे

— नकाशा व इतर भौगोलिक साधने वापरून एखाद्या प्रदेशासंदर्भातील प्रश्नांची उत्तरे
देता येणे.

२.४ सागरी
जलाच्या
हालचाली

— एखाद्या प्रदेशातील प्राकृतिक घटक ओळखणे व त्यांचे मानवावर होणारे परिणाम
विशद करता येणे.

३.१ कृषी

— मानवी कृतीमुळे एखाद्या प्रदेशातील ठिकाणामध्ये काळानुसार बदल कसे घडत गेले
याची नकाशा, प्रतिमा इ. भौगोलिक साधनांच्या साहाय्याने कारणमीमांसा करता येणे.

३.२ नैसर्गिक
प्रदेशांची
ओळख

— प्राकृतिक व मानवी वैशिष्ट्ये जाणून घेऊन समाजासाठी त्यांचे महत्त्व ठरवता येणे.
— स्थळ, लोक/मानव आणि परिसर/पर्यावरण यांमधील समस्यांचा भौगोलिक
घटकांच्या आधारे विचार करणे.
— एखाद्या प्रदेशातील प्राकृतिक पर्यावरणाचा तेथील अर्थकारण संस्कृती व व्यापार
यावर होणारा परिणाम सांगता येणे.
— नकाशा व इतर भौगोलिक साधने वापरून एखाद्या प्रदेशासंदर्भातील प्रश्नांची उत्तरे
देता येणे.
— एखाद्या विशिष्ट प्रदेशाबद्दल प्रश्न तयार करता येणे व त्या संदर्भाने शोध घेता येणे.

३.३ मानवी
वस्तींचे
आकृतिबंध

— मानवी वस्तीचे वितरण आणि मानवी क्रियांच्या प्रसारणाची प्रक्रिया यांचे आकृतिबंध
उमजणे/लक्षात येणे.
— एखाद्या प्रदेशातील मानवी व प्राकृतिक रचनांमधील परस्पर संबंधांचे सकारात्मक व
नकारात्मक परिणामांचे परीक्षण करता येणे.
— वस्त्यांच्या निर्माणामध्ये मानवाने भौगोलिक घटकांचा कसा वापर केला, तसेच
स्थानिक प्राकृतिक पर्यावरणाशी अनुकूलन व सुधारणा तो कशा करत गेला याचे
परीक्षण करता येते.
— नकाशावरून भौगोलिक घटकांबद्दल अनुमान करणे व निष्कर्ष काढणे.
— नकाशा व इतर भौगोलिक साधने वापरून एखाद्या प्रदेशासंदर्भातील प्रश्नांची उत्तरे
देता येणे.

प्रात्यक्षिक नकाशात उठाव
भूगोल दर्शवणाऱ्या
पद्धती

- शिक्षकांसाठी -

P पाठ्यपुस्तक प्रथम स्वतः समजून घ्यावे.
P प्रत्येक पाठातील कृतीसाठी काळजीपूर्वक व स्वतंत्र
नियोजन करावे . नियोजनाशिवाय पाठ शिकवणे
अयोग्य ठरेल.
P अध्ययन-अध्यापनामधील ‘आंतरक्रिया’, ‘प्रक्रिया’,
‘सर्व विद्यार्थ्यांचा सहभाग’ व आपले सक्रिय मार्गदर्शन
अत्यंत आवश्यक आहे.
P शाळेमध्ये असलेली भौगोलिक साधने आवश्यकतेनसु ार
वापरणे हे विषयाच्या सुयोग्य आकलनासाठी गरजेचे
आहे. त्या अनुषगं ाने शाळेतील पृथ्वीगोल, जग, भारत,
राज्य हे नकाशे, नकाशासंग्रह पुस्तिका, तापमापक यांचा
वापर अनिवार्य आहे, हे लक्षात घ्या.
P पाठांची संख्या मर्यादित ठेवली असली तरीही प्रत्येक
पाठासाठी किती तासिका लागतील याचा विचार
करण्यात आलेला आहे. अमूर्त संकल्पना अवघड व
क्लिष्ट असतात, म्हणूनच अनुक्रमणिकेत नमूद केलले ्या
तासिकांचा पुरेपूर वापर करावा. पाठ थोडक्यात आटपू
नये. त्यामुळे विद्यार्थ्यांवर बौद्‌धिक ओझे न लादता
विषय आत्मसात करण्यास त्यांना मदत होईल.
P इतर सामाजिक शास्त्रांप्रमाणे भौगोलिक संकल्पना
सहजगत्या समजणाऱ्या नसतात. भूगोलाच्या बहुतेक
संकल्पना या शास्त्रीय आधारावर व अमूर्त बाबींवर
अवलंबून असतात. गटकार्य, एकमेकांच्या मदतीने
शिकणे या बाबींना प्रोत्साहन द्या. त्यासाठी वर्गरचना
बदला. विद्यार्थ्यांना शिकण्यासाठी जास्तीत जास्त वाव
मिळेल अशी वर्गरचना ठेवा.
P पाठातील विविध चौकटी व त्या संदर्भाने सूचना देणारे
‘ग्लोबी’ हे पात्र विद्यार्थ्यांमध्ये प्रिय होईल असे पहा.

ज्याद्व‌ ारे त्यांच्यामध्ये विषयाची गोडी निर्माण होऊ
शकेल. यासाठी शाळेत ‘ग्लोबी क्लब’ सुरू करावा.
O सदर पाठ्यपुस्तक रचनात्मक पद्ध‌ तीने व कृतियुक्त
अध् या पनासाठी त य ार केलेले आहे. सदर
पाठ्यपुस्तकातील पाठ वर्गात वाचून शिकवू नयेत.
P संबोधांची क्र मवारिता ल क्षा त घेता, पाठ
अनु क्र मणिके नु स ार शिकवणे विषयाच्या सु य ोग्य
ज्ञाननिर्मितीसाठी संयुक्तिक ठरेल.
P ‘माहीत आहे का तुम्हांला?’ हा भाग मूल्यमापनासाठी
विचारात घेऊ नये.
P पाठ्यपुस्तकाच्या शेवटी परिशिष्ट दिले आहे. पाठांतील
महत्त्वाच्या भौगोलिक शब्दांची/संकल्पनांची विस्तृत
माहिती या परिशिष्टात दिली आहे. परिशिष्टातील शब्द
वर्णानुक्रमे दिले आहेत. या परिशिष्टात आलेले हे शब्द
पाठांमध्ये निळ्या चौकटीने दर्शविलेले आहेत. उदा.,
‘कालगणना’ (पाठ क्र. १, पृष्ठ क्र. १)
P परिशिष्टाच्या शेवटी संदर्भासाठी संकेतस्थळे दिलेली
आहेत. तसेच संदर्भासाठी वापरलेल्या साहित्यांची
माहिती दिलेली आहे. तुम्ही स्वतः तसेच विद्यार्थ्यांनी
या संदर्भाचा वापर करणे अपेक्षित आहे. या संदर्भ
साहित्याच्या आधारे तु म ्हांला पाठ्यपु स ्तकाबाहे र
जाण्यास नक्कीच मदत होईल. हे विषय सखोल
समजण्यासाठी विषयाचे अवांतरवाचन नेहमीच उपयोगी
असते, हे लक्षात घ्या.
P मूल्यमापनासाठी कृतिप्रवण, मुक्तोत्तरी, बहुपर्यायी,
विचारप्रवर्तक प्रश्नांचा वापर करावा. पाठांच्या शेवटी
स्वाध्यायात यांचे काही नमुने दिलेले आहेत.
P पाठ्यपुस्तकातील ‘क्यू आर कोड’ वापरावा.

- विद्यार्थ्यांसाठी ग्लोबीचा वापर ः या पाठ्यपुस्तकात पृथ्वीगोलाचा वापर एक पात्र म्हणून केला आहे. त्याचे नाव
आहे ‘ग्लोबी’ हा ग्लोबी प्रत्येक पाठात तुमच्या सोबत असेल. पाठातील विविध अपेक्षित बाबींसाठी
तो तुम्हांला मदत करेल. प्रत्येक ठिकाणी त्याने सुचविलेली गोष्ट तुम्ही करण्याचा प्रयत्न करा.

(G)

अनुक्रमणिका
क्र.

पाठाचे नाव

क्षेत्र

पृष्ठक्रमांक

अपेक्षित
तासिका

१.

ॠतुनिर्मिती (भाग-१)

सामान्य भूगोल

१

०३

२.

सूर्य, चंद्र व पृथ्वी

सामान्य भूगोल

३

०९

३.

भरती-ओहोटी

प्राकृतिक भूगोल

९

१०

४.

हवेचा दाब

प्राकृतिक भूगोल

१६

०९

५.

वारे

प्राकृतिक भूगोल

२१

०९

६.

नैसर्गिक प्रदेश

प्राकृतिक भूगोल

३०

१३

७.

मृदा

प्राकृतिक भूगोल

३९

०९

८.

ॠतुनिर्मिती (भाग-२)

सामान्य भूगोल

४६

१०

९.

कृषी

मानवी भूगोल

५२

१२

१०.

मानवी वस्ती

मानवी भूगोल

६२

०७

११.

समोच्च रेषा नकाशा आणि भूरूपे

प्रात्यक्षिक भूगोल

६९

०७

७५

९८

परिशिष्ट- विशिष्ट भाैगोलिक शब्दांचे अर्थ

S.O.I. Note : The following foot notes are applicable : (1) © Government of India, Copyright : 2017. (2) The responsibility for
the correctness of internal details rests with the publisher. (3) The territorial waters of India extend into the sea to a distance of
twelve nautical miles measured from the appropriate base line. (4) The administrative headquarters of Chandigarh, Haryana
and Punjab are at Chandigarh. (5) The interstate boundaries amongst Arunachal Pradesh, Assam and Meghalaya shown on
this map are as interpreted from the “North-Eastern Areas (Reorganisation) Act. 1971,” but have yet to be verified. (6) The
external boundaries and coastlines of India agree with the Record/Master Copy certified by Survey of India. (7) The state
boundaries between Uttarakhand & Uttar Pradesh, Bihar & Jharkhand and Chattisgarh & Madhya Pradesh have not been
verified by the Governments concerned. (8) The spellings of names in this map, have been taken from various sources.
DISCLAIMER Note : All attempts have been made to contact copy righters (©) but we have not heard from them. We will be
pleased to acknowledge the copy right holder (s) in our next edition if we learn from them.

मुखपृष्ठ ः पृथ्वीगोलावर विविध नैसर्गिक प्रदेशातील ठळक बाबी लावणारी मुलगा आणि मुलगी
मलपृष्ठ ः १) गेटवे ऑफ इंडिया, मुंबई २) मसाई व झुलू जमातीची माणसं व त्यांचे घर ३) हंपी, कर्नाटक ४) टुंड्रा प्रदेशात वापरात
असणारे वाहन-स्लेज गाडी ५) मंगोलियन जमातीचा शिकारी ६) दक्षिण आशियामधील प्रमुख पिक - भाताची लावणी करतांना.

(H)

bƛ[&A?*?0‚&@ƕ/>ƚbƖ
¾2>Î0>*>$&>*>&A¤;>4>>12>7G4>4GƬ
'K#G"7B1>ƛ
¾K%š1>(K*&>2>*>?(*0>*72>Î0>*1>&@4
>4>7)@:0>*;K&>Ƭ
¾,C›7@72?(*72>Î8>0A5G;K&>& ?
¾?(*0>* 7 2>Î0>* 1>01G ,#%>2> -2 &A¤;@
¾,C›7@1>:B1>‚/K7&@Ð(?‰%>>4™1>1>?É1G:
&‹š1>1>)>2G ,>?;4>&ƛ,C›7@72:7‚Î:>
>1¤;%&>&Ƭ
-2,#&:G4>ƙ1>?791@(>2>ƛ
¾,C›7@4>1>?É1G:?&@>4>7)@4>&KƬ
¾: !|.27?#:|.20?;ž1>&bj&G ci&>2>1>
¾,4>(G8K%K%š1>>G4>)>ƒ01G;GƬ
?(*0>*>>>4>7)@>4@4*0Až1>*A:>27;@&
¾,C›7@72 :B1?‚ 2%G :7‚ ?">%@ 4.ē, > ,#&
*Ĝ(7>ƛ
*>;@&Ƭ
/LK?4®,ć@2%

:>>,>;BƎ

&‹š1>&@4 0>?;&@> ?7>2 2&> bj B* &G
ciB*1>>4>7)@&?(*0>*72>Î0>*>&;K%>2>-2
&A01>4‰>&4>:G4ƛ,C›7@4>,¦274*>:>"@
:A0>2G ce&>:4>&>&ƛ,C›7@®7&/K7&@?-2&>*>
,§¬0G#Ŋ*,B7}#G?-2&Gƛ,C›7@1>1>,¦274*>0A5G
?(7:>1>®7ē,>&>4%*>2%G8‹1>4G;Gƛ
:B1ĝ(1ƙ 01>ž;ƙ :B1>‚®& &:G ?(*0>* 7 2>Î0>*
1> ?(7:>&@4 7G5G1> 7G7Gž> 7®'> ,%
*A/7&:&Kƛ
?‰?&>72@4 7&@1> 7 0>75&@1>
?">%>01G.(4>;>G&:&@4ƙ;G:0™1>:>"@
,%,A$@4ņ&@ē1>ƛ

К1‰ ?*2@‰%ƙ ?(*(?8‚>ƙ 7Cš&,Î
?Ļ7> &2>4 ƕ !2*G!Ɩ 1>1> )>2G ,A$@4
>4>7)@:>"@ ,¦2:2>&@4 :B1ĝ(1 7 :B1>‚®&>1>
7G5>*Ĝ(7>ƛ>4@*0A*>&Ú>?(4>;Gƛ&>
-ÚB*0?;ž1>:>"@>4@4Ð0>%G&Ú>&1>2ē*
/ē*Ž1>ƛ&Ú>/ē*>¨1>72š1>:.?)&?(4G¨1>
Ь*>@ š&2G8K)>7>‚2>ƛ
¾&‹š1>&@4*>G(º7ē*:7>ƒ&0K">?(*:>>ƛ
¾2>Î0>*>&(22KK%&>.(4?(:&KƬ
¾;> .(4 8>0A5G ;K& :>7> 1>.>.& (>
2>ƛ
?(*>

:B1ĝ(1

>4>7)@

:B1>‚®&

?(*0>*

bjB*
caB*
cbB*
ccB*
cdB*
ceB*
cfB*
cgB*
chB*
ciB*

1

2>Î0>*

0>?;&@>ÖK&

v सूर्योदयाच्या

किंवा सूर्यास्ताच्या वेळसे वर्षभर
सूर्यप्रकाश पडणाऱ्या भिंतीजवळ थोडेसे अंतर राखून
ही काठी रोवा. (काठी साधारणपणे वरभ्ष रासाठी त्या
ठिकाणी रोवलेली असणार आहे, हे लक्षात घ्या.)

करून पहा.
×

आकृती १.१ ः सावलीचा प्रयोग

v टेबलाच्या एका बाजूला मोठा पांढरा कागद चिकटवा.

v टेबलाच्या समोरच्या बाजूला विजेरी (टॉर्च) हलणार

नाही अशी ठेवा.
v कागद व विजेरी यांच्या दरम्यान टेबलावर मेणबत्ती
किंवा जाड रूळ उभा करून ठेवा. आकृती १.१ पहा.
v कागदावर सावली पडेल अशा पद्धतीने विजेरीचा
प्रकाशझोत मेणबत्‍तीवर/रुळावर टाका.
v मेणबत्तीची/रुळाची सावली कागदावर ज्या ठिकाणी
पडेल तेथे पेनाने खूण करा.
v आता कागद, मेणबत्तीसह/रुळासह टेबल एका
बाजूकडून हळूहळू दुसऱ्या बाजूकडे सरकवा.
v आता कागदावर पडणाऱ्या सावलीचे निरीक्षण करा.
v सावलीच्या स्थानात होणाऱ्या बदलांची नोंद करा.
भौगोलिक स्पष्टीकरण

आकृती १.२ ः प्रयोग

v निरीक्षणानंतर काठीच्या सावलीच्या जागी दिनांक

रेषेच्या खुणेने नोंदवा.
v सावलीच्या जागेत फरक पडत असल्यास त्यातील
अंतर मोजून ठेवा.
v या उपक्रमाच्या कालावधीत क्षितिजावर सूर्योदयाच्या
किंवा सूर्यास्ताच्या जागेचेही निरीक्षण करा.

वरील कृतीतून टेबलाची जागा बदलल्यामुळे
सावलीच्या स्थानात होणारा बदल तुमच्या लक्षात येईल.
सूर्याच्या उगवतीच्या व मावळतीच्या स्थानांचे वर्षभर
निरीक्षण केल्यास आपल्याला अशा प्रकारे होणारे बदल
लक्षात येतील. असे बदल कोणत्या कारणांमुळे होतात,
ते पुढील उपक्रमाच्या मदतीने आपण निरीक्षण करून
ठरवूया.

(पाठाचा पुढील भाग सप्टेंबर महिन्यात घेण्यात यावा.)

v सप्टेंबर महिन्यासाठी भरलेल्या तक्त्याच्या नोंदीवरून

दिनमान व रात्रमानाचा कालावधी अभ्यासा.
v सप्टेंबर महिन्यात तुम्ही नोंदवलेली काठीची सावली
कोणत्या दिशेने होती?
v कोणत्या तारखेला दिनमान व रात्रमान समान होते?

जरा विचार करा !

करून पहा.

F भिंतीवरील सावलीची जागा सातत्याने उत्‍तरेकडे

(शिक्षकांसाठी : हा उपक्रम विद्यार्थ्यांकडून वर्षभरात
करून घ्यावा. शाळा सुरू झाल्यापासून साधारणपणे आठ
दिवसांनी हा उपक्रम सुरू करून डिसेंबर अखेरपर्यंत संपवावा.
आठवड्यातनू एक दिवस सूर्योदयाच्या किंवा सूर्यास्ताच्या
वेळी निरीक्षण करावे.)

सरकत असेल, तर सूर्योदय किंवा सूर्यास्ताचे
ठिकाण कोणत्या दिशेला सरकल्यासारखे वाटते?

टीप : या पाठाचा दुसरा भाग (पाठ क्र. ८) २२ डिसेंबर
नंतर घ्यावा. तत्पूर्वी दिलेल्या निर्देशांनुसार निरीक्षणे
नोंदवावीत.

v पाच ते सहा फूट लांबीची एक जाड काठी घ्या.

2

cƛ:B1‚ƙÏ7,C›7@
Ï>1> &@ Ƨ ,C›7@Ð0>%G Ï>4>(G@4 ‰@1 :&Kƙš1>§®'&@: ,/B §®'&@¤;%&>&ƛ1> 4!
7 ‰@1 &@ ;G&ƛ Ï ;> ®7&/K7&@ ?-2&>*> &KG«;>,C›7@,>:B*>®&@&>®&(Ä2:&Kƙ&G«;>
,C›7@/K7&@ Ð(?‰%> >4& :&Kƛ &:G ,C›7@ &@Ï>@,/B§®'&@:&Gƛƕņ&@cƛbƖ
Ï
:B1>‚/K7&@ Ð(?‰%> >4&Gƨ š1>0A5G Ï :B1>‚/K7&@
,/B
>
®7&Î,%G?-2&*:4>ƙ&2@&K;@:B1>‚/K7&@К1‰,%G
‰
%
0
Ó
@ƛ
@,¦2
a?0
Ð(?‰%>>4&KƛÏ>1>,¦2Ó0%7,¦274*&@>
hƙaa
Ï>
a
ƙ
e

G
:A0>2
>4>7)@:>2>:&Kƙš1>0A5G ,¨1>4>Ï>@
,C›7@
Ï>> ,C›7@
,/B
.>B:&&?(:&:&Gƛ
?0@ƛ

a
a
ƙa
Ï

dƙfg

:A0>2G

2>?7>22>Ǝ

Ð(?‰%>0>‚

ņ&@cƛbÏ>@§®'&@

&A¤;@ Ï>1> 4>> £1>: ij4> ;Gƛ
>8>& Ï?..>> /> 0>7>®1G,>:B*
,L?%‚0G,1ƒ& :> 7>$&K ?% ,L?%‚0G*&2 &K
É0>É0>*G:>0@;K&K;G&A¤;>4>0>?;&@;Gƛ

:B1‚Ð>8ƙÏÐ>81>Ð0>%G ,C›7@Ð>8;@
)
:G4>Ƭ:¨1>:&KK"G:G4Ƭ

ē*,;>ƛ

Ï>>Ð(?‰%>0>‚

>4@4ņ&@?7ü>›1>ƒ*@0H(>*>722>7@ƛ
™&@*?7ü>'¼?*7#>ƛ
8AÛ,‰
:B
ƕć0@Ɩ
™š1>*>:B1‚ƙ,C›7@7Ï8>/B?0>ü>ƛ
1‚
,C›7@
?
™:B1>‚4>01/>@ /G2>ƛÐ>'?0,CĈ,;>ƛ
0>7>®1>
,L?%‚0>
2
ņ­%,‰
™:B1>‚/>G7&@4.7&A‚5>>2‰>>B*Ž1>ƛ
ƕć0@Ɩ
%
™,C›7@.*4G4>?7ü>'»®7&/K7&@,§¬0G#Ŋ*
,B7}G#G?-2&?-2&:B1‚.*4G¨1>?7ü>›1>‚/K7&@
4G¨1> ‰G72 ?-2G4ƛ :B1>‚/K7&@ ?-2&>*>
ņ&@cƛcÏ4>ƚņ­%,‰78AÛ,‰
ñ>5>1>>ë>1>?7ē÷?(8G*G?-2>7Gƛ
0>7>®1>ƙć0@7,L?%‚0G 1>?(78@?(:%>Ç1>
™Ï.*4G4>?7ü>'»®7&/K7&@?-2&:&>*> Ï4>@ ņ&@ cƛc ,;>ƛ š1>ƚš1> ?(78@ Ïƙ
,C›7@.*4G¨1>?7ü>›1>‚/K7&@?-2G4ƛ
,C›7@  7 :B1‚ 1>@ :>,G‰ §®'&@(G@4 1> ņ&@&
™1>:7‚ij4G¨1>ņ&@@ņ&@7;@&>$>ƛ
(>74@;Gƛ
/LK?4®,ć@2%
2>?7>22>Ǝ
,C›7@Ð0>%G Ï>@ ,¦2Ó0% ‰>;@
4.7A&‚5>>2 ;Gƙ š1>0A5G Ï ,C›7@/>G7&@
ņ&@ cƛc 0)@4 Ï>@ 7>8>&@4
)
Ð(?‰%> >4&>*> ,C›7@ 7 Ï>0)@4 &2 :7‚Î
§®'&@ 7 ,C›7@7ē* ?(:%>2@ §®'&@ &A¤;@
:>2G*:&GƛG«;>&K,C›7@1>>®&@&>®&75
8@5>4Ƭ
3

:&Kƛ :G :4G &2@;@ К1G 0>7>®1> ?Ļ7>
,L?%‚0G4>:B1‚ƙÏƙ,C›7@>,>&5@&7>:25
2G9G&1G&*>;@&ƙ¤;%B*К1G0>7>®1>7,L?%‚0G:
Ë;%G ;K&*>;@&ƛƕņ&@cƛe,;>Ɩ>;@,L?%‚0>
70>7>®1>*>:B1‚ƙ,C›7@7Ï>:252G9G&7
>,>&5@&1G&>&ƛ8>7G5@Ë;%G;K&>&ƛË;%G
:B1‚7Ï>1>:(/>‚&#&>&ƛ

:B1‚

0>7>®1>

Ï
a°

ƕ8AÛ,‰Ɩ

ja°

8A÷ć0@
Ï

,C›7@

ƕņ­%,‰Ɩ
7üć0@

Ï f°

:B1‚

,C›7@
cha°

,L?%‚0>

bia°

Ï

ņ&@cƛeÐ(?‰%>0>>‚&@4-2

2>?7>22>Ǝ
Ï

Ïƙ,C›7@7:B1‚1>@ņ­%78AÛ,‰>&@4ƙ
)

ņ&@cƛd,C›7@ƚÏƚ:B1‚ƧK*

ć0@@&:G0>7>®1G1>?(78@@:>,G‰
§®'&@4‰>&Ž1>ƛÏƚ,C›7@ƚ:B1‚1>1>&@4
K*?&@8>G:&@4ƬК1G0?;ž1>&
:GK*?&@7G5>;K&@4Ƭ

,% ,C›7@7ē* >8>& Ï4> ,>;&
:&Kƛš1>Ï?..>GÐ>?8&/>:&>&ƛ;G/>
Ï>7ē*,2>7?&‚&;K%>Ç1>:B1‚Ð>8>0A5G,¨1>4>
?(:&>&ƛ Ï ,C›7@/K7&@ ?-2& :&>*> ,L?%‚0G4>
:B1>‚1> ?7Ē÷ .>B: :&Kƙ &2 0>7>®1G:
&K ,C›7@ 7 :B1‚ 1>1> 01G :&Kƛ 8A÷ 7 7ü
ć0@1>?(78@Ïƙ,C›7@7:B1‚ 1>01G ja°>
K* ;K&Kƙ š1> 7G5@ ,¨1>4> Ï>1> Ð>?8&
/>>> )>‚ /> ?(:&Kƙ ¤;%B* >8>& Ï
)‚7&A‚5>>2?(:&Kƛƕņ&@cƛd,;>ƛƖ
Ë;%GƧ
,C›7@@ ,¦2Ó0% ‰> 7 Ï>@ ,¦2Ó0%
‰>*G;0@>,>&5@&*:&>&ƛÏ>@,¦2Ó0%
‰> ,C›7@1> ,¦2Ó0% ‰G8@ :A0>2G f° >
K* 2&Gƛ ,¦2%>0@ƙ Ï К1G ,¦2Ó0%>(2¤1>*
,C›7@1>,¦2Ó0%Ð&4>4>(K*7G5>G(&KƛК1G
0>7>®1G4> :B1‚ƙ Ïƙ ,C›7@ 1>*> K#%>Ç1> 2G9G&
8Bž1 8>> K* :&Kƙ &2 ,L?%‚0G4> &K bia°

:B1‚Ë;%Ƨ
:B1‚7,C›7@1>1>(2¤1>*Ϩ1>0A5GÏ>@
:>74@ ,C›7@72 ,#&Gƛ 1> §®'&@& ;G &@*;@ K4
:0,>&5@&7>:252G9G&:&>&ƙš1>0A5G?(7:>
Ï>@ :>74@ ,C›7@72 ’1> ?">%@ ,#&Gƙ &G'B*
:B1‚Ë;%*A/7&>1G&Gƛ8@:>74@(K*Ð>2G,#&Gƛ
01/>>&&@(>!:&G 7#G1>/>>&&@?725
.*&Gƛ,C›7@72@4’1>/>>&(>!:>74@:&Gƙ&G'B*
:B1‚,B%‚,%G>4G4>?(:&Kƛ;@§®'&@¤;%GË>:
:B1‚Ë;% ;K1ƛ š1> 7G5G: ?725 >1G&@4 />>&B*
:B1‚?..>> >;@ /> ?(:&>Gƙ &G«;> :B1‚?.. 8&
Ë>:4G4G?(:&Gƙ&@§®'&@#Ë>::B1‚Ë;%>@:&Gƛ
ƕņ&@ cƛf ,;>Ɩ Ë>: :B1‚Ë;% ->2 'Kñ>
/>>&B**A/7&>1G&Gƛ
4

Ï

,C›7@

:B1‚

Ë>:Ë;%

#Ë>:Ë;%

ņ&@cƛfË>:7#Ë>::B1‚Ë;%

Ļ%>ņ&@Ë;%

Ï

,C›7@

#Ë>:Ë;%

:B1‚

ņ&@cƛgĻ%>ņ&@7#Ë>::B1‚Ë;%

?(8G*G 2K7>ƛ,G§ž:4G !K721>?(8G&1G 4ƙ;G
,;>ƛ
™
,G§ž:41> 721> !K>72 ®,> ?Ļ7>
ĀE§®!>4;>*|#Ŋ.:7>ƛ
™
1>|#Ŋ4>Ï0>*>ƛ1>|#Ŋ7201/>@,G§ž:4*G
7&A‚5>$>ƛ

>;@7G5>Ï,C›7@,>:B*,/B§®'&@&:&Kƛ
¤;%G &K ,C›7@,>:B* >®&@& >®& (Ä2 :&Kƛ
,¦2%>0@Ï>@(>!:>74@,C›7@,1ƒ&,K;K&*>;@ƛ
&@ 7>8>& :,&Gƛ 8>7G5@ ,C›7@72@4 (@
'Kñ>/>>&B*:B1>‚@-ÚÐ>80>*#>>ü>
7&A‚5>Ð0>%G ?(:&Gƛ ;G ǸĻ%>ņ&@ :B1‚Ë;%ǹ ;K1ƛ
ƕņ&@ cƛg ,;>Ɩ Ļ%>ņ&@ :B1‚Ë;%
Ü?&?(:&Gƛ

ē*,;>ƛ
™
!M!?4>>?Ļ7>?%0>&@>

K5>Ž1>ƛ&K!G.4>7201/>@"G7>ƛ
™
?4>1> Kž>&  ,G§ž:4 £1>
ņ&@cƛh:B1‚Ë;%>@ņ&@

5

™
&>1>|#Ŋ1>0>Gba&Gbf:G0@720K">

ĀE§®!> ?Ļ7> 2.2>> |#Ŋ "G7>ƛ 1> |#Ŋ4>
,C›7@0>*>ƛš1>72(G@401/>@,G§ž:4*G7&A‚5
>$>ƛ1>7&A‚5>4>?79A77Cš&:0>ƛ
™
;>|#Ŋ!G.4>72§®'2"G7™1>:>"@8>5G& ,4¢)
:4G¨1> 2.2@ ¦2> ?Ļ7> A.5@> )>2
¤;%B*7>,22>ƛ
™
?79A77Cš&>:0K2Ï>72>$4G4G7&A‚51G 4ƙ8@
0>#%@2>ƛ
™
&>:B1‚¤;%B*?7G2@Ž1>ƛ&@:>)>2%&-ł!
&2>72Ï>1>:252G9G&#7@)2>ƛ
™
?7G2@>Ð>8Ï>72!>>ƛņ&@cƛh,;>ƛ
™
Ï>1>,C›7@72,#%>Ç1>:>74@G?*2@‰%ē*
:B1‚Ë;%>@§®'&@:0B*Ž1>ƛ
ÏË;%Ƨ
Ï ,¨1> ,¦2Ó0% 0>>‚7ē* >&>*> G«;>
,C›7@1> >1G& Ð7G8 2&Kƙ &G«;> ÏË;% #Ŋ*
1G&Gƛ8>7G5@Ï7:B1‚1>1>(2¤1>*,C›7@>
,>&5@& :%G 7¬1 :&Gƛ ,L?%‚0G1> 2>Î@
Ï>>Ð(?‰%>0>‚ ,C›7@1>(>!:>74@&B*>&Kƛ
š1>0A5G Ï ,B%‚,%G >4> > * Ë>: ÏË;%
;K&Gƙ &2 >;@ 7G5> Ï >;@:> >4> G¨1>0A5G
#Ë>:ÏË;%;K&Gƛƕņ&@cƛi,;>ƛƖ

ņ&@cƛjÏË;%>@ņ&@

2>#Kij>47>Ǝ
):B1‚Ë;%>1> ?(78@ ,C›7@72@4 K%š1>
/>>&B*Ë;%?(:%>2*>;@Ƭ
)Ļ%>ņ&@?%Ë>::G :B1‚Ë;%>
7G5@;K 8&G>1Ƭ
)ÏË;%Ļ%>ņ&@>?(:%>2*>;@Ƭ
)Ï>72G¨1>:&A¤;>4>K%K%&@Ë;%G?(:B
8&@4Ƭ
) &2 Ë;>0A5G ;>G%>2@ :B1‚Ë;%G ,% > ,>œ
8&*>;@Ƭ

2>?7>22>Ǝ
’1> 0>7>®1G4> :B1‚Ë;% ;K& *>;@ƙ &G«;>
)
Ï>4>:>74@*:&G>Ƭ

ē*,;>ƛ
™
:B1‚Ë;%>:>"@ 7>,24G4G :>?;š1 ņ&@ cƛj

Ð0>%G0>#>?%ÏË;%>@§®'&@:0B*Ž1>ƛ

:B1‚

,C›7@

Ï
Ë>:Ë;%
Ï
#Ë>:Ë;%

ņ&@cƛiË>:7#Ë>:ÏË;%

6

š1>>1>!*G4>?05%>2>Ð?&:>(;@7G5>:&Kƛ
Ë;%>1>(2¤1>*&A¤;@š1>G?*2@‰%2>7*Ĝ(7>ƛ

:B1‚Ë;%>@7H?8­ëGƧ
™
:B1‚Ë;% 0>7>®1G4> ;K&Gƙ ,% К1G
0>7>®1G4>;K&*>;@ƛ
™
:B1‚ƙÏ7,C›7@;G *AÉ0G >:252G9G&7
>,>&5@&:¨1>72:B1‚Ë;%;K&Gƛ
™
Ë>: :B1‚Ë;%>> >®&@& >®& >4>7)@
h?0?*!Gca:GĻ(ƕeea:GĻ(Ɩ:&Kƛ
ÏË;%>@7H?8­ëGƧ
™
ÏË;% ,L?%‚0G4> ;K&Gƙ ,2&A К1G ,L?%‚0G4>
;K&*>;@ƛ
™
:B1‚ƙ,C›7@7Ï;G *AÉ0G >:252G9G&7
>,>&5@&:¨1>72ÏË;%;K&Gƛ
™
Ë>: ÏË;%>> >®&@& >®& >4>7)@
bah?0?*!G &>:&Kƛ



 0>;@&;G>&A¤;>4>Ƭ

?,)>*7?)É0%Ƨ
Ë;%>Ð0>%GÏ7:B1‚1>1>.>.&@&>;@
?7?8槮'&@?*0>‚%;K&>&ƙš1>*>?,)>*?%
?)É0%¤;%&>&ƛ?,)>*;G Ï>0A5G #&Gƙ&2
?)É0%;G:B1>‚0A5G;K&Gƛ
?,)>*ƕOccultationƖƧ ;@7>8@1!*>
;GƛÏ>ü>&>Ç1>:0Kē*?Ļ7>Ë;>:0Kē*
>&Kƛ 8> 7G5@ >;@ >5 &@ K4@1 7®&B
Ï>1> 0>G 4Aÿ ;K&Gƛ 1>4> ?,)>* :G
¤;%&>&ƛ7>®&?7Ë>::B1‚Ë;%;G?,)>*>>
Ð>2;Gƛ1>7G5@Ï>0A5G :B1‚?..>4G
>&Gƛ
?)É0% ƕTransitƖ Ƨ ,C›7@ ?% :B1‚ 1>1>
2G9G&.A)?Ļ7>8AÉ1>,H½>(>&˂;4>ƙ
&2?)É0%;K&Gƛ8>7G5@:B1‚?..>7ē*
>5>?",>:2&>*>?(:&KƛË;%7?)É0%
1>& ->2:> -2 *>;@ƛ ?)É0% ;G  Ð>2G
:B1‚Ë;%:&Gƛ

Ë;%ƚK4@1!*>Ƨ
:B1‚Ë;% ?% ÏË;% 1> ij75 K4@1
§®'&@ ;G&ƛ 1>& 8A/ƚ8A/ :G >;@;@ *:&Gƛ
:B1‚ƙ ,C›7@ ?% Ï ?7?8ć §®'&@& 1G™1>> ;>
ij75 K4@1 ,¦2%>0 ;Gƛ 1> 7>8@1 !*>
*G;0@ #& *:¨1>*G š1>.(M(4 4K>1> 0*>&
:>;?Ł&B;4:&Gƛ
K4 8>®ÎŠ>:>"@ Ë;%G 7 š1>&;@ Ë>:
:B1‚Ë;%?%Ļ%>ņ&@:B1‚Ë;%¤;%G£1>:>@
,7‚%@:&Gƛ’1>/>>&Ë;%?(:%>2:G4ƙ&G'G
/2>&@4K48>®ÎŠ7B‚*Î1G&>&?%
Ë;%>1>§®'&@>:K4£1>:2&>&ƛ

;G*G;0@4‰>&"G7>ƛ
:B1‚Ë;% ,>;&>*> >5@ > ?Ļ7> ?7?8ć
Ð>2G I¨: 7>,2%G 7¬1 :&Gƙ >2%
:B1>‚1>Ð2Ð>8>0A5G#Kž>*> >;K 8&Gƛ
:B1‚Ë;%>1> >4>7)@& >* ?*0>‚%
;K%>Ç1>>5K>0A5G *G,‰@ƙÐ>%@Ĝ)5&>&ƛ
š1>1> H?7 ñ>5>,G‰> 7G5@ !*> :¨1>*G

ņ&@cƛba.A)>G?)É0%



 0@%@K"GƬ

1š&>:>&7@:>0>ž1?7Š>*ǸË;%Gǹ;>/>ƛ
)
1š&>:;>7@:>0>ž1?7Š>*Ǹ?7¬7ǹ;>,>"ƛ
)
7

स्वाध्याय
प्रश्न १. चुकीची विधाने दुरुस्त करून लिहा.
(१) चंद्र सूर्याभोवती प्रदक्षिणा घालतो.
(२) पौर्णिमेस चंद्र, सूर्य व पृथ्वी असा क्रम असतो.
(३) पृथ्वीची परिभ्रमण कक्षा व चंद्राची परिभ्रमण
कक्षा एकाच पातळीत आहे.
(४) चंद्राच्या एका परिभ्रमण काळात चंद्राची कक्षा
पृथ्वीच्या कक्षेशी एकदाच छेदते.
(५) सूर्यग्रहण उघड्या डोळ्यांनी पाहणे योग्य आहे.
(६) चंद्र पृथ्वीशी उपभू स्थितीत असताना
कंकणाकृती सूर्यग्रहण होते.
प्रश्न २. योग्य पर्याय निवडा.
(१) सूर्यग्रहण ः

(अ)

प्रश्न ३. पुढील तक्ता पूर्ण करा.
तपशील/वैशिष्ट्ये
चंद्रग्रहण
तिथी दिवस
स्थिती
चंद्र-पृथ्वी-सूर्य
ग्रहणांचे प्रकार
खग्रासचा जास्तीत १०७ मिनिटे
जास्त कालावधी

सूर्यग्रहण
अमावास्या

प्रश्न ४. आकृती काढा व नावे लिहा.
(१) खग्रास व खंडग्रास सूर्यग्रहण.
(२) खग्रास व खंडग्रास चंद्रग्रहण.
प्रश्न ५. उत्तरे लिहा.
(१) दर अमावास्या व पौर्णिमेस चंद्र, पृथ्वी, सूर्य
एका सरळ रेषेत का येत नाहीत?
(२) खग्रास सूर्यग्रहण होत असताना
पृथ्वीवर खंडग्रास सूर्यग्रहणही का
अनुभवास येते?
(३) ग्रहणांविषयीचे
गैरसमज
दूर
करण्यासाठीचे उपाय सुचवा.
(४) सूर्यग्रहण पाहताना कोणती काळजी
घ्याल?
(५) उपभू स्थितीत कोणत्या प्रकारची
सूर्यग्रहणे होतील?


(आ)

(इ)
(२) कंकणाकृती सूर्यग्रहणाच्या वेळी दिसणारे
सूर्यबिबं ः

उपक्रम :

(अ)
(आ)
(३) चंद्राची अपभू स्थिती ः

(अ)

(आ)

(१) वर्तमानपत्रांतून ग्रहणांची माहिती देणारी कात्रणे
गोळा करून वहीत चिकटवा.
(२) तुम्ही पाहिलेले ग्रहण याविषयी लेखन करा.
(३) आंतरजाल, पंचांग व दिनदर्शिकांचा वापर करून
या वर्षात होणाऱ्या ग्रहणांचे दिनांक, स्थळ, वेळ
इत्यादी माहिती संकलित करा.

(इ)

***

(इ)
8

dƛ/2&@ƚ;K!@
:>>,>;BƎ
,A$@4>1>?Î>G ?*2@‰%2>ƛЬ*>@ š&2G:>>7>‚2>ƛ

ņ&@dƛbƕƖ

ņ&@dƛbƕ.Ɩ

¾?(4G4@(Kž;@>1>?ÎG >?">%@;G&ƙ 1>> 'G! :.) :B1‚ƙ Ï 7 ,C›7@ 1>G AĒš7>9‚%
½7G7Gž>?">%@;G&Ƭ
.47ĵÏ>Gš:>2@.41>1>8@:&Kƛ
¾(Kž;@ >1>?Î>0)@4 ,>™1>.(M(4G &A0G
?*2@‰%*Ĝ(7>ƛ
ē*,;>ƛ
¾8>Ð>21>*H:?‚!*G4>>1¤;%&>&Ƭ
™
&A01>7;@72#>?Ļ7>#Ŋ1>:>2@7®&B"G7>
/LK?4®,ć@2%
77;@K2>*G#>7@#Ŋ* 7@#G;47>ƛ
72@4(Kž;@>1>?ÎG>?">%>œ*G&4G4@
;G&ƛ :0AÏ?*>2@ >;@ >5 2>?;¨1>: &A¤;>4>
:0AÏ>G ,>%@)@?*>Ç1>1>B,75¨1>G
ƕņ&@dƛbƕƖƖƙ&2>;@7G5G:?*>Ç1>,>:B*
&ƚ(Ä2,1ƒ& G¨1>G ƕņ&@ dƛb ƕ.ƖƖ ?(:&Gƛ
:>24>1> 1> ;>4>4º*> ,% /2&@ƚ;K!@
¤;%B*5&Kƛ>;@,7>(75&>ƙ/2>&@4
:7‚ :0AÏ?*>Ç1>72 8> Ð>2G /2&@ƚ;K!@
1G& :&Gƛ /2&@ƚ;K!@ 1> *H:?‚ !*> :B*ƙ
š1>0>G8>®Î,%:0B*G 1>ƛ
/2&@ƚ;K!@ ;@ :>24>@ (22K ?%
?*1?0&,%G ;K%>2@ ;>4>4 ;Gƛ :>2>&@4
ņ&@dƛc7;@K2>&;47%>2@0A4@
,>™1>1> ,>&5@& "2>7@ >4>7)@*G .(4 ;K& ™
#@1>#¢1>&,>%@Ž1>ƛ#@;>&>&)ē*#.>
:&Kƛ (2 bc &>: cf ?0?*!>*@ /2&@ƚ;K!@G
22?-27¨1>:>1;K&G&G,;>ƛ
É,B%‚;K&Gƛ
™
?0‹:21>/>ñ>&,>%@G *?0‹:2>4B2>ƛ
,C›7@72@44>72%>01G :>&š1>*G #%>2@;@
?*2@‰%2>ƛƕ,>4>>:;/>Ž1>ƛƖ
!*> 7272 ,>;&> :; 7 ®7>/>?7 7>!&Gƨ ,2&A ™
K-%ƙ,>?-2&>*>G;@?*2@‰%2>ƛ
9

™
)>‚,G4>,>%@Ž1>ƛ,G4>;>&>&G

*>?(8G*G ¾ĵÏ>š:>2@ .4 ?Ļ7> AĒš7@1 .4 K%K%š1>
:>7>8K4K4?-27&2;>ƛ,>™1>1>.>.&@&
ņ&º01G>®&$54GƬ
>1#&G1>G?*2@‰%2>ƛ
/LK?4®,ć@2%

72@4:7‚ ņ&º01G ĵÏKš:>2@.4>G ƕÐG2%GGƖ
,¦2%>0 ,>;>14> ?05&>&ƛ ĵÏKš:>2@ .4
AĒš7>9‚%.4>1>?7Ē÷?(8G*G>1‚2&:&Gƛ
ĵÏ>Gš:>2@¤;%GĵÏ>&B*.>;G2>%>2>ƛ1>>*A/7
&A¤;@ ®7&;@ G&4> :G4ƛ ÎG01G É>>2
,>5™1>&  .:¨1>: 7G>*G ?-2%>Ç1> É>1>
.>;G21>?(8G*G &A0>,>5%>A4G4>:&Kƛ;>
(G@4ĵÏKš:>2@.4>>,¦2%>0;Gƛ
7>‚&@4 ?7ü>›1>ƒG (K* :0&A¨1 ! 2>ƛ
ņ&@dƛd,>™1>:;,G4>;47%>2>0A4>
™
½ƚG* .K!>& )ē* K4K4 ?-27&>*> >1 ,> ?0?*!>> 2®:@G ;> G5 G57>ƛ š1>*>
?05>4G¨1>*A/7>727>‚&>‚#7>ƛ
#&G1>G?*2@‰%2>ƛ
ĵÏKš:>2@.47AĒš7@1.4Ƨ
,¦274*>0A5G ,C›7@4>  Ð>2G .4 ?Ļ7>
ÐG2%> ?05&Gƛ  ;@ ÐG2%> ,C›7@1> ĵÏ>,>:B* ?7Ē÷
?(8G&>1‚2&Gƛ?&4>ĵÏKš:>2@ÐG2%>:G¤;%&>&ƛ
ƕņ&@dƛf,;>ƛƖ,C›7@72@4K%&@;@7®&B8>
ÐG2%G0A5G ,C›7@/K7&@ :4G¨1> 7>8>& -ij4@
> 8&Gƨ,2&Aš1>7G5@,C›7@1>AĒš7>9‚%>@
ÐG2%>,C›7@1>ĵÏ>1>?(8G&>1‚2&:&Gƛ;G.4
ĵÏKš:>2@ÐG2%G1>*G,!º*@>®&:&Gƛ1>0A5G
/B&4>72@4K%&@;@7®&B;Gš1>>@2>;&Gƛ
ņ&@dƛe½ƚG*?-27%>2@0A4@

:>>,>;BƎ
>4@4 Ь*>1> )>2G ij4G¨1> ņ&º.>.&
7>‚&>‚2>ƛ
¾#ŊK%š1>?(8G4>,#4>Ƭ
G=AĒš7@1.4ƙưƪĵÏKš:>2@.4
¾,G¨1>&@4,>™1>>-Ł7!>K%š1>?(8G4>4>Ƭ
ņ&@dƛfĵÏKš:>2@.47AĒš7@1.4
¾½ƚG*4> K#4G¨1> 7®&B ?-2&>*> K%š1>
/2&@ƚ;K!@Ƨ
§®'&@&;Kš1>Ƭ
:>24>4> 1G%>Ç1> /2&@ƚ;K!@: ,A$@4
¾#¢1>&@47?0‹:21>/>ñ>&@4,>™1>G >1
!>2%@/B&:&>&ƛ
>4GƬ
Ïƙ :B1‚ 1>G AĒš7>9‚% .4ƙ &:G ,C›7@G
¾72@4ņ&º01GK%&@.4G>1‚2&:>7@&Ƭ ™
AĒš7>9‚%.4ƛ
10

™
,C›7@G :B1>‚/K7&@ ?-2%G 7 Ï>G К1‰,%G

:&Gƛ :7‚:>)>2%,%G 0>7>®1G4> 7 ,L?%‚0G4> &@
:B1>‚/K7&@?-2%Gƛ
:7>ƒ&0K"@:&Gƙ&2ć0@1>?(78@&@*G;0@,G‰>
™
,¦274*>0A5G ,C›7@72 ?*0>‚% ;K%>2@ ĵÏKš:>2@ 4;>*:&Gƛ1>/2&@ƚ;K!@G*AÉ0G )>%>@7
;K!@
ÐG2%>ƛ
/>>@:G(K*0AŒ1Ð>2;G&ƛ
)>%>@ /2&@ƚ;K!@ ƕǀǝǟǖǛǔ ǁǖǑǒƖ Ƨ Ï 7
:B1‚ 1>1> /2&@ ?*0>‚% 2%>Ç1> ÐG2%> 0>7>®1>
š&2ĘA7
/2&@
Ï>GAĒš7>9‚%
7 ,L?%‚0G4> >  ?(8G& >1‚ 2&>&ƙ š1>0A5G
.4

Ï
/2&@
ĵÏKš:>2@
AĒš7>9‚%.47>$&Gƨ?%š1>?(78@ )>%>@
.4
/2&@1G&Gƙ@:2>:2@,G‰>->20K"@:&Gƛņ&@
AĒš7>9‚%.4
dƛh,;>ƛ/2&@1>?">%@,>™1>>?)-Ł7!>
;K!@
ĵÏKš:>2@.4
>¨1>0A5G;K!@1>?">%@,>%@?)K4,1ƒ&
ņ&@dƛg/2&@ƚ;K!@?*?0‚&@Ð?É1>
:2&Gƛ;@ )>%>@;K!@:&Gƛ
:B1>‚,‰
G > Ï ,C›7@1> ?) 75 ;Gƙ
š1>0A5G ,C›7@72 Ï>G AĒš7>9‚% .4 :B1>‚1> :B1‚
AĒš7>9‚%.4>,G‰>>®&,¦2%>02&GƛÏƙ:B1‚
7,C›7@1>1>:>,G‰§®'&@0A5G /2&@ƚ;K!@;K&
/2&@@,>&5@
:&Gƛ,C›7@72’1>?">%@/2&@?Ļ7>;K!@1G&Gƛ
š1>1>?7Ē÷?">%@;@š1>7G5@*AÉ0G /2&@
?Ļ7> G;K!@ 1G&G ;> ,C›7@1> ĵÏKš:>2@ .4>>
Ï
,¦2%>0;Gƛņ&@dƛgÐ0>%G ,C›7@72@4/2&@ƚ
G;K!@
/2&@
;K!@1>§®'&@4‰>&Ž1>ƛ
š&2ĘA7
™
’1> 7G5G: a° 2G>7Cš&>72 /2&@ :&Gƙ š1>
,C›7@
7G5G: š1>1> ?7Ē÷ .>B4> :4G¨1> bia°
G;K!@
/2&@
2G>7Cš&>72;@/2&@:&Gƛ
™
š1>7G5@1>2G>7Cš&>*>>!K*§®'&@&;K!@
:&Gƛ2/2&@a°7bia°2G>7Cš&>72:G4ƙ
ņ&@dƛh )>%>@/2&@ƚ;K!@
&2;K!@K%K%š1>2G>7Cš&>72:G4Ƭ
/>>@ /2&@ƚ;K!@ ƕƻǒǎǝ ǁǖǑǒƖ : Ï
,C›7@/K7&@?-2&>*>0?;ž1>&B*(K*7G5>&K,C›7@
2>?7>22>Ǝ
7:B1>‚1>:(/>‚&>!K*§®'&@&1G&Kƛ;@§®'&@
К1G0?;ž1>1>8AÛ7ņ­%,‰>&@4ć0@4>
,C›7@,>:B* (Ä2 7>8>& >™1>:>"@ 0K"G
)
1G&Gƛ1>(K*?(78@/2&@?*0>‚%2%>Ç1>Ï?%
?Ý.>% 7>,2>7G 4>&>&ƛ &G K%š1>
:B1‚1>1>ÐG2%>,C›7@72>!K*?(8G&>1‚2&>&ƛ
.4>1>?72K)>&>1‚2&>&ƛ
ƕņ&@ dƛi ,;>ƛƖ :B1>‚0A5G ’1>?">%@ /2&@
?*0>‚% ;K&G &G'@4 ,>™1>72 >!K*>& :4G¨1>
/2&@ƚ;K!@GÐ>2Ƨ
Ï>1>Aēš7>9‚%.4>>;@,¦2%>0?(:B*1G&Kƛ
’1>Ð0>%G2K1>2K/2&@1>7G5>.(4&>&ƙ
š1>0A5G ?*0>‚% >4G¨1> /2&@1> ,>™1>@ ,>&5@
š1>Ð0>%G /2&@@ ‰>(G@4 0@ƚ?) ;K&
11

*G;0@,G‰>0@$&G 7*G;0@1>;K!@,G‰>0@
&2&Gƨ>2%Ï7:B1‚1>G9‚%(Ã:Ç1>:
,B2 * ;K&> ,2®,2 >!K*>& :&Gƛ ;@ />>@
/2&@ƚ;K!@;K1ƛ/>>@/2&@:2>:2@,G‰>4;>*
:&G&2;K!@:2>:2@;K!@,G‰>0K"@:&Gƛ
:B1‚

G;K!@
/2&@
/2&@@
,>&5@

š&2ĘA7
,C›7@

G;K!@
/2&@
Ï

ņ&@dƛi/>>@/2&@ƚ;K!@



 0>;@&;G>&A¤;>4>Ƭ

/2&@ƚ;K!@@‰>ƕƶǛǡǒǟǡǖǑǎǙLJǜǛǒƖ
/2&@ƚ;K!@1>7G5@,>™1>1>,>&5@&¨1>
-2>:/2&@ƚ;K!@@‰>¤;%&>&ƛA¨1>
:0AÏ>& ;@ ‰> ij75 da :G0@ &½ :&Gƨ
,2&A?*>2@/>>&;@‰>7>$&>&Gƛ/>2&@1
(M7@¨,>1>?*>2@/>>&;@‰>:A0>2Gbaa
&G bfa :G0@ :B 8&Gƛ /2>&@4 :7>‚?)
‰> -Ļ#@1> ƕFandyƖ ,:>2>& ƕ š&2
0G¦2ij1> 8>ž1G:Ɩ ;Gƛ ;@ ‰> bgaa
:G0@,1ƒ&:&Gƛ/>2&>&@4:7>ƒ&0K"@/2&@ƚ
;K!@@ ‰> ,K2.(2 1G'G ;Gƛ &@ :A0>2G
bbaa:G0@;Gƛ

™
/2&@ƚ;K!@0A5G ,>™1>&@4 Ç1>> ?*2>

;K&K7:0AÏ?*>2>®72>;&Kƛ
™
.(2G>5>*G/2&*>;@&ƛ
™
/2&@1>7G5G:;>G.(2>&%&>1G&>&ƛ
™
/2&@G ,>%@ ?0">2>& :>"7B* š1> ,>™1>,>:B*
0@"&1>2ij4G>&Gƛ
™
/2&@ƚ;K!@1>?É1G0A5G7@?*0>‚%2&>1G&Gƛ
™
/2&@ƚ;K!@1>7G5G>(>*@!*¨1>:
:0AÏ>& ,K;™1>: G4G¨1> «1Úº*> ,>& ;K 
8&Kƛ
™
/2&@ƚ;K!@0A5G ?&72>@7*Gƙ?*>2@/>>&@4
H7?7?7)&> š1>(º@?7>:7&*;K&Gƛ
/2&@@7G52K1>2K.(4&G
/2&@ƚ;K!@@Ð?É1>:>&š1>*G#&:&Gƛ
/2&@@ 0>4 01>‚(> >"¨1>*&2 ;K!@@
:AĒ7>&;K&Gƛ&:G,B%‚ ;K!@>¨1>*&2/2&@@
:AĒ7>&;K&Gƛ,A$@4?77G*>&7G5:>&>*>0>4
01>‚(G@7G5:>?&4@;Gƙ;G4‰>&Ž1>ƛņ&@
dƛj,;>ƛ/2&@@7G5(22K>.(4&Gƙ;G&A01>
4‰>&1G 4ƛ

,C›7@@&@Ƨb°ƪe?0?*!G
bc°da' 4>4>%>2>7G5ƪfa?0?*!G

ņ&@dƛj/2&@@7G52K1>2K>.(4&GƬ
™
ņ&@01G ,C›7@72@4 Ǹǹ ;> ?.(Ä Ï>:0K2

ƕbƖ:¨1>*G&G'G/2&@1G 4ƛ
™
Ǹ#ǹ ;> ?.(Ä ,C›7@72 Ǹǹ 1> ?.(Đ1> Ð?&,>(@
®'>*>72 :¨1>*G &G'G(G@4 š1> 7G5@ /2&@
1G 4ƛ
™
Ǹǹ ;> ?.(Ä Ǹ#ǹ 1> ?">%@ bc &>:>*&2 1G 4
ƕbia°Ɩ?%&K,Až;>0B5>@ce&>:>*&2
1G 4ƕdga°Ɩ
™
1>Ð>2>.(4Ǹ#ǹ1>Ð?&,>?(&?.(Ä.>.&;@
/2&@ƚ;K!@G,¦2%>0Ƨ
™
/2&@1> ,>™1>.2K.2 0>:G >#@& 1G&>&ƛ š1>>
#G4ƛ
->1(>0>:G0>2@:>"@;K&Kƛ
™
G«;>Ǹ#ǹ?.(ÄǸǹ1>>@1G 4&G«;>&G'G/2&@
12

:%>2 *>;@ƙ >2% 1> (2¤1>* ƕbc &>:>&Ɩ
Ï(G@4 'K#> ,A$G ƕ:A0>2G g° bf' Ɩ G4G4>
:G4ƨ¤;%B*Ǹ#ǹ?.(Ä:Ï>:0K2ƕcƖ1G™1>:
:A0>2Gcf?0?*!G>®&4>&@4ƛ
™
bc &>: cf ?0?*!>*&2 Ǹ#ǹ ;> ?.(Ä Ï>:0K2
¨1>*G &G'G /2&@ 1G 4 7 š1>7G5@ Ǹǹ 1>
Ǹ#ǹ1>?7Ē÷?.(Ä72/2&@1G 4ƛ
š1>*&2 ,Až;> :A0>2G bc &>: cf ?0?*!>*@
Ǹbǹ?.(Ä Ï>:0K2ƕ dƖ1G *(Ã:Ç1>7G5@/2&@
*A/7G4ƛš1>7G5@Ǹ#bǹ1>?">%@;@/2&@:G4ƛ
?*>2@/>>&?(7:>&B*ƕce&>:Ɩ:>)>2%&Ƨ
(K*7G5>/2&@7;K!@1G&Gƛ(K*/2&@1>7G5>&@4
-2:A0>2Gbc&>:cf?0?*!>>:&Kƛ

4>!> :&& ?*0>‚% ;K& :&>&ƛ 4>!>@ ?*?0‚&@
;@:A÷>*H:?‚7?*1?0&;K%>2@!*>;Gƛ
ņ&@dƛba,;>ƛ

ņ&@dƛba?*>Ç1>#G1G%>Ç1>4>!>

4>!G@ @

4>!G@2*>Ƨ
 7>Ç1>0A5G:>2@4 44G>&G7š1>1>
:0K2K4!/>&1>2;K&Kƛ4>!G1>1> />>4>
ē*,;>ƛ
8@9‚ 7K4!/>>4>ÏK%@¤;%&>&ƛ7G7>*7>2>
™
,:2!>2>G0K"G/>#GŽ1>ƛ
>?(8G*G 7>;&:¨1>:0Kî>4>!>@?*?0‚&@
™
;G/>#G:,>!?0*@72?Ļ7>!G.4>72"G7>ƛ
;K&Gƛ
™
/>#G :>)>2%,%G/2G47$G,>%@š1>&>4>ƛ
8@9‚?%ÏK%@1>1>0)@4 /G&2;@4>!G@
1> />ñ>&@4 ,>™1>& 4>!> ?*0>‚% 2>11> @:&Gƙ&2(K*8@9>ƒ(2¤1>*G?Ļ7>ÏK%º(2¤1>*G
;G&ƛ
&2;@4>!G@4>.@:&Gƛ4>!G@4>.@ƙ @7
®,8‚

*
2&>
?Ļ
7
>
)Ù>
*
4>7&>
/>
ñ
>4>
¾
4>!G> 7G ;G 7>Ç1>1> 7G>72 74.B* :&Kƛ
4>!>?*0>‚%2&>1G&@4>Ƭ&:>Ð1š*2>ƛ
ņ&@dƛbb,;>ƛ
¾&A¤;@ K%K%š1> Ð>2G 4>!> ?*0>‚% ē
8@9‚ 4>!G@4>.@ 8@9‚ 4>!G@4>.@ 8@9‚
8>4Ƭ
/LK?4®,ć@2%

4>!>Ƨ
20;>?Ļ7>(Ä)?,&>*>š1>72-ŁĻ20>24@ƙ
½&A¤;>4>š1>724;2@1G&>*>?(:&>&ƛ8>Ð>2G
7>Ç1>#Ŋ*?05%>Ç1>8Ú@*G ƕ >‚Ɩ,>%@?&0>*
ƕÐ7>;@Ɩ ;K&Gƛ 7>Ç1>0A5G :>24 $44G >&G 7
,>™1>72&2?*0>‚%;K&>&ƛš1>*>4>!>¤;%&>&ƛ
4>!>0A5G :>2>G ,>%@ 72>4@ 7 ?Ļ?&
0>Gƚ,A$G ;K&Gƛ 1> 4>!> š1>1>& :>0>74G4@ >‚
?*>Ç1>,1ƒ&G *1G&>&7š1> '5?*>2@/>>&
1G * -Ł!&>&ƛ :>2>1> ,CĈ/>>72 4;>*0Kî>
13

ÏK%@

4>!G@4>.@

ÏK%@

ņ&@dƛbb4>!G@2*>

4>!>@&@Ƨ
:>2@?*>Ç1>4& /G 2>œ*,>?;¨1>:4>!>
?*>Ç1>#G 1G&>*>?(:&>&ƛ>(@&2%>2@7®&B
2:0AÏ>&4>.72!>4@ƙ&2&@7®&B 4>!G.2K.2
&G'G72>4@;K&2>;&Gƛ&@?*>Ç1>#G1G&*>;@ƙ
1>> '‚ 4>!G&@4 ,>%@ ,A$G 1G& *>;@ƛ ¤;%G
4>!G1>,>™1>G7;**;K&>,>™1>&@4 }G7;*
;K&Gƙ;G4‰>&Ž1>ƛ

4>!G1>?*?0‚&@G0AŒ1>2%7>2>;G;Gƨ,%
>;@7G5>:>2&5>8@;K%>2G/BĻ,7’7>4>0Aº0A5G
(G@4 4>!> ?*0>‚% ;K&>&ƛ '5 ?*>2@ />>&
8>4>!>@ @Ð#:&Gƛš1>š1&?77:
:&>&ƛš1>0A5G0Kî>Ð0>%>72@?7&7?7š&;>*@
;K&Gƛ 8> 4>!>*> š:A*>0@ :G ¤;%&>&ƛ caae
:>4@ :A0>Î> 1> #K*G?81>&@4 .G!>75 >4G¨1>
/BĻ,>0A5G Ð#š:A*>0@4>!>?*0>‚%>¨1>;Kš1>ƛ
š1>> &#>> />2&>> ,B7‚ ?*>2> 7 †@4> 1>
(G8>4>;@.:4>;K&>ƛ
4>!>0A5G :0AÏ>& A:4G¨1> /Bƚ/>>@ @
;K&Gƙ &2 ,:>2>:>2Œ1> :A2?‰& />>& 7>5ŊG
:1*;K *,A5%?*0>‚%;K&Gƛ

;G*G;0@4‰>&"G7>ƛ
:>2 :>?*1 :4G¨1> Ð(G8>& /BĻ,
>¨1>:ƙ?*>2@/>>&š:A*>0@>)K>?*0>‚%
;K&Kƛ 8>7G5@ ?*>2@ />>,>:B* (Ä2 >%G
?Ļ7>:0AÏ:,>!@,>:B* >72>™1>@>5@
Ž1>7@ƛš1>0A5G@?7&;>*@!>5&>1G&Gƛ



 0@%@K"GƬ



 0>;@&;G>&A¤;>4>Ƭ

:>2?*>2@ ?-2&>*> ?Ļ7> ,>™1>& G5&>*>
,% /2&@ƚG;K!@1> 7G5>@ ,A2G8@ >5@
G&4@,>?;Gƙž1'>/@2(Â!*>#Ŋ8&>&ƛ
š1>:>"@ ,¨1>4> /2&@ƚ;K!@1> 7G5>
0>;@&:%G 2GG ;Gƛ1>7G5>0>;@&ē*
G™1>:>"@ &A¤;>4> š1> š1> ?(7:>@ Ǹ?&'@ǹ
0>;@&:%G 7¬1;Gƛ?&'@1>,> %,!
ij4Gƙ ½ &@ ,B%‚ /2&@ :™1>@ 7G5 :&Gƛ
(>ƛƙ &A¤;@ :>2?*>2@ &A'» 1> ?&'@1>
?(78@ ;>&ƛ &A'» ¤;%G L'> ?(7:ƛ
š1>1> ,> %,! ¤;%G &@*ƛ 1>> '‚ š1>
?(78@(Ã,>2@&@*7>&>7,;>!G &@*7>&>,B%‚
/2&@:G4?%š1>1>:>)>2%:;>&>:,A$G
¤;%G2>Î@* 7:>5@* 7>&>,B%‚;K!@
:G4ƛ®'4>5>*A:>21>&'>G#>->2.(4;K 
8&Kƛ/2&@ƚ;[email protected]>ü>?">%@
:>2@ ?*>Ç1>@ 2*>ƙ &>2ƙ #>5 />ƙ
?*>Ç1>75@4 Ð7>; 1>> ?7>2 ē* 7
®'>?*>8@>‚ ē*0:0AÏ>&G5™1>>
*(G&4>,>?;Gƛ
ć0@1>?(78@1G%>Ç1>/2&@ƚ;K!@1>
7G5>:>>ƛ

1š&>:;>7@ƚ:>0>ž1?7Š>*ƚ >‚:>)*Gƛ
)
1š&>*77@ƚ/BK4ƚ&‚&;>4>4@ƛ
)
1š&>:>&7@ƚ:>0>ž1?7Š>*ƚ }@ē,G;>
)
,>"ƛ

ņ&@dƛbc,A5%

14

®7>1>1
Ь*bƛKñ>4>7B*:>5@.*7>ƛ
Ǹǹ!
Ǹ.ǹ!
Ǹǹ!
7®&B.>;G21>?(8G*G -ij4@>&Gƛ
ć0@
4>!>
:7>ƒ&0K"@/2&@š1>?(78@:&Gƛ
0>7>®1>
ĵÏKš:>2@ÐG2%>
/B,Ļ 7’7>4>0A@0A5;G @?*0>‚%;K&>&ƛ
,C›7@G,¦274*
AĒš7@1.4
Ï7:B1M ‚ 1>1>ÐG2%>7Gž>?(8G*G >1‚2&>&ƛ
Ïƙ:B1‚ 7,C›7@
)>%>@/2&@
,C›7@1>01>1>?(8G*G >1‚2&Gƛ
7>2>
/>>@/2&@
Ь* cƛ /L>G?4>2%G:>>ƛ
Ь* fƛ />>@ /2&@ƚ;K!@ 1> ņ&@ dƛi

ƕbƖ /2&@ƚ;K!@72 :B1>‚,G‰> Ï>> >®&
G?*2@‰%2>7>4@4Ь*>@ š&2G
,¦2%>0;K&Kƛ
?4;>ƛ

ƕcƖ >;@ ?">%@ ?*>Ç1>75@4 :4 
ƕbƖ ņ&@K%š1>?&'@@;GƬ
Ð(G8>%>>?Ļ7>(4(4@>.*&Kƛ 
ƕcƖ Ïƙ:B1‚7,C›7@1>@:>,G‰§®'&@8@
;GƬ

ƕdƖ ;K!@1> ?">%>1> ?7Ē÷

ƕdƖ 1>§®'&@>/2&@ƚ;K!@72*G0>>1
2G>7Cš&>72(G@4K;K!@1G&Gƛ
,¦2%>0;K 4Ƭ
Ь* dƛ 'K#‹1>& š&2G?4;>ƛ

ƕbƖ 2 :>5@ hƛaa 7>&> /2&@ 4@ƙ Ь* gƛ -2®,ć2>ƛ
ƕbƖ /2&@7;K!@
&2 š1> ?(7:>&@4  ,A$@4 ;K!@ 7 

ƕcƖ 4>!7š:A*>0@4>!
/2&@1>7G5>K%š1>ƙ&G?4;>ƛ
Ь* hƛ  /2&@ƚ;K!@G >4G 77> !,¦2%>0

ƕcƖ ’1>7G5@0A. ƕhd°,B7‚ 2G>7Cš&Ɩ1G'G
K%&Gƙ&G?4;>ƛ
AĒ7>2@(Ã,>2@bƛaa7>&>/2&@:G4ƙ
,É0
š1> 7G5@ (Ã:Ç1> K%š1> 2G>7Cš&>72
 ƕbƖ :>2@ ?*>2> :4G¨1> />>: /G!
/2&@:G4&G:>2%?4;>ƛ
ü>ƛ ?*>Ç1>#G 1G%>Ç1> 4>!>G 'Kñ>

ƕdƖ 4>!>?*?0‚&@@>2%G®,ć2>ƛ
@7ē* ?*2@‰% 2>ƛ 1G%>Ç1> 4>!>
Ь* eƛ ,A$@4 .>.º> /2&@ƚ;K!@8@ :>
š1>@?(8>.(4&>&>&G,;>?%:>
:.):G4&G?4;>ƛ
.(4 8>0A5G ;K& :>7>ƙ 1>G š&2

ƕbƖ ,K;%G
ƕcƖ;>>4?7%G
?8‰>1>0(&@*G8K)>ƛ
 ƕcƖ :>2@ 4>!>,>:B* 7@?*?0‚&@ 8@ ij4@

ƕdƖ 0>:G0>2@
ƕeƖ0@"?*?0‚&@
>&G1>@&2>4>(M7>2G0>?;&@?057>ƛ

ƕfƖ :>2@?*>2@:;4@4>>%Gƛ
8> Ð>2G 7@?*?0‚&@ K%K%š1>
?">%@;K&G&G8K)>Ƭ
***

15

eƛ;7G>(>.
'K#G"7B1>ƛ
:>0>ž1?7Š>* 1š&>:>&7@1>,>î,A®&>&@4
,>" É0> d Ǹ;7> 1> *H:?‚ ::>)*>G A%)0‚ǹ
0)@4 ,CĈ bg 72@4 ;7G4> 7* :&Gƙ ;> Ð1K
&A¤;@ij4>>;Gƛ
/LK?4®,ć@2%
1>ņ&@7ē*&A01>:G 4‰>&4G :G4ƙ
½ƙ-Ł1>&@4;7G0A5G -Ł4G¨1>-Ł1>@.>B >4@
G4@ƛ1>>'‚:>;K&Kƙ½;7G4>7*:&Gƛ
’1>7®&B4>7*:&Gƙ?&>>4@47®&B72
(>. ,#&Kƛ š1>Ð0>%G 7>&>72%>&@4 ;7G> (>.
/B,CĈ>72 ,#&Kƛ ,C›7@72@4 1> ;7G1> (>.>0A5G
7>&>72%>&7>(5ƙ,‚ž11>:>2Œ1>*G#>0K#@
;K&>&ƛš1>@>;@Ð0A>2%G;G&ƛ
™
;7G>(>.,C›7@,CĈ>72:7‚Î:>2>*:&Kƛ
™
;7G>(>.7G5K7G5@.(4&:&Kƛ
™
Ð(G8>@ @ƙ;7GG &>,0>*?%.>­,>G Ð0>%
;G!;@;7G1>(>.>72,¦2%>02&>&ƛ
Ð(G8>@ @7;7G>(>.
;7G&@4)B?4%ƙ.>­,ƙ#7>1B š1>(@!>G
Ð0>%/B,CĈ>4&>®&:&Gƛ @7>$&>&Gƙ&:G
;G Ð0>%0@;K&Gƛ¤;%G/B,CĈ>,>:B*::G 
>7G&:&8@;7>?725;K&>&Gƛ,¦2%>0@;7G>(>.
@*A:>20@;K&Kƛ
;7GG&>,0>*7;7G>(>.Ƨ

™
>;@7G5>*G >8Ļ?(4>4>.>)4G¨1>(KÇ1>*G

>8Ļ(@4 >4@ &27B* Ž1> 7 š1>&@4
0G%.š&@?77>ƛ
ƕ?8‰>:>"@Ɯ,>4>:>"@ :B*> Ƨ &A01> ,§®'&@&
70>‚(8‚*>>4@;@ņ&@?7ü>›1>ƒ#Ŋ*>5@,B7‚
ē*Ž1>7@ƛƖ

ƕņ&@>¨1>*&2?8‰>*@7>‚&>‚ #7B*
%>7@ƛš1>:>"@,A$@4Ð0>%G>;@Ь*?7>2>7GƛƖ

ē*,;>ƛ
™
;7G&

 >™1>:>"@ 7>,24> >%>2> 
>8Ļ(@4Ž1>ƛ
™
>8Ļ?(4>4>:>)>2%,%Gf0@4>.@>:>)>
(K2>.>)>ƙG%Gē*&K,Až;>>4@%&>1G 4ƛ
™
>8Ļ?(4>1> ,>?!>72 ?4?;4G¨1>
:B*GÐ0>%G >8Ļ(@4 >5@,B7‚ #> 7
š1>&@4 0G%.š&@@ 7>& ,G!7>ƛ >1 ;K&G š1>G
?*2@‰%2>ƛ
16

ņ&@eƛb>8Ļ?(4>>Ð1K

¾ 0G%.š&@ ,G!7¨1>72 >8Ļ(@4 4G
>8>1>?(8G*G72G4>>Ƭ
¾ >8Ļ(@4 72 G¨1>72 0G%.š&@ ?74@
:&@ƙ&2>8Ļ?(4>G>1>4G:&GƬ
/LK?4®,ć@2%
>8Ļ?(4>&@4 ;7> 0G%.š&@ ,G!7¨1>72
­%&G*G 20 ;K  4>&Gƛ 20 ;7> Ð:2% ,>7&Gƙ
;4½ ;K&G 7 721> ?(8G*G >  4>&Gƙ š1>0A5G
>8Ļ(@4 >8>1> ?(8G*G 44> >&Kƛ
?*:>‚&;@:G#&Gƛ
&>,0>*7;7G>(>.1>>75>:.);Gƛ
G'G&>,0>*>®&:&Gƙ&G'G;7G>(>.0@:&Kƛ
>®&&>,0>*>0A5G;7>20;K&GƙÐ:2%,>7&G?%
;4½;K&Gƛ?0*@4&@8@;7>>8>#G72
>&Gƙš1>0A5G:(2Ð(G8>&@4;7G>(>.0@;K&Kƛ
&>,0>*>G ,!M!G >?% ;7GG (>.,éG 1>>
,2®,2>8@:.):&Kƨ,2&A &>,0>*>1>,!Më>>

2>?7>22>Ǝ
) ;7GG&>,0>*0@>4Gƙ&2;7G1>(>.>72
K%&>,¦2%>0;K 4Ƭ>Ƭ

:>>,>;BƎ
6603a' CËVa

ĘA7@1>®&(>.,•!>
ĘA7@17>2G

ja0 CËVa Y«wd

gf°

,ĘA7@10@(>.,•!>

8@&?!.)
2303a'CËVa

‰7Cš&@1 ?7®&>2 ;> >®& :&Kƙ &2 ;7G1>
(>.>G ,!M!G 0@ ĒĻ(@G :&>&ƛ ņ&@ eƛc Ǹǹ
7Ǹ.ǹ,;>ƛ (>ƛƙ:08@&K­%?!.)cd°da' &G
gg°da' 1> ‰7Cš&>(2¤1>* :&>&ƛ š1>0>*>*G
;7G1> (>.,!Më>> ‰7Cš&@1 ?7®&>2 01>‚?(&
:&Kƛ:7‚:>)>2%,%G&Kba°‰7Cš& &>:&Kƛ
&>,0>*>1>:0>*?7&2%>>,¦2%>0;7G1>
(>.>72;@ ;K&Kƙ š1>0A5G ,C›7@72 ?79A77Cš&>,>:B*
(Kž;@ĘA7>1>(2¤1>*?‰?&:0>&2?(8G&;7G1>
0@ 7 >®& (>.>G ,éG ?*0>‚% ;K&>&ƛ ƕņ&@
eƛcǸ.ǹ,;>ƛƖ
ņ&@ eƛc Ǹǹ 7 Ǹ.ǹ G ?*2@‰% ē*
Ь*>@ š&2G:>>ƛ
¾ ­% ?!.)@1 Ð(G8>01G K%&> (>.,!M!>
Ð>0AŒ1>*G$5&KƬ
¾ ĘA7@1 7>Ç1>@ ?*?0‚&@ K%š1> (>.,!Më>8@
?*?#&;G7&GK%š1>?!.)>&1G&>&Ƭ
¾ ­%?!.)@1Ð(G8>&;7G>(>.0@:™1>G
>2%K%&GƬ
¾ :08@&K­% ?!.)>&B* 7>;%>2G 7>2G K%š1>
(>.,!Më>8@:.?)&;G&Ƭ
¾ 0@(>.>G ,!M!G >G%K%š1>‰7Cš&>(2¤1>*
;G&Ƭ

ff°

,§¬0@7>2G

df°
cf°

01‰7Cš&@1>®&(>.,•!>

:08@&K­%?!.)

,B7»17>2G

­%?!.)

00

f°

?79A77Cš&@10@(>.,•!>

{dfwdd¥ËV

f°

,B7»17>2G

:08@&K­%?!.)

cf°
df°

01‰7Cš&@1>®&(>.,•!>

0

23 3a' X{jU

,§¬0@7>2G

,ĘA7@10@(>.,•!>

8@&?!.)
6603a' X{jU

ĘA7@17>2G
gf°
ĘA7@1>®&(>.,•!>

ja0 X{jU Y«wd

ff°

ņ&@eƛcƕ.Ɩ,C›7@72@4;7>(>.,•!G7Ë;@17>2G

ņ&@eƛcƕƖ?!.)ƕ&>,0>*,!M! GƖ

17

/B,CĈ>72@4(>.,éGƧ
Ð(G8>& ,C›7@ ,CĈ>75 ;7G1> >®& (>.>G ,éG
:B1>‚,>:B* ,C›7@4> ?05%>2@ ­%&> :0>* ?*0>‚%;K&>&ƛš1>*>ǸĘA7@1>®&(>.>G ,éGǹ:G
;Gƛ ?79A77Cš&>,>:B* š&2 ĘA7>#G ?% ¤;%&>&ƛ;@§®'&@ia°&G ja° š&27(?‰%1>
(?‰% ĘA7>#G &>,0>*>G ?7&2% :0>* :&Gƙ ‰7Cš&>(2¤1>*?(:B*1G&Gƛ
š1>0A5G Ð'0 &>,0>*,!M! G ?*0>‚% ;K&>&ƙ ;G ,%
:B1>‚1> š&2>1% 7 (?‰%>1* 1> ?É1>0A5G
0>@4 1š&G& ?84K ;K&ƛ &>,0>*,!Më>1> ,C›7@72 ,#%>Ç1> :B1‚Ð>8>> >4>7)@ ?%
,>¬7‚/B0@72(>.,!Më
 >@?*?0‚&@;K&Gƛ
&@Õ&> ?79A77Cš&>,>:B* š&2 7 (?‰% K4>)>ƒ
?79A77Cš&@1 0@ (>.>> ,é> Ƨ :,B%‚ ,C›7@> (2¤1>*.(4&>&Gƨš1>0A5G &>,0>*,éG 7š1>72
?7>22&>-Úļ7Cš&&G 027Cš&1> (2¤1>* 74.B* :4G¨1> (>.,!Më>1> ®'>*>& .(4
:B1>‚@ ?2%G 4.ē, ,#&>&ƛ š1>0A5G 1> />>& ;K&Kƛ ;> .(4 :7‚:>)>2%,%G š&2>1%>&  f° &G
&>,0>* >®& :&Gƛ 1> Ð(G8>&@4 ;7> &>,&Gƙ h° š&2G#G?Ļ7>(?‰%>1*>&f°&Gh°(?‰%G#G
Ð:2%,>7&G?%;4½;K *>8>#G>&Gƛ :> :&Kƛ 1>4> ;7>(>.,!Më>G (K4*
;@?É1>:&&#&:¨1>*G1>Ð(G8>1>017&» ƕOscillation of pressure beltsƖ ¤;%B* 54G
/>>&¤;%Ga°&Gf° š&27(?‰%‰7Cš&>1> >&Gƛņ&@fƛg0K:0@7>2G,;>ƛ
(2¤1>*;7G>0@(>.>>,é>?*0>‚%;K&Kƛ
01‰7Cš&@1>®&(>.>G ,éG Ƨ?79A77Cš&@1
Ð(G8>&B* >8>#G G4G4@ ­% 7 ;4½ ;7>
;G*G;0@4‰>&"G7>ƛ
?) @72 G¨1>*&2 ĘA7@1 Ð(G8>#G š&2 7
&>,0>*,!M!G 7 ;7>(>.,!M!G 1>01G
(?‰%?(8G&7>œ4>&Gƙ >72@40@&>,0>*>0A5G
&@'#;K *#;K&Gƛ#>4G4@;@;7> š&27 0;·7>> -2 ¤;%G &>,0>*,éG :4 :B*
(?‰%K4>)>ƒ&cf°&G df°‰7Cš&>1>(2¤1>* &G ?79A77Cš&>#Ŋ*(Kž;@ĘA7>#G >®&&>,0>*&G
?0*@1>?(8G*G>4@1G&Gƛ,¦2%>0@ƙ š&2K4>)>‚& 0@&>,0>*:G ,:24G4G :&>&ƛ;7>(>.,éG
?% (?‰% K4>)>‚& cf° &G df° ‰7Cš&>1> :4 *:B* 0@ 7 >®& ;7>(>.>@ ‰GÎG
(2¤1>*;7G1>>®&(>.>G,éG?*0>‚%;K&>&ƛ;@ ?79A77Cš&>,>:B*(Kž;@ĘA7>#G>&>*>7G7Gž>
;7>K2#@:&Gƨš1>0A5G 1>Ð(G8>&,> :,#& />>&$5&>&ƛ
*>;@ƛ ,¦2%>0@ ,C›7@72@4 .Œ&G ­% 7>57!G 1>
,¦2%>0Ƨ
Ð(G8>&$5&>&ƛƕņ&@eƛcƕ.Ɩ,;>ƛƖ
,ĘA7@1 0@ (>.>G ,éG Ƨ ,C›7@> ĘA7>#G
;7G1>(>.>G>4@4,¦2%>0;K&>&ƛ
>%>2>/>&L4?*đ­ë>7É>>2;Gƛš1>0A5G ™
7>Ç1>@?*?0‚&@
ĘA7>#@4Ð(G8>G‰GÎ0@;K&>&Gƛ1>>2>0A5G ™
7>(5G?*0>‚%;K&>&ƛ
7>Ç1>*>.>;G2,#™1>:>®&7>7?05&Kƛ,C›7@1> ™@0K™1>:>"@ ,1K;K&Kƛ
,CĈ/>>72@4 ;7G1> 0@ 9‚%>0A5G &:G ™
2K;,‚ž1>@?*?0‚&@;K&Gƛ
,¦274*>1>&@0A5G 1>/>>&@4;7>.>;G2-ij4@ ™
;7G>(>.>>¬7:*?É1G72;@,¦2%>0;K&Kƛ
> *&G'G0@(>.>>,!M!>?*0>‚%;K&Kƛ;>,¦2%>0 :0(>.2G9>Ƨ
ff° &G gf° ‰7Cš&>1> (2¤1>* š&2 7 (?‰%
:0>* ;7G> (>. :4G4@ ?">%G ’1> 2G9G*G
K4>)>‚&?(:B*1G&Kƛ
*>8>72K#4G4@:&>&ƙš1>2G9G4>Ǹ:0(>.2G9>ǹ
ĘA7@1>®&(>.>G,éGƧ(Kž;@ĘA7@1Ð(G8>&79‚/2
&>,0>* 8Bž1 8 :G§¨::,G‰>;@ 0@ :&Gƛ :G¤;%&>&ƛ
š1>0A5G 1G'@4 ;7> '# :&Gƛ ,¦2%>0@ƙ ĘA7@1
18

19
आकृती ४.४ ः जागतिक हवादाब वितरण ः वार्षिक सरासरी (हवादाब मूल्य मिलिबारमध्ये)

वरील नकाशाचे निरीक्षण करून हवेच्या दाबाचे Ø खंड व महासागर या भागांतील समदाब रेषांची दिशा
व अंतर.
वितरण समजून घ्या. त्यासाठी पुढील मुद्दे विचारात
Ø उत्तर व दक्षिण गोलार्धांतील समदाब रेषांची तुलना.
घ्या.
Ø समदाब रेषांचे स्वरूप.
Ø कमी व जास्त हवेच्या दाबाचे प्रदेश आणि त्यांचा
अक्षवृत्तीय विस्तार.

नकाशाशी मैत्री

समुद्रसपाटीवर हवेचा दाब हा १०१३.२
मिलिबार एवढा असतो.

माहीत आहे का तुम्हांला ?



2>#Kij>47>Ǝ

,C›7@1> AĒš7>9‚% 8Ú@0A5G ,C›7@8@
?*?#& :4G¨1> :7‚ Kć@ ,C›7@4> #Ŋ*
2>;&>&ƛ 1>0)B* 7>1Aē,>& :4G4@ ;7>(G@4
:A!& *>;@ƛ ,C›7@1> Aēš7>9‚% 8Ú@0A5G
7>&>72%>&@4 ;7> ,C›7@,CĈ>#G $4@ >&Gƙ
¤;%B*:0AÏ:,>!@75;7G>(>.>®&:&Kƛ
7>&>72%>&@4 ;> ;7G> (>. :7‚Î :¨1>0A5G
,¨1>72;@;>;7G>(>.>1‚2&Kƙ;G4‰>&
"G7>ƛ:G ¤;!4G >&Gƙ½:7‚:>)>2%,%G К1G
«1Ú@1>#K‹1>72baa?ËE;7G>(>.:&Kƛ

) ?79A77Cš&>72 ;7G> (>. 0@ :&Kƙ &2
§‹!‚7Cš&>72;7G>(>.:>:G4Ƭ

;G*G;0@4‰>&"G7>ƛ
;7G>(>.;>?0?4.>2
1> >& 0K4> >&Kƛ
š1>:>"@ ;7>(>.0>,
;G ,2% 7>,24G >&Gƛ
,C›7@,CĈ>75 ;7G1>
(>.>@*Ĝ(1> ,2%>ý>2G
ņ&@eƛf;7>(>.0>,
0>G4@>&Gƛ



 0>;@&;G>&A¤;>4>Ƭ



,;>.2G0&G>Ƭ

 0@%@K"GƬ

1š&>?&:2@,¦2:2£1>:ƛ
)
1š&>:>&7@:>0>ž1?7Š>*ƛ
)

1š&> :;>7@0)@4 &>,0>* ?7&2% *>8>
7 1> ,>">&@4 ;7>(>.>> ?7&2% *>8> 1>>
?Î&£1>:ē*&>,0>*7;7>(>.1>&@4
:;:.)8K)>ƛ

®7>1>1
Ь* bƛ >2%Gü>ƛ
 ƕbƖ ;7G>(>. @*A:>20@;K&Kƛ
 >G(K4*;K&Gƛ
 ƕcƖ ;7>(>.,!Më
Ь*cƛ >4@4Ь*>@'K#‹1>& š&2G?4;>ƛ
 ƕbƖ ;7G1> (>.>72 &>,0>*>> K%&> ,¦2%>0
;K&KƬ
 ƕcƖ ,ĘA7@1/>>&0@(>.>>,•!>>?*0>‚%
;K&KƬ
Ь* dƛ ?!,>?4;>ƛ
 ƕbƖ 01‰7Cš&@1>®&(>.>G,éG
 ƕcƖ ;7G1>(>.>G?‰?&:0>&2?7&2%
Ь* eƛ >54G¨1>>@Ļ:>&@41K1,1>‚1?4;>ƛ
 ƕbƖ ;7> G¨1>72ƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛ;K&Gƛ
  ƕ(>!ƙ?725ƙ ­%ƙ(0!Ɩ

20

ƕcƖ ;7G>(>.ƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛ1>,¦20>%>&:>&>&ƛ
ƕ?0?4.>2ƙ?04@0@!2ƙ?0?4?4!2ƙ?0?4ËE0Ɩ
ƕdƖ ,C›7@72;7G>(>.ƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛ;Gƛ
 ƕ:0>*ƙ:0>*ƙ>®&ƙ0@Ɩ
ƕeƖ f° š&2 7 f° (?‰% ‰7Cš&>(2¤1>*
ƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛ(>.>>,•!>;Gƛ
  ƕ?79A77Cš&@1 0@ƙ )AÕ@1  >®&ƙ ,)AÕ@1
0@ƙ01‰7Cš&@1>®&Ɩ
Ь*fƛ da° ‰7Cš&>,>8@>®&(>.>>,•!>:>
&1>2;K&KƬ&K/>7>57!@>:&KƬ
Ь* gƛ ;7GG(>.,éG(8‚7%>2@:A.ņ&@>$Ŋ*
*>7Gü>ƛ
***






fƛ7>2G
:>>,>;BƎ
™
7>‚1> §#½&B* .>;G2 ,;>ƛ K%š1> 7®&B

;4&>*>?(:&;G&ƬK%š1>7®&B§®'2;G&Ƭ
™
;4%>Ç1> 7®&B,H½ K%š1> 7®&B ®7&œ* ;4&
;G&Ƭ
™
®7&œ**;4%>Ç1>7®&BK%š1>Ƭš1>8>0A5G
;4&*:>«1>&Ƭ
ƕ72@4Ь*>&B*?7ü>›1>ƒ*>7>2>1>:.>G)>#G
G *>7GƛƖ
7>Ç1>> ®,8‚ ,¨1>4> :; >%7&Kƨ ,2&A
,%7>2>,>œ8&*>;@ƛ,¨1>:/K7&@1>*G
7®&B G«;> ;4&>&ƙ &G«;> ,¨1>4> 7>2> *A/7&>
1G&Kƛ¤;%G;7G1>7>;™1>>ƙ7>Ç1>8@:.) :&Kƛ
0;7>>7>;&Gƙ:>,¨1>4>Ь*,#&Kƛ

ē*,;>ƛ

¾>(>1>/|#>G5@4>7!G.4>4>?.>&®,8‚*
2&>/|#K5@!G.4>1>(Ã:Ç1>.>B4>,K7™1>:
>12>7G4>G4Ƭ
¾K%>@ >(>@ /|#>G5@ !G.4>1> (Ã:Ç1>
!K>4>Ð'0,>G;K&GƬ
¾>(>@/|#>G5@,K;K™1>: 8@28>0A5G>4>
:G4Ƭ
¾%@7G>*G;@/|#>G5@(Ã:Ç1>!K>:,K;K7%G
:G8‹1;K 4Ƭ
¾,>™1>*G /24G4@ .>!4@ 8> Ð>2G !G.4>1>
(Ã:Ç1> .>B4> *G&> 1G 4 >Ƭ .>!4@ (Ã:Ç1>
.>B#G *G™1>:>"@ 72 7>,24G4@ ,÷& 7>,2&>
1G 4>Ƭ
/LK?4®,ć@2%
,C›7@72 ;7G> (>. :0>* *:&Kƙ ;G ,%
?84K ;K&ƛ >®& (>.>1> ,!Më>#Ŋ* 0@
ja°
ga°

ƕ;@ņ&@(K*ƚ(K*?7ü>›1>ƒ1>K#@*G2>7@ƛƖ

¾:0>*>2>@>(>@(K*/|#>G5@.*7>ƛ
¾!G.4>1>>.>B:(Kž;@/|#>G5@"G7>ƛ
¾&A¤;@7&A0>?0ÎƜ0H?Î%@*G>(>@К1G½
/|#>G5@Ž1>ƛ

da°

a°

da°

ga°
ja°

7>Ç1>@0B5?(8>
ƕ>®&(>.>#Ŋ*0@(>.>#GƖ
,¦274*>0A5G7>Ç1>@
.(4G4@?(8>
ņ&@fƛb7>2>?*?0‚&@

ņ&@fƛc7>Ç1>1>?(8G&;K%>2>.(4

21

(>.>1> ,!Më>#G ;7G@ ;>4>4 ?‰?&:0>&2 ¾(?‰% K4>)>‚& 7>Ç1>G K%K%&G Ð>2
$5&>&Ƭ
?(8G&;K&Gƛ1>;>4>4@0A5G 7>Ç1>@?*?0‚&@;K&Gƛ
;7G1> (>.>1> -2>&@4 &@Õ&G> ,¦2%>0 ¾,B7»17>2G š&27(?‰%K4>)>ƒ&K%K%š1>
?(8G*G7>;&>&Ƭ
7>Ç1>1> &@72 ;K&Kƛ ;7G1> (>.>&@4 -2 G'G
ĘA7@1>®&(>.,•!>
0@:G4ƙ&G'G7>2G0(&@*G7>;&>&ƛ:7‚:>)>2%,%G
ja° ƛ
ia°
>?&,>&5@&;7G1>(>.>&@4-2G'G?)
ĘA7@17>2G
gf°
,ĘA7@10@(>.,•!>
:G4ƙ &G'G 7>2G 7G>*G 7>;&>&ƛ 7>Ç1>> 7G(G@4
,§¬0@7>2G ff°
?/þ?/þ®7ē,>&>$5&Kƛ7>Ç1>>7G?4K0@!2
df°
Ð?&&>:?Ļ7>*I!M:1>,¦20>%>&0K4>>&Kƛ
01‰7Cš&@1>®&(>.,•!>
cf°
,B7»17>2G



,;>.2G0&G>Ƭ

>4@4&‹š1>&7>Ç1>@.(44G4@?(8>?4;>ƛ
;7G1>(>.>G,!M! G š&2K4>)‚ (?‰%K4>)‚
01‰7Cš&

f°

?79A77Cš&@10@(>.,•!>

f°

,B7»17>2G
cf°

01‰7Cš&@1>®&(>.,•!>

df°

,§¬0@7>2G

ĘA7

,ĘA7@10@(>.,•!>

ĘA7@17>2G

ia°

ff°

gf°

ja° ƛ
:,%B ‚ ,C›7@1> :(/>‚& ?7>2 2&>ƙ ,C›7@1>
ĘA7@1>®&(>.,•!>
,¦274*>>,¦2%>07>Ç1>1>7>;™1>1>?(8G72;K&Kƛ
ņ&@fƛd,C›7@72@47>1A(>.,•!G7Ë;@17>2G
š&2K4>)>‚&7>2G ,¨1>0B5?(8G,>:B* 7@#G
7>2G ’1> ?(8G#Ŋ* 7>;& 1G&>&ƙ š1> ?(8G1>
75&>&ƙ&2(?‰%K4>)>‚&&G 0B5?(8G1>#>7@#G
75&>&ƛņ&@fƛc,;>ƛņ&@01G ;@?(8>7É *>7>*G&G54G>&>&ƛ (>ƛƙ,§¬0@7>2G¤;%G
} #G ;K%>Ç1> ,§¬0G#Ŋ* 1G%>2G 7>2Gƛ 7>Ç1>@ 7>;™1>@ ?(8>ƙ
.>%>*G (>74@ ;Gƛ ,§¬0G#Ŋ* ,B7
,C›7@1>,¦274*>0A5G š1>1>0B5?(8G&.(4;K&Kƛ >4>7)@ƙ «1>,4G4> Ð(G8ƙ ;7G@ §®'&@ 1>7ē*
7>Ç1>G,A$@4Ð>2,#&>&ƛ
Ë;@17>2GƧ
:>>,>;BƎ
,C›7@72 >®& (>.>1> ,!Më>#Ŋ* 0@
ņ&@ fƛd G ?*2@‰% ē* Ь*>@ š&2G
(>.>1> ,!Më>#G 79‚/2 ?*1?0&,%G 7>2G 7>;&>&ƛ
:>>ƛ
;G 7>2G ,C›7@G ?7®&@%‚ ‰GΫ1>,&>&ƛš1>0A5G š1>*>
¾ š&2K4>)>‚&01‰7Cš&@1>®&(>.>#Ŋ* Ë;@17>2G ¤;%&>&ƛ (>ƛƙ,B7»17>2Gƙ,§¬0@7>2Gƙ
?79A77Cš&@10@(>.>1>,!Më>#G7>;%>2G7>2G
ĘA7@17>2Gƛ
K%&GƬ
(Kž;@K4>)>ƒ&cf°&Gdf°‰7Cš&>1>(2¤1>*
¾,§¬0@7>Ç1>@(?‰%K4>)>‚&@4?(8>K%&@Ƭ :4G¨1>>®&(>.>#Ŋ*?79A77Cš&@10@(>.>1>
¾01 ‰7Cš&@1 >®& (>.>1> ,!Më>#Ŋ* ,!Më>#G7>2G7>;&>&ƛƕņ&@fƛd,;>ƛƖ,C›7@1>
,ĘA7@1 0@ (>.>1> ,!Më>#G K%&G Ë;@1
,¦274*>>1>7>Ç1>72,¦2%>0;K *š1>@0B5?(8>
7>2G š&2K4>)>‚&7>;&>&Ƭ
.(4&Gƛ š&2K4>)>‚&;G7>2G 8>ž1G#Ŋ**H[š1G#Gƙ
¾ĘA7@17>Ç1>@?(8>(Kž;@K4>)>ƒ&:>2@> &2(?‰%>G4>)>‚&ÝG1
G #Ŋ*7>1«1G#G7>;&>&ƛ;G
*:&GƬ
22

दोन्ही वारे विषुववृत्ताजवळील हवेच्या शांत पट्‌ट्याजवळ
येऊन मिळतात. या वाऱ्यांना पूर्वीय वारे असे म्हणतात.
दोन्ही गोलार्धांत मध्य अक्षवृत्तीय जास्त दाबाच्या
पट्‌ट्याकडून ६०°अक्षवृत्ताच्या जवळ असलेल्या
हवेच्या कमी दाबाच्या पट्ट्
‌ याकडे वारे वाहतात. (आकृती
५.३) पृथ्वीच्या परिवलनाचा परिणाम होऊन त्यांची मूळ
दिशा बदलते. दक्षिण गोलार्धात हे वारे वायव्येकडून
आग्नेयेकडे, तर उत्तर गोलार्धात नैॠत्येकडून ईशान्येकडे
वाहतात. या वाऱ्यांना पश्चिमी वारे असे म्हणतात.
दोन्ही गोलार्धांत ध्रुवीय जास्त दाबाच्या पट्‌ट्याकडून
उपध्रुवीय (५५° ते ६५°) कमी दाबाच्या पट्ट्
‌ याकडे जे वारे
वाहतात, त्यांना ध्रुवीय वारे असे म्हणतात. या वाऱ्यांची
दिशा सर्वसाधारणपणे पूर्वेकडून पश्चिमेकडे असते.

हे स्थानिक वारे असतात. हे वारे ज्या प्रदेशात वाहतात
तेथील हवामानावर त्यांचा परिणाम झालेला दिसून
येतो. हे वारे निरनिराळ्या प्रदेशांत वेगवेगळ्या नावांनी
ओळखले जातात.

करून पहा.
भूपृष्ठाची उंची, जमिनीचे व पाण्याचे तापणे, तसेच
थंड होणे, हवेचा दाब इत्यादी बाबी लक्षात घेऊन खालील
कृती करावी.

(अ) दिलेल्या चित्राचे निरीक्षण करा. दरीय वाऱ्यांची
माहिती चित्रावरून लिहा.

माहीत आहे का तुम्हांला ?
दक्षिण गोलार्धात वारे अतिशय वेगाने वाहतात.
दक्षिण गोलार्धात जलभाग जास्त आहे. या गोलार्धात
भूपृष्ठाच्या उंच सखलपणाचा अडथळा नाही.
कोणत्याही प्रकारचे नियंत्रण नसल्यामुळे दक्षिण
गोलार्धात वारे उत्तर गोलार्धापेक्षा जास्त वेगाने
वाहतात. त्यांचे स्वरूप पुढीलप्रमाणे असते.
F ४०° दक्षिण अक्षांशापलीकडे हे वारे अतिशय
वेगाने वाहतात. या भागात या वाऱ्यांना ‘गरजणारे
चाळीस’ (Roaring Forties) असे म्हणतात.
F ५०° दक्षिण अक्षांशाच्या भागात हे वारे वादळाच्या
वेगाने वाहत असतात. या भागात त्यांना ‘खवळलेले
पन्‍नास’ (Furious Fifties) म्हणतात.
F ६०° दक्षिण अक्षांशाभोवती वारे वादळाच्या
वेगाबरोबरच प्रचंड अावाजाने वाहतात. त्यांना
‘किंचाळणारे साठ’ (Screeching Sixties) म्हणतात.
उत्तर गोलार्धात ४०°, ५०° किंवा ६०°
अक्षांशाच्या भागात वाऱ्याचे स्वरूप असे का
आढळत नाही?

आकृती ५.४ (अ) ः दरीय वारे

दरीय वारे-वैशिष्ट्ये ः
v
v
v
v
v
v

स्थानिक वारे :
काही वारे कमी कालावधीत व विशिष्ट प्रदेशात
निर्माण होतात आणि तुलनेने मर्यादित क्षेत्रात वाहतात,
23

ƕ.Ɩ >4@4 ?(4G¨1> 0>?;&@G 4‰,B7
‚  7>*
ē*š1>)>2G,7‚&@17>2>(8‚7%>2@ņ&@>$>ƛ
,7‚&@17>2Gƚ7H?8­ëG
™
2>Î@,7‚&?82472'#;K&Gƛ
™
(2@>/>&A4*G*G ­%:&Kƛ
™
,7‚&>72;7G>(>.>®&:&Kƛ
™
,7‚&>#Ŋ*(2@#G'#7>2G7>;&>&ƛ
™
(2@&@4 ­%7;4½;7>72$44@>&Gƙš1>0A5G
'#;7>(2@#G7G>*G>4@1G&ƛG
™
,7‚&@17>2G:B1>‚®&>*&27>;&>&ƛ
ņ&@fƛeƕ.Ɩ,7‚&@17>2G



 0>;@&;G>&A¤;>4>Ƭ

?79A77Cš&>1> š&2 7 (?‰%G: :A0>2G f°
‰7Cš&>,1ƒ& 79>‚&@4 .2> >5 ;7> 8>&
:¨1>*G&G'G7>2G7>;&*>;@&ƨ¤;%B*1>,!Më>4>
?79A77Cš&@18>&,é>ƕDoldrumsƖ:G¤;%&>&ƛ

:>>,>;BƎ

ļ7Cš&7027Cš&>751>cf°&G df°
š&27(?‰%‰7Cš&>(2¤1>*>®&(>.>>,!M!>
:&Kƛ;>,•!>8>&,•!>;Gƙ¤;%B*1>4>¬7
‰>8ƕHorse LatitudeƖ:G¤;%&>&ƛ

,A$G?(4G¨1>ņš1>G?*2@‰%2>ƛ>2Gƕ:>2@1Ɩ7>2G70&4 ƕ/B0@1Ɩ
7>2G1>?791@?7>24G¨1>Ь*>@ š&2G:>>ƛ

20;7>'#;K&G7
>4@1G&Gƛ

?0*@72@4;7>&>,&G
772>&Gƛ
0@
(>.

>2G7>2G
:>2>72@4'#;7>?0*@#G7>;&Gƛ

ņ&@fƛfƕƖ>2Gƕ:>2@1Ɩ7>2G

24

>®&
(>.

,>™1>72@420;7>
72>&Gƛ

20;7>'#;K&G7
>4@1G&Gƛ
>®&
(>.

0&4 7>2G

0@
(>.

?0*@72@4'#;7>:>2>#G7>;&Gƛ

ņ&@fƛfƕ.Ɩ0&4 ƕ/B0@1Ɩ7>2G

7;*4(&@*G7>®&Ð0>%>&;K&Gƙ¤;%B*0@*
?)472&>,&Gƛš1>0>*>*G,>™1>@*&>0@
:&Gƛ,>%@§®'27,>2(8‚:&Gƙš1>0A5G,>%@
472&>,&*>;@ƛ,¦2%>0@ƙ0@*7:>2@/>>&@4
;7G1>(>.>&-2,#&Kƛ
?(7:> :0AÏ>1> ,>™1>,G‰> ?*>2@ />>&@4
0@*4727>®&Ð0>%>&&>,&Gƙ&G'@4;7>;@
>®&&>,&G 7;7G>(>.0@2>;&Kƛ:0AÏ>G ,>%@
?82>&>,&Gƙš1>0A5G :0AÏ>72@4;7>0@&>,&G 7
;7G>(>.>®&:&Kƛ?(7:>:0AÏ>#Ŋ*?0*@#G
7>;%>2G 7>2G :>2@ ƕ>2GƖ 7>2G ;K&ƛ 2>Î@ :0AÏ>,G‰>
0@*472'#;K&Gƛ&G'G;7G>(>.>®&:&Kƛ
&G«;> /B0@1 ƕ0&4 Ɩ 7>2G ?0*@7ē* :0AÏ>#G
7>;&>&ƛ
1>?87>1 7G7Gž> Ð(G8>& ?7?8ć
,¦2§®'&@& 7>2G 7>;&>&ƛ ;G 7>2G:A(M)> ®'>?* 7>2G
¤;%B*54G >&>&ƛ (>ƛƙ-I*ƙ?*Bƙ.K2>ƙ
/LK?4®,ć@2%
0@*>®&*&G1>,(>'>ƒ*@.*4G4@:&Gƛ 4Bƙ š1>(@ƛ,A$@4,CĈ>72@4&Ú>,;>ƛ
0@* §®'2 7 ,>2(8‚ :&Gƙ š1>0A5G ­%&GG
¾?(7:>/B,CĈ>4&7>2G:0AÏ>#Ŋ*?0*@#G>
7>;&>&Ƭ
¾/B,CĈ>4& ?0*@#Ŋ* :0AÏ>#G 7>2G ij«;>
7>;&>&Ƭ
¾ņ&@Ǹǹ7ē*7>Ç1>1>:(/>‚&7%‚*2>ƛ
¾ņ&@ Ǹ.ǹG ņ&@ Ǹǹ8@ &A4*>š0 7%‚*
2>ƛ1>&;7G>(>.ƙ&>,0>*77>Ç1>>?7>2
2>ƛ
¾:>2@1ƕ>2GƖ7>2G7/B0@1ƕ0&4 Ɩ7>2G8>4>
¤;%&>&Ƭ
¾/>2&>&@4 K%š1> Ð(G8>& >2G 7 0&4  7>2G
*A/7&>1G&>&Ƭ
¾&A01> >7>& :>2@1 7 /B0@1 7>2G *A/7&>
1G&>&>Ƭ

25

>&@4Ð0A®'>?*7>2G
7>Ç1>G*>7
4BƕƹǜǜƖ

7>Ç1>G®7ē,
­%7K2#G

?:0B0ƕǀǖǚǜǜǚƖ

­%ƙK2#G?%
?7*>8>2@
.(>2?%K2#G

?*BƕǐǕǖǛǜǜǘƖ
ƕǤǕǖǐǕǚǒǎǛǠ
ǠǛǜǤǒǎǡǒǟƖ

?0®!ō4ƕƺǖǠǡǟǎǙƖ

'#?%K2#G

.K2>ƕƯǜǟǎƖ

'#?%K2#G

,>,G2KƕƽǎǚǝǒǟǜƖ
-I*ƕƳǜǕǛƖ

'#?%K2#G
­%7K2#G

7H?8­ëG?%Ð/>7‰GÎ
š&2/>2&@10H(>*@Ð(G8>& ž;>ž>&.Œ)>(Ã,>2@7>;&>&ƛ
;G7>2G'21>7>57!@Ð(G8>#Ŋ*1G&>&ƛ
:;>2>?%2G?.1*7>57!>&B*?&817G>*G7>;&>&ƛ;G
7>2G8§Ú8>4@:¨1>*G?77::&>&ƛ
š&2 0G¦2ij&@4 2I½ ,7‚&>1> ,B7‚ &>2>7ē* >4@
7>;&>&ƙ ,¦2%>0@ &G'@4 .-ļ ?7&5&Gƙ š1>0A5G (Ç1>0)@4
&>,0>*>&7>$;K&Gƛ
®,G*ƙÑ>ž:?%/B01:>2>1>?*>Ç1>4&1>Ð(G8>&
7>;&>&ƛ;G 7>2G ¨ :,7‚&>7ē*1G&>&ƛ1>'#7>Ç1>0A5G
?*>Ç1>4&1>&>,0>*>&!;K&Gƛ
¨ :,7‚&>1> &>2>7ē* !4@(G8>1>?*>2@/>>#G
7>;&>&ƛ
(?‰%0G¦2ij&@4,,>:7&>5Ð(G8>&7>;&>&ƛ
¨ :,7‚&>1> š&2/>>&7>;&>&ƛ

;>0@7>2Gƕ0>G:0@Ɩ
0@* 7 ,>%@ 1>1> [&B*A:>2 0@ƚ?)
&>,™1>0A5G 0>G:0@ 7>2G ?*0>‚% ;K&>&ƛ ž;>ž>&
0K:0@7>2G :0AÏ>7ē*?0*@#G ?%?;7>ž>&
?0*@#Ŋ*:0AÏ>#G7>;&>&ƛ>ÝG1?81>ƙ,B7‚
?Ñ>ƙ š&2 ®!ōG?41> 1> Ð(G8>72 0K:0@

7>Ç1>>?78G9,¦2%>0;>G&>*>$5&Kƛƕņ&@
fƛg ,;>ƛƖ />2&@1 ,#>& ž;>5> 7 ?;7>5>
[&B72 0K:0@ 7>Ç1>> Ð/>7 ;K&Kƛ 1> 7>Ç1>1>
Ð/>7>0A5G />2&@1 ,#>& ž;>5> 7 ?;7>5>
1>?87>1,>7:>5>70>ž:B*,2&@>>5:G[&B
;K&>&ƛ
>®&(>.

0@(>.

*H[š1
0K:0@
7>2G

8>ž1
0K:0@
7>2G

?79A77Cš&

?79A77Cš&

ÝG17>2G

0@(>.>>?79A77Cš&@18>&,!M! >

ÝG17>2G

ņ&@fƛg0K:0@7>2G

>®&(>.>>?79A77Cš&@18>&,!M!>

26

0K:0@ 7>2G ;G 0Kî> Ð0>%>72@4 >2G 7
0&4 7>2G:&>&ƛ
/>2&@1 ,#>72 ;K%>2@ .Œ&>8 7Cć@ ;@
0K:0@ 7>Ç1>1> Ð/>7>*G ;K&Gƛ ;G 7>2G ?79A77Cš&
4>#¨1>72*H[š1?(8G#Ŋ*/>2&@1 ,#>#G
B*&G : !|.21>>4>7)@&7>;&>&ƛ1>*>*H[š1
0K:0@7>2G¤;%&>&ƛ;G7>2G.>­,1AÚ:&>&ƛ
: !|.2 &G ?#:|.2,1ƒ& ?79A77Cš&>4& ;7G1>
0@ (>.>G ‰GÎ ?*0>‚% >¨1>0A5G />2&@1
,#>#Ŋ*?79A77Cš&>#G7>2G7>œ4>&>&ƛ1>*>
Ǹ 8>ž10K:0@7>2Gǹ¤;%&>&ƛ;G7>2GK2#G:&>&ƛ
7>Ç1>1>§®'27?&7>(5@§®'&@>?7>2
2&>ƙ,¨1>4>>7&>‚>£1>:2%G7¬1
:&Gƛ
7&‚
>ü> ?">%@ ;7G> (>. 0@ :&K 7
:/K7&>4@ ;7G> (>. >®& :&Kƙ &G«;> 7&‚
7>Ç1>@,¦2§®'&@?*0>‚%;K&Gƛ0@;7G1>(>.>#G
:/K7&>41> Ð(G8>&@4 >®& ;7G1> (>.>#Ŋ*
7G>*G 7>2G 7>;&>&ƛƕņ&@fƛh,;>ƛƖ,C›7@1>
,¦274*>0A5G š&2K4>)>‚&7&‚7>2Gñ>5>1>
>ë>1>?7Ē÷?(8G&ƙ&2(?‰%K4>)>‚&;G7>2G
ñ>5>1>>ë>1>?(8G*G 7>;&>&ƛ7&>‚1>
7G5@>8$>5:&Gƛ7>2G7G>*G7>;&>&?%
/2,B2,> :,#&Kƛ7&‚7>Ç1>GÐ/>7‰GÎ01>‚?(&
:&Gƛ1>7>Ç1>>>4>7)@ƙ7Gƙ?(8>?%‰GÎ
?&81 ?*§¬& :&Gƛ ,Ë;>*G G&4G4G
ɽ7>(5>G>1>?Îņ&@fƛi01G,;>ƛ

;7G@ §®'&@ (8‚7%>Ç1> *>8>& 7&>‚>
ĵÏ/>;>ǸƹǹƕƹǜǤƖ1>‰2>*G(>7&>&ƛ7&‚
Ð%>4@ > ?">%>œ* (Ã:Ç1> ?">%@ :2&Gƛ
>7&>ƒ*> ,% 7>(5 ?Ļ7> Ǹɽ7>(5ǹ :G;@
¤;%&>Gƛ
ɽ7>(5GƧ
,E?:?-0;>:>2>1>,§¬0/>>&ƙ,>*ƙ
@*ƙ ?-?4,> ž: š1>(@ (G8>1> ?*>Ç1>4&
?*0>‚% ;K%>2@ 7>(5G Ǹ!>1-ł*ǹ *>7>*G 54@
>&>&ƛ;@7>(5GB*&GE‹!K.21>0?;ž1>&?*0>‚%
;K&>&ƛ 7G>*G 7>;%>2G 7>2G ?% 0A:5)>2 ,> :
1>0A5G&@?7*>8>2@:&>&ƛ
ľ2G?.1* :0AÏ>& ?*0>‚% ;K%>2@ ɽ7>(5G
¤;%G Ǹ;¦2ijž:ǹ ;K1ƛ ;@ 7>(5G:A÷> ?7*>8>2@
:&>&ƛ 7>(5>1> 7G5@ 7>Ç1>> 7G (2 &>8@
0@&0@ga?0@:&Kƛ1>?87>1:08@&K­%
?!.)>&;@7&‚&1>2;K&>&ƛš1>@&@Õ&>0@
:&Gƛ&@?7*>8>2@*:&>&ƛ

ņ&@fƛiɽ7>(5

К1>7&‚
>ü>‰GÎ>&?7?8ć7>&>72%@1,¦2§®'&@&
ĵÏ/>@;7G>?)(>.?*0>‚%;K&KƛĵÏ/>>#Ŋ*
7>2G :/K7&>41> Ð(G8>#G É>>2 ?(8G& 7>;&
:&>&ƛ š&2 K4>)>‚& ;G 7>2G ñ>5>1>
>ë>1> ?(8G*G 7>;&>&ƙ &2 (?‰% K4>)>‚& &G
ñ>5>1> >ë>1> ?7Ē÷ ?(8G*G 7>;&>&ƛ
К1>7&>‚1>>4>7)@&?*2Ó>8ƙ0@7G>*G
7>;%>2G 7>2G ?% ?&81 š:>;7)‚ ;7>0>*

ņ&@fƛh7&‚

27

:&GƛК1>7&>‚@§®'&@.Œ)>>;@?(7:'7>
"7ñ>@:B8&Gƛ:GК1>7&‚:08@&K­%
?!.)>&?*0>‚%;K&>&ƛ
;7G@ §®'&@ (8‚7%>Ç1> *>8>& К1>7&>‚>
ĵÏ/>ǸƵǹƕHighƖ1>‰2>*G(>7&>&ƛК1>7&‚
;G >®& (>.>1> ,!Më>& Ð9>‚*G >%7&>&ƛ 1>
Ð(G8>&B* 7>2G .>;G2 >& :&>&ƙ š1>0A5G &G'G
,>7:>GÐ0>%0@:&Gƛƕņ&@fƛj,;>ƛƖ



 0>;@&;G>&A¤;>4>Ƭ

7>(5>*>*>7(G™1>@Ð'>/21G%>Ç1>
?7?7) ɽ7>(5>*> *>7G (G™1>& 1G&>&ƛ 1>
*>7>@1>(@К1G0;>:>2>:>"@&1>22™1>&
1G&Gƛ0;>:>2>1>7&@/K7&@:%>Ç1>(G8>*@
:A74G¨1> *>7>*A:>2 ;@ 1>(@ &1>2 2&>&ƛ
7>Ç1>>7Gdd*>E!M:ƕ:A0>2Gga?0@Ð?&&>:Ɩ
?Ļ7> š1>œ* ?) :¨1>: š1> 7>(5>4>
*>7(G™1>&1G&Gƛ:>0>ž1,%G 4‰>&2>;>7Gƙ¤;%B*
7>(5>*>*>7(G™1>@,÷&;Gƛ



 0@%@K"GƬ

)1š&>:;>7@ƚ,>"fƚ&>,0>*ƛ
)1š&>:>&7@ƚ:>0>ž1?7Š>*ƛ

ņ&@fƛjК1>7&‚

®7>1>1
Ь*bƛ 1K1,1>‚1?*7#Ŋ*7>‹1,B%‚2>ƛ
 ƕbƖ ;7>Ð:2%,>74@ƙ½ƛƛƛƛƛƛƛƛƛ
 
ƕƖ*;K&Gƛ
 ƕ Ɩ?725;K&Gƛ
 
ƕ>Ɩ*>;@8@;K&Gƛ  ƕ Ɩ(0!;K&Gƛ
 ƕcƖ 7>2G;7G1>>®&(>.>#Ŋ*ƛƛƛƛƛƛƛƛƛ
 
ƕƖ%@>®&;7G1>(>.>#G7>;&>&ƛ
 
ƕ>Ɩ'#;7G1>(>.>#G7>;&>&ƛ
 
ƕ Ɩ;7G1>0@(>.>#G7>;&>&ƛ
 
ƕ Ɩ;G&G'G2>;&>&ƛ
 ƕdƖ š&2 K4>)>‚& ?79A77Cš&>#G 1G%>2G 7>2G
,C›7@1>,¦274*>0A5Gƛƛƛƛƛƛƛƛƛ
 
ƕƖ(?‰%G#G75&>&ƛ
 
ƕ>Ɩ,B7}#G75&>&ƛ
 
ƕ Ɩ,§¬0G#G75&>&ƛ
 
ƕ Ɩ š&2G#G75&>&ƛ

28



ƕeƖ />2&@1 ,#>7ē* 7>;%>Ç1> ;>0@
7>Ç1>@?(8>?;7>ž>&ƛƛƛƛƛƛƛƛƛ
 
ƕƖÝG1G#Ŋ*7>1«1G#G:&Gƛ
 
ƕƖ*H[š1G#Ŋ* 8>ž1G#G:&Gƛ
 
ƕ Ɩ 8>ž1G#Ŋ**H[š1G#G:&Gƛ
 
ƕ Ɩ7>1«1G#Ŋ*ÝG1G#G:&Gƛ
 ƕfƖ Ǹ2%>2G>5@:ǹ7>2G(?‰%K4>)>‚&ƛƛƛƛƛƛƛƛ
 
ƕƖ?79A77Cš&>#G7>;&>&ƛ
 
ƕ>Ɩ ea° (?‰% ‰>8>1> />>&
7>;&>&ƛ
 
ƕ ƖĘA7@10@(>.>1>Ð(G8>#Ŋ*7>;&>&ƛ
 
ƕ Ɩea° š&2‰>8>1>/>>&7>;&>&ƛ
Ь*cƛ>4@47%‚*>7ē*7>Ç1>>Ð>25>ƛ
 ƕbƖ *H[š1G#Ŋ* 1G%>2G 7>2G />2&@1 ,#>72
,> : %&>&ƛ B* &G : !|.2 1> >5>&





/>2&>&,> :,#&Kƛ1>>4>7)@*&2;G7>2G
,2&?-2&>&ƛ
ƕcƖ š&2 ĘA7@1 Ð(G8>#Ŋ* ga° š&2G#G
1G%>Ç1>1>7>Ç1>0A5G š&20G¦2>ƙ1A2K,7
2?81>7ó>?7®&@%‚Ð(G8>&'#@@&@Õ&>
7>$&Gƛ
ƕdƖ #Ĝ20>'G?(7:>472&>,&>&ƛ&G'@4;7>
&>,B* ;4½ ;>G&G 7 72 >&Gƛ š1>0A5G 1>
/>>& 0@ (>. ?*0>‚% ;K&Kƛ š1> 7G5@
#Ĝ2,>1›1>8@(2@KÇ1>&;7>'#:¨1>*G
>®&(>.:&Kƛ&G'@4;7>0@(>.>#G
7>;&Gƛ

Ь*dƛ ,A$G ;7G> (>. É07>2 ?0?4.>201G ?(4G4>
;Gƛš1>7ē*7&‚ 7К1>7&>‚@ņ&@
>$>ƛ
y jjaƙjjeƙjjgƙbaaaƛ
y badaƙbacaƙbabaƙbaaaƛ
Ь*eƛ/LK?4>2%?4;>ƛ
 ƕbƖ ?79A77Cš&>75;7G>,!M! >8>&:&Kƛ
 ƕcƖ š&2 K4>)>‚&@4 *H[š1 7>Ç1>,G‰> (?‰%
K4>)>‚&7>1«1G#Ŋ*1G%>2G 7>2G >®&7G>*G
7>;&>&ƛ
 ƕdƖ ž;>ž>&@4 0K:0@ 7>2G :0AÏ>#Ŋ*ƙ &2
?;7>ž>&@4,2&@G0K:0@7>2G?0*@#Ŋ*
1G&>&ƛ
 ƕeƖ 7>2G 7>;™1>:>"@ ;7G1> (>.>01G -2
:>7>4>&Kƛ
Ь*fƛ,A$@4&Ú>,B%‚2>ƛ

Ь*gƛ'K#‹1>& š&2G?4;>ƛ
 ƕbƖ ĘA7@1/>>&(Kž;@K4>)>ƒ&;7G>(>.>®&
>:&KƬ
 ƕcƖ ,C›7@1> ,¦274*>> 7>Ç1>72 K%&>
,¦2%>0;K&KƬ
 ƕdƖ 7&‚7>2GÉ>>2?(8G*G>7>;&>&Ƭ
 ƕeƖ 7&‚7>Ç1>@>2%G7,¦2%>0?4;>ƛ
,É0

:ij&®'5>> 7>,2 ē* />2&>1> ,B7‚
?*>2,!M! @72 4G¨1> ?4#1>
7>(5>?791@@ 0>?;&@ƙ >1>?ÎG 7 *>8G
?057>ƛ1>7>(5>>@?7&ƙ?'‚.>.º72
>4G4>,¦2%>0'K#‹1>&?4;>ƛ
ƶưǁ>7>,2
ǸDŽǖǛǑǦǡǦǹ1>0K.> 4p,>7>,2ē*>&@4
7>Ç1>@?(8>7(>.Ð7%‰GÎ š1>(@>%B*Ž1>ƛ
***

7>Ç1>GÐ>2
Ë;@17>2G
8>ž10K:0@7>2G

0&4 7>2G

29

gƛ*H:?‚Ð(G8
?Î>75@4L!º&:>G.&1>:B@*A:>2A%>2>ƛ

þ

7*®,&@7Ð>%@

7®ÎG

?*7>2>

:>>,>;BƎ

&A¤;@ ij4G¨1> ?*7#@1> 7 >4@4 Ь*>1>
)>2G7>‚&>‚2>ƛ
¾?Î>&(>74G4@:7‚ 2G ,¨1>,¦2:2>&>
$5&*>;@&Ƭ
¾8>Ð>2@2G:4G4GÐ(G8K%&GƬ
¾.->‚1>2>&2>;%G&A¤;>4>7#G4>Ƭ0;@
2G,%>.>)&*>;@Ƭ
¾4K>1> ,K8>>& 8>0A5G -2 ,#4>
:>7>Ƭ
¾þ¤;%B*.B:ƙ?#Gƙ0A1>1>>;@7>,2K"G
;K&:G4Ƭ
¾,¨1>#@4 Ð>?%:Ë;>41>01G ĘA7@1
®74ƙ,|§7*;GÐ>%@"G7&>1G&@4>Ƭ
30

¾?Î>&(>74G¨1>:7‚7*®,&@,¨1>,¦2:2>&
$5&>& >Ƭ *:¨1>: š1> K"G $5&
:>«1>&Ƭ
,¨1> :/K7&>41> ,¦2:2>& ,% ,>;&Kƙ
*A/7&K š1>,G‰> >;@ ?/þ Kć@ >& &2Î
$5&>&ƛ (Ä2?Î7>%@72@4  ?7?7) 7ž1 @7>1>
:(/>‚&@48H‰?%70>?;&@,2;K%>2G>1‚É0,%
,>;&:&Kƛš1>?791@>%B*G™1>GŁ&;B 4,%>:
7>!&Gƛ ,¨1>#G &G > ,4¢) *>;@&Ƭ &G
,¨1>#@4 .>.º:>2G > *>;@&Ƭ š1>1>& ;>
-28>0A5G ?*0>‚%>4>Ƭ1>?791@1>>2%>>
,%8K)G 1>ƛ

:B@

bƛ0@7>,2&KƜ*A/7&Kƛ 9 cƛ0@,>?;4G;Gƛ dƛ04>0>;@&*>;@ƛ

/LK?4®,ć@2%
,C›7@727G7Gž>/>>&/B®7ē,Gƙ;7>0>*ƙ0C(>
1>1>&?/þ&>$5&Gƛ;@?/þ&>Ð>0AŒ1>*Gš1>ƚš1>
/>>& ,4¢):B1Ђ >8?%,>%@1>1>7274.*B 
:&Gƛ:B1Ђ >87,>%@1>@ ,4¢)&>?79A77Cš&&G
ĘA7>,1ƒ& .(4& >&Gƛ 1>.>.&> £1>: 0>@4
1š&>01G ij4>;Gƛ/B®7ē,Gƙ;7>0>*ƙ0C(>1>&@*
!>&@4.(4>>Ð/>77*®,&@ƙÐ>%@70>*7@@7*
1>1>72,#&:¨1>0A5G H7?7?7)&G&.(4;K&Kƛ
,C›7@727G7Gž>#>&?7?8ć‰7Cš&>1>

8

(2¤1>* ;7>0>*ƙ 7*®,&@ 7 Ð>?%@7* 1>& :>)¤1‚
$5&Gƛ £1>:>1> đć@*G ;7>0>*ƙ 7*®,&@ 7 Ð>%@
1>01G$5%>Ç1>:>)¤1>‚0A5G>;@Ð(G8>>7G5G,%>
Ð9>‚*G 4‰>&1G&Kƛ;G Ð(G8*H:?‚!>7274.B*
:¨1>*G š1>*>*H:?‚Ð(G8¤;%&>&ƛ8>Ð(G8>&@4
*H:?‚,1>‚72%>>0>*7>:;:7‚:@7:Cć@72,¦2%>0
>4G4>$5&Kƛ,C›7@72@4/BÐ(G81>*H:?‚Ð(G8>&
?7/>4>>&Kƛ,>">&@4&‹š1>1>7*>8>1>)>2G
š1>@0>?;&@ē*G 1>ƛ
31

Ð(G8
!ʼn# ō>Ð(G8

®'>*7Ð(G8
;7>0>*
z :A0>2G gfa &G jaa š&2 ‰7Cš&>1> z ž;>ž>&:2>:2@baa :Gƛ&>,0>*ƛ
(2¤1>*ƛ
z ?;7>ž>&@4&>,0>*:A0>2G ƚcaa &G
Ë@*4#ƙ ƛľ*#>ƙ ƛ1A2K,ƙ ƛ?81>ƛ ƚdaa:Gƛ:&Gƛz :2>:2@,‚ž1cf&G
daa?00@ƛz ?&81'#;7>0>*ƛ
a
a
&H>Ð(G8
z :A0>2Gff
š&2&Ggf š&2
z ž;>ž>&@4 &>,0>* :A0>2G bfa &G
‰7Cš&>1>(2¤1>*ƛ4>®>,>:B*
caa:Gƛ:&Gƛz ?;7>ž>&@4&>,0>*
!4>?!0;>:>2>,1ƒ&>/>ƙ
aa :Gƛ ,G‰> 0@ƛ z ,‚ž1>@ 7>?9‚
1A2G?81>>/>ƛ
:2>:2@daa&Gfaa?00@:&Gƛ
z
ž;>ž>& ,> :ƙ ?;7>ž>&
?;07Cć@ƛ
7&>5Ð(G8ƕ®!G :7 z daa&Gffa š&27(?‰%
z ž;>ž>&@4&>,0>*:A0>2G cha :Gƛ
ÐG2@Ɩ
‰7Cš&>1>(2¤1>*#>1>&@4
z ?;7>ž>&@4 &>,0>* aa :Gƛ ,G‰>
/>>&ƛz ®!G :ƕ1A2G?81>Ɩƙ«;G¨#ƕ(?‰% 0@ƛ  z ,> : :2>:2@ eaa &G gaa
?Ñ>Ɩƙ,,>:ƕ(?‰%0G¦2>Ɩƙ
?00@7$>ƛ z .Œ&G,> : ž;>ž>&
ÐG2@ƕ š&20G¦2>Ɩƙ#> ž:
,#&Kƛ
ƕ®!ōG?41>Ɩƙ š1>(@ƛ
­%7>57!@Ð(G8

7&>5Ð(G8ƕ:A(>*Ɩ

z ?79A77Cš&>,>:B*caa&Gdaa

‰7Cš&>1>(2¤1>*ƛz #>1>,§¬0
/>>&$5&>&ƛ:;>2>ƕ ƛ?Ñ>Ɩƙ
K4K2E#Kƕ ƛ0G¦2>Ɩƙ!>>0>ƕ(ƛ
0G¦2>Ɩƙ'2G7>57!ƕ?81>Ɩƙ
4;>2@ƕ(ƛ>?Ñ>Ɩ š1>(@ƛ
z ?79A77Cš&>1> š&2G:7(?‰%G:fa&G
caa‰7Cš&>01Gƛ
z :E«;>*>ƕ?Ñ>ƖƙÜ@ž:4#

ƕ®!ōG?41>Ɩƙ(ƛ,>ļ4#ƕ?Ñ>Ɩƙ
4E*K7ľ¤,Kƕ(ƛ0G¦2>Ɩƙ &2
7&>5Ð(G8ƛ
?79A77Cš&@1Ð(G8

z ?79A77Cš&>1> š&2G:7(?‰%G:fa

‰7Cš&>1>(2¤1>*ƛ
z 04G?81>ƙ #K*G?81>ƙ?:>,B2ƙ?*@7
>K?*>2>ƙp0GI**(@GK2Gƛ

32

ž;>ž>& :2>:2@ &>,0>* daa &G
efa:Gƛ
z ?;7>ž>&caa &G cfa :Gƛ:&Gƛ
z ?& ­%&>7š1¨,,‚ž1ƛ
z 2>Î@B,'#@:&Gƛ
z

ž;>ž>&@4&>,0>*:A0>2Gdfa:Gƛ
z ?;7>ž>&@4&>,0>*cea:Gƛ
z :A0>2Gcfa?00@&Gbaaa?00@,> :
,#&Kƛ
z ž;>5> ­%7(0!ƛ?;7>5> .(>27
K2#>ƛ
z

ž;>ž>&@4&>,0>*:A0>2Gdaa:Gƛ
z :2>:2@&>,0>*cha:Gƛz :2>:2@
cfaa&Gdaaa?00@,> :ƛz ­%7
(0!;7>0>*>0A5G>#,>4>Ł&K7
;7>2K!.*&Gƛz >®& ­%&>ƙ79‚/2
,> :ƛ
z

*H:?‚7*®,&@
Ð>?%@7*
0>*7@@7*
z ¨,>5?!%>Ç1>7*®,&@ z ľ¦2.Bƙ 2G*?#2ƙ ĘA7@1 ®74ƙ z ?8>270>:G0>2@ƛ z >&ñ>G &.B
z K!@A#,GƙA2!G 7&ƙ-Ł4Gƙ K¨;>ƙ :@4 0>:G 7 7I42: 0>:G ƕëB?,Ɩ 7 4B 2G z ®4G >#@>
š1>(@ƛ
8G7>5ƙ(#-ł4 š1>(@ƛ
7>,2ƛ
z 0 7(>!ij::4G4GÐ>%@ƙ
z 4K:Œ1>?&?725ƛ (>ƛƙ§®0K
4Kƛ
z :B?,%» 7*Gƛ z >#>@ ,>*G z >72 (>! 7 0  ij: :&>&ƛ z 4K:Œ1> 0@ ;Gƛ z ?8>2 7
ĒĻ( 7 !K(>2 ?% ->ü> (>ƛƙ ľ¦2.Bƙ ¨ƙ ?0‚*ƙ .@«;2ƙ 4>ł#&K# ;G Ð0A «17:>1ƛ z 8G&@
?0*@#G A4G¨1>ƛ z 4>ł# ?:¨«;2-I‹:ƙ?0ƙ®74G š1>(@ƛ 0@;K&Gƛ
0 7;4ij:&Gƛ (>ƛƙ®ÐB:ƙ
-2ƙ,> *ƙ2G#7A# š1>(@ƛ
z 7&>@ ?7®&@%‚ Ł2%G z ;2%Gƙ K#Gƙ ŁÎGƙ 4>#Gƙ 2>*7Gƙ z A2G >2%G ƕ,8A,>4*Ɩ ;> «17:>1ƛ
?(:&>&ƛ z 7& 0@  7 ::Gƙ>>ēƙ?#K š1>(@Ð>%@ƛ
z ,B7»>?">%>œ*(Ã:2@#G/!&
A,‹1>*@7>$&Gƛ
z ,>5@7Ð>%@ƚ8Gž>ƙ0|ó>ƙ> ƙ :&ƛ z >&ñ>1> &.B& ƕ1B!‚Ɩ
.H4ƙK#Gƙ>$7 š1>(@ƛ
2>;&>&ƛ z ?2@4K&>/!&
z ?;7>ž>&7&*ć;K&Gƛ
z (>ƛƙ¨#2ƙ,I,42 š1>(@
*>;@&7,‹‹1>2>&2>;&>&ƛ
>#G$5&>&ƛ
z «;>@8G&@2&>&ƛ
z 0@& 0@ ,>*G :4G¨1> 7 z ! þ,>™1>?87>1 *G ?(7: z .(> *ƕ:;>2>Ɩƙ.A80G*ƕ4;>2@Ɩƙ
>!G2@ 7*®,&@ƛ z ># :>4ƙ 2>;&>Gƛ  z ?0*@72 Ð>™1>@ :Œ1> p.I¦2?* ƕ®!ōG?41>Ɩ š1>(@ 4K
ĒĻ(70G%!,>*Gƛz ?0*@&@4 0@ƛ z Ð>%@ ?(7:> ?0*@>4@ 2>;&>&ƛ z *G 2> *>72>,>:B*
4>7>:,4>ƙ½7*®,&@*ć 2>;&>&ƛ (>ƛƙ:>,ƙ (@2ƙ:2#Gƙ?7Bƛ ,B%‚ 2&>&ƛ z 0ēü>*G 7 *ü>@
;K&>&ƛ (>ƛƙ ?*7#ʼnƙ >1,>&ƙ z K#Gƙ .H4ƙ >$7ƙ 0|ó>ƙ &2 K2@1G'G8G&@ij4@>&Gƛ
,>0ƙB2 š1>(@ƛ
,>5@7Ð>%@ƛ
z 7(>!7&ƛ
z &C%@7@Ð>%@70>:/‰Ð>%@
z 0>&@1>?/&@77&>G ,2
z 7&:A0>2G:;>0@!2 
?7,A4;G&ƛz Ð>™1>*>?*:>‚*G
:4G4@:>)@2G:&>&ƛ
ƕ;š&@7&Ɩƛ
,5,>1?(4G;G&ƛ
z 2>*>§#‹1>*:&>&ƛ
z &A257C‰7>#G8|ñ>#G
z >722@&,éG7?",ij
z "|™1>7K4>>2K,ñ>&
Î@:>2Œ1>>2>G:&>&ƛ :&>&ƛz (>ƛƙ?:;ƙ?š&>ƙ&2:ƙ 2>;&>&ƛ1>*>ÉI4¤;%&>&ƛz ?8>2
(>ƛƙ.G4ƙ.K2ƙ>1,>&ƙ
4>#>ƙ?2>-ƙGÒ>ƙ;š&@ƙ|#ƙG 
7,8A,>4*;GÐ0A«17:>1ƛz (>ƛƙ
**:ƙ?*7#ʼn š1>(@ƛ
2>*.H4ƙ2G#ƙG >>ēƙ0B š1>(@ƛ
A4Bƙ;L:>ƙ0:>  š1>(@0>&@ƛ
z *(>!:(>;¦2&7*Gƛ
z 4K7®&@0@;Gƛz 4K>G
z Ð>™1>01GB,?7?7)&>$5&Gƛ
z 7*®,&º01G/2,B2?7?7)&>ƛ
@7*?*:>‚7274.B*:&Gƛ
z (4(4@1>Ð(G8>&:A:2ƙ
z (4(41AÚÐ(G8ƛ
z ?(7>:@0>&@G4Kƛz ;@
,>%K#>ƙp*>Ĝ#> š1>(@ƛ
z "@%4>#>G 7C‰ƛ
4K2G>#>72.>)&>&ƛz (>ƛƙ
z >#>722>;%>2GK¦24>ƙ?,>@ƙ
z (>ƛ0;K*@ƙË@*ƚ;>!‚ƙ
?,0@ƙ.K2K ?#1*ƙ:G0> š1>(@
;I*‚?.4 š1>(@ƛ?!ƚ?79>2@
2K7B#ƙ.*@ š1>(@ƛ
0>&@ƛ
š:Gƚš:G0>8@ƛ
4>G5Ŋ1>Ƨ ,CĈdcƙdd7de72@4*H:?‚Ð(G8>1>&‹š1>&@4К1G2>ž1>G>#‚&1>22>ƛ;@>#‚
?7ü>›1>ƒ01G7>!Ŋ*К1G>*GǸ*H:?‚Ð(G8>GŁ!ʼn.ǹ8K)™1>>G5G5>ƛ

33

0>*7@@7*

Ð>?%@7*

*H:?‚7*®,&@

;7>0>*

®'>*7Ð(G8

0>@4 &‹š1>01G ?(4G4G *H:?‚ Ð(G8
?79A77Cš&>,>:B*ĘA7>,1ƒ&?7?8ć‰7Cš&@1/>>&
$5&>&ƛ ­% &>,0>* 7 ,>™1>@ ,4¢)&>
1>7ē*1>*H:?‚Ð(G8>G ®'>*7?7®&>2?*)>‚¦2&
;K&Gƛ 1> Ð(G8>?87>1 ®'>?* ,¦2§®'&@0A5G >;@
Ð(G87G5G?(:B*1G&>&ƛ1>&Ð>0AŒ1>*G0>G:0@ƙ/B01

7,§¬01A2>G,@1;7>0>*>1>Ð(G8>>:0>7G8;K&Kƛ
,§¬0 1A2K,@1 7 0K:0@ ;G ?7?8ć 7>Ç1>1>
Ð/>7>0A5G 4‰>& 1G&>&ƙ &2 /B01 :>2@ Ð(G8 ;>
&G'@4 ,>7:>ž>1> ?7?8ć >4>7)@0A5G 4‰>&
1G&Kƛ1G'G ?;7>ž>&,> :,#&Kƙ¤;%B*&K &2
Ð(G8>,G‰>7G5>?(:B*1G&Kƛ>4@4&Ú>,;>ƛ

0K:0@Ð(G8
/B01:>2@Ð(G8
,§¬01A2K,@1Ð(G8
a
a
z ?79A77Cš&>1> š&2G4>7(?‰%G4> z da &Gea ‰7Cš&>1>
z #>1>,§¬0/>>&efa&G
baa&Gdaa‰7Cš&>1>(2¤1>*ƛ (2¤1>*(Kž;@K4>)>ƒ&#>1>
gfa š&27(?‰%‰7Cš&>1>
z />2&ƙ ?-?4,> ž:ƙ 7G®! ?#ƙ ,§¬0/>>&$5&>&ƛ
(2¤1>*ƛ z *I7}ƙ #Gž0>ļƙ
š&2 ®!ōG?41>ƙ ,B7‚ ?Ñ>ƙ z ,>G&A‚>4ƙ®,G*ƙ¨G¦21>ƙ!¿ƙ 14ƒ#ƙ ?Ò?!8 K4?.1>ƙ
010G¦2> š1>(@ƛ
ľ?4-K?*‚1>ƙ01?4@ƙ*H š17 (?‰%?4@ƙž1B@4#ƙ š1>(@ƛ
>ÝG1®!ōG?41> š1>(@ƛ
a
z ž;>ž>&@4&>,0>*ch :Gƛ&G z K2#G ž;>5G7?;7>5@,> :ƛ
z ž;>ž>&@4&>,0>*:2>:2@
a
a
a
dc :Gƛ z ?;7>ž>&@4 &>,0>* z ž;>ž>&cb &Gch :Gƛ
caa:Gƛz ?;7>ž>&@4
bfa :Gƛ&G cea :Gƛ z ,> :cfa &>,0>*
&>,0>*:2>:2@fa:Gƛz ,>7:>G
&G cfaa ?00@ ;K&Kƛ z *H š1 z ?;7>ž>& &G baa &G bea :Gƛ :2>:2@Ð0>%faa?00@&Gcfaa
0>Ež:B* 7>Ç1>,>:B* "2>7@ &B& &>,0>*
?00@:&Gƛ
,> : ,#&Kƛ z ,>7:>G ?7&2% z ,>7:>@ :2>:2@ faa &G baaa z ,§¬0@7>Ç1>1>>7&>‚,>:B*
:0>*7?*§¬&:&Gƛ
?00@ƛ
,‚ž1ƛz 79‚/2,> :,#&Kƛ
z ,> :?;7>ž>&,#&Kƛ
z ;7>0>*:L¤1;Gƛ
z ,>*#@ 7 ?*0:(>;¦2& 7*Gƛ z ,>*G>#ƙ4;>*70G%!ƛ
z 79‚/2?;27G>27&ƛz >#>@
,>7:>1> ?7&2%>*A:>2 7*®,&@ z >#>@ :>4 ->2 ># :&Gƛ ,>*G ?;7>ž>& 5&>&ƛ z
Ð>2ƛ z (>ƛƙ 7#ƙ ?,,5ƙ :>ƙ (>ƛƙ ?4«;ƙ Kƙ G®!*! :B?,%»7C‰70@ @G7&ƛ
?8:7ƙ (*ƙ H2ƙ ?:K*>ƙ .>.Bƙ š1>(@ƛ0@,>7:>1>/>>&7&ƛ z (>ƛƙƙ.@ƙ0G,4ƙ¨0ƙ
.>/B5ƙ>!G2@>#GƙA#ʼn,G77&ƛ z ,7‚&@1/>>&:B@,%»7*®,&@ƛ ,> *ƙ®ÐB:ƙ,I,42 š1>(@ƛ
z 7>ƙ?:;ƙ?..ë>ƙ;š&@ƙ4>#Gƙ z ,8B,>4*>0A5G ,>5@7 Ð>%@ >®& z ,8B ,>4*>0A5G Ð>0AŒ1>*G
2>*#ʼn2Gƙ0>#Gƙ:>,ƙ0K2K½5ƙ ;G&ƛ (>ƛƙ 8Gž>ƙ 0|ó>ƙ > ƙ ,>5@7Ð>%@B,;G&ƛ
z ®74Gƙ4>#GƙK¨;G š1>(@
š1>(@7ž1Ð>%@7,‰@ƛz > ƙ
G2GƙK#Gƙ š1>(@ƛ
¤;8@ƙ8Gž>ƙK#G;G,>5@7Ð>%@ƛ
7ž1Ð>%@$5&>&ƛ
z 4;>*ƚ4;>*:Œ1G#@;G&ƛ z Ë@72>G0*:®ņ&º>?7>:ƛ
z š:>;@7 üK@4Kƛ
z þ7,>G8>>&.2@?7?7)&>ƛ z 8G&@ ;> 0B5 «17:>1ƛ z -5G 7 z (1>‚7(»4K>®&;G&ƛ
z 4K:Œ1> Ð>0AŒ1>*G Ð>'?0 -Ł4>@8G&@>®&ƛz «;>G,(>'‚;G z 4K2@G,#G7>,2&>&ƛ
«17:>1>&$5&Gƛ
0AŒ1þƛz 2@.G2@,#Gƛ
z ?87>1 (M?7?&1 7 &C&@1
z 8G&@;>Ð0A«17:>1;Gƛ
«17:>17>$&;Gƛ

&‹š1>& ?(4G¨1> ł% *  Ð(G8>?87>1 >;@ 1G&>&ƛ (>ƛƙ?*@Ð(G8ƙ:|!4I2Gž:Ð(G8 š1>(@ƛ1>
Ð(G8 š1>1> ?7?8ć #@1 ®'>*>0A5G 7G5G ?(:B* :7‚Ð(G8>G?7®&>2ņ&@gƛb01G,;>ƛ
34

35

ņ&@gƛb>&@4*H:?‚Ð(G8
ņ&@ gƛb > 7>,2 ē* >4@4 Ь*>@
š&2Gü>ƛ
#>&;GƬ
¾ />2&>&K%K%&G*H:?‚Ð(G8$5&>&Ƭ
¾ š&2 K4>)>‚1> &A4*G& (?‰% K4>)>‚&
¾ ­%7>57!@Ð(G8>>>®&/B/>K%š1>#>& *H:?‚ Ð(G8 0@ :¨1>G >2% K%&G
:G4Ƭ
1G&KƬ
¾ *H:?‚ Ð(G8>& :7>ƒ& >®& ?7?7)&> K%š1> ¾ >1>:(/>‚&K%š1>*H:?‚Ð(G8>G‰GÎ

*>8>8@0HÎ@

>®&;GƬ
¾ !>§‹!‚> #>:>2@ ,¦2§®'&@ %@
K"G$5&GƬ
¾ 0B5 2G>7Cš& ’1> /B/>>7ē* >&Gƙ š1>
/B/>>& K%K%&G *H:?‚ Ð(G8
$5&>&Ƭ

>4@4Ь*>@ š&2Gü>ƛ
¾¨,>4@* 7*®,&@ @7* :4G4> Ð(G8
K%&>Ƭ
¾ÉI4:%>2>*H:?‚Ð(G8K%&>>;GƬ
¾?;7>5@,>7:>>Ð(G8K%&>Ƭ
¾K¦24>ƙ ?,>@ K%š1> *H:?‚ Ð(G8>&
$5&>&Ƭ
¾K%š1> *H:?‚ Ð(G8>&@4 2™1>01G
?0*@4&>/>7*®,?&;@*:&KƬ
¾(Í)«17:>1>:,B2Ð(G8K%&GƬ
¾-4Kš,>(*>:*Ał4*H:?‚Ð(G8K%&>Ƭ

2>?7>22>Ǝ
)7>ƙ ?:;>:>2G Ð>%@ ?79A77Cš&@1 7*>1>

) ­%7>57!@Ð(G8>&,8A,>4*2&>&ƛ
)7>57!@ Ð(G8>&@4 4K>G @7* /!‹1>
®7ē,>G:&Gƛ
)7&>5Ð(G8>&0>:/‰Ð>%@$5&>&ƛ

;G*G;0@4‰>&"G7>ƛ
*H:?‚ :>)*:,š&@72 ij75 0>*7>G
@7*74.B**:&Gƙ&2,C›7@72@4:7‚:@7
š1>72 74.B* :&>&ƛ *H:?‚ Ð(G8>&@4
:>)*:,š&@> 7>,2 2&>*> ,%
,¨1>.2K.2 &2:@7>>(G@4?7>22%G
7¬1;Gƙ&2Ǹ7:A)H7Ł!ʼn.0Mǹ;@¨,*>
К1‰>&1G 8ij4ƛ

Ð(G8>&>$5&*>;@&Ƭ
?79A77Cš&>,>:B
,>:* ĘAĘ7@1 Ð(G8>#G >&>*>
H7?7?7)&G&@4 .(4 š&2Kš&2 0@ ;K& >&>&ƛ
š1>0A5G:>)*:,š&@1> ,4¢)&G.>.&01>‚(>1G&>&ƛ
š1>> ,¦2%>0 0>*7@ «17:>1>72;@ ;K&Kƛ 0>Ež:B*
Ð(G8>& 8G&@ 7 8G&@ ,B2 «17:>1 ij4G >&>&ƛ
?79A77Cš&@1 Ð(G8>& 7*Kš,>(*>72 )>¦2& 4>ł#
!> ƙ ?#ƙ 0)ƙ 2.2ƙ 4> K5> 2%G š1>(@
«17:>1 >4&>&ƛ  &H> Ð(G8>&@4 7*>01G 0 
4>ł# $5&Gƛ š1>0A5G &G'G Ð>0AŒ1>*G 4>ł#&K#
«17:>1 >4&Kƙ &2 !ʼn#ō> Ð(G8>& -Ú ?8>2 7
0>:G0>2@ 2>7@ 4>&Gƛ 7&>5 Ð(G8>& 4@#G
?7®&@%‚8G&@ij4@>&Gƛ
7G7Gž> *H:?‚ Ð(G8>& ,1>‚72% ?%
,4¢) :>)*:,š&@01G B, -2 :&Kƛ
:>)*:,š&@> 7>,2 ;> š1> š1> Ð(G8>&@4 ?7Š>*
?% &Ί>*>1> Ð&@72 74.B* :&Kƛ
š1>Ð0>%G š1> Ð(G8>> ?&;>: 7 :>®ņ?&
#%#%1>>;@4K@7*>72Ð/>7:&Kƛ

2>?7>22>Ǝ



 0>;@&;G>&A¤;>4>Ƭ

,C›7@72@4 ł% 7>57!>,H½ :>)>2%
,7@: !Ùij 7>57!G 7>5Ŋ@ :&>&ƛ 24G4@
7>57!G 0>52>*>:>2@>&5>*@ƙKë>>Gë>
(#>*@?Ļ7>Kë>*@«1>,4G4@:&>&ƛ>;@
7>57!>01G  #Ĝ2 ?Ļ7> ?Î?7?Î
>2>1> >&5>G :A5ij :&>&ƛ ,¨1>
(G8>&@4 4#> ?Ļ7> 0G¦2ij&@4 p¦2K*>
1G'@47>57!G1>Ð>2@;G&ƛ
7>57!>7ē*7>;%>2G7G7>*7>2G&G'@47>5Ŋ
4B* š1>1> !Gñ> &1>2 2&>&ƛ 1>*>
Ë@& ǸñBž:ǹ ƕDunesƖ ¤;%&>&ƛ >;@ ñBž:
caa0@!2 @;@>"&>&ƛ1>!Gñ>>>@
§®'2 * 2>;&> 7>Ç1>0A5G ;5Ŋ;5Ŋ :2& 2>;&>&ƛ
>;@7G5G:1>!Gñ>>4@>7G;@>#4@>&>&ƛ



 0@%@K"GƬ

) 1š&>:;>7@ƚ/BK4ƚ,CĈeiƛ
) 1š&>:;>7@ƚ:>0>ž1?7Š>*ƚ:@7>0)@4

) ­% 7>57!@ Ð(G8 .Œ)> #>1> ,§¬0

*Ał4*77»2%

/>>&$5&>&ƛ

36

स्वाध्याय
प्रश्न १. खालील विधाने लक्षपूर्वक वाचा. चूक
(२) विषुववृत्तीय वनातील वृक्ष उंच वाढतात.
असल्यास विधाने दुरुस्त करून पुन्हा लिहा.
(३) टुंडरा ् प्रदेशात वनस्पती जीवन अल्पकाळ
(१) पश्चिम युरोपीय प्रदेशांतील लोक सौम्य व
टिकणारे असते.
उबदार हवामानामुळे उत्साही नसतात.
प्रश्न ३. पुढील प्रश्नांची उत्तरे लिहा.
(२) प्रेअरी प्रदेशाला ‘जगातील गव्हाचे कोठार’ असे
(१) तैगा प्रदेशाचा विस्तार कोणत्या अक्षवृत्तांदरम्यान
म्हणतात.
आहे?
(३) भूमध्य सागरी प्रदेशातील झाडांची पाने मेणचट
(२) सुदान प्रदेशातील कोणतेही तीन तृणभक्षक प्राणी
असतात आणि झाडांची साल फार जाड असते.
सांगा. त्यांच्या स्वसंरक्षणासाठी निसर्गाने
झाडांतील पाण्याचे बाष्पीभवन जास्त होते.
कोणती व्यवस्था केली आहे?
(४) उष्ण वाळवंटी प्रदेशात ‘उंट’ हा महत्त्वाचा प्राणी
(३) मोसमी प्रदेशांखाली दिलेली वैशिष्ट्ये कोणती?
आहे, कारण तो अन्नपाण्याशिवाय दीर्घकाळ प्रश्न ४. जगाच्या नकाशा आराखड्यात पुढील नैसर्गिक
राहतो, तसेच वाहतुकीसाठी उपयोगी आहे.
प्रदेश दाखवा. सूची तयार करा.
(५) वाघ, सिंहासारखे मांसभक्षक प्राणी विषुववृत्तीय
l कोलोरॅडो वाळवंट
l डाऊन्स गवताळ प्रदेश
प्रदेशांत जास्त अाढळतात.
l भूमध्य सागरी हवामान l ब्रिटिश कोलंबिया
प्रश्न २. भौगोलिक कारणे द्या.
l ग्रीनलँडचा लोकवस्ती असलेला भाग
(१) मोसमी प्रदेशात प्रामुख्याने शेतीव्यवसाय
करतात.

उपक्रम :
आंतरजालाचा वापर करून या प्रकरणातील माहिती
पडताळून पहा. विविध नैसर्गिक प्रदेशांतील वनस्पती, प्राणी

व लोकजीवन यांची चित्रे जमा करा. जगाच्या नकाशावर ती
चिकटवून कोलाज तयार करा.

37

Ш,Ƨ
&>,1ƒ& ,% *G /LK?4 .>.@ £1>:¨1>
;G&ƛ (>ƛƙ ‰>8ƙ 2G>8ƙ 7Cš&>5@ƙ >ü> Ð(G8>G
;7>0>*ƙÐ>ņ?&2*>ƙ7*®,&@7Ð>%@@7*>&@4?7?7)&>
š1>(@ƛ&>,%1>:(/>‚*G ,É0ē1>ƛ
(G8>G*>7Ƨƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛ
ƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛ
®'>*ƚ?7®&>2Ƨ ƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛ
ƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛ
;7>0>*Ƨƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛ
ƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛ
ƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛ
ƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛ
ƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛ
7*®,&@Ƨ ƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛ
ƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛ
ƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛ
ƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛ
ƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛ
Ð>%@Ƨƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛ
ƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛ
ƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛ
ƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛ
0>*7@@7*Ƨ ƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛ
ƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛ
ƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛ
ƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛ
,K8>Ƨ ƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛ
ƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛ
ƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛ
ƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛ
0>*7@«17:>1Ƨ ƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛ
ƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛ
ƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛ
ƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛ

&2>4>> &:G &2 ÖK&>> 7>,2
ē*K%š1>;@(K**H:?‚Ð(G8>&B*К1G½
>(G8>@0>?;&@ƙ>1>?ÎG š1>(@?057>ƛ
&:G>4@40A(Mü>>7>,2ē*1>(G8>:>"@
K4> &1>2 2>ƛ š1>G 7>‚& Ð(8‚* /27>
,¨1>K4>1>:>;>¥1>*G:>(2@2%2>ƛ

(G8>@7H?8­ëG Ƨ ƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛ
ƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛ
ƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛ
ƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛ
ƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛ
ƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛ
ƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛ
ƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛ
ƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛ
ƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛ
ƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛ
ƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛ
ƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛ
ƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛ
ƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛ
ƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛ
ƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛ
ƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛ
ƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛ
ƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛ
ƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛ
ƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛ
ƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛ
ƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛ
ƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛ
ƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛ
ƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛ
ƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛ
ƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛƛ
:.?)&*>8>Ƨ
***

38

hƛ0C(>
'K#G"7B1>ƛ
¾0C(G&:%>2G?7?7)!K%&GƬ
¾0C(>?*?0‚&@:>"@H?7!K"Ŋ*1G&>&Ƭ
¾0C(G0)@4?7?7)&>8>0A5G?*0>‚%;K&GƬ
72@4Ь*>1>)>2G0C(G.ö4@>;@0>?;&@
77H?8­ëG4‰>&4@:&@4ƛ&>,%0C(G@
:?7®&25ē*G 1>ƛ
0C(G1> ?*?0‚&@01G 0B5 #ƙ Ð>(G?8
;7>0>*ƙH?7!ƙ?0*@> &>27>4>7)@
;G ! ?7>2>& G&4G >&>&ƛ 1> :7‚ !>1>
?Î&,¦2%>0>&B*0C(>?*?0‚&@;K&Gƛ
0C(>?*?0‚&@:>"@7¬1!
0B5 # Ƨ Ð(G8>&@4 0B5 # ;>
0C(>?*?0‚&@> 0;·7>> ! :&Kƛ Ð(G8>1>
;7>0>*>*A:>2 ?% #>1> >?"™1>*A:>2 0B5
#>G ?7(>2% ;K&Gƛ š1>0A5G 0B5 #>> /A>
;K *0C(>&1>2;K&Gƛ (>ƛƙ0;>2>ćō>&@4(Œ*1>
,">2>72:4G¨1>.G:>¨!1>0B5#>G ?7(>2%
;K *>5@0C(>&1>2;K&Gƛ1>0C(G4>Ǹ2GB20C(>ǹ:G
¤;%&>&ƛ (?‰% />2&>&@4 ËG*> ! 7 *@: 1> 0B5
#>,>:B*Ǹ&>.#@0C(>ǹ&1>2;K&Gƛ
Ð>(G?8;7>0>*Ƨ0C(>?*?0‚&@:>"@>7¬1
:%>2>;>0;·7>>!;Gƛ0B5#>G
?7(>2% ƕ,‰1Ɩ ;K%Gƙ  ;> 0C(>?*?0‚&@&@4 ,?;4>
! ,>:&Kƛ?7(>2%Ð?É1>;@Ð(G8>1>;7>0>*>72
"2&Gƛ Ð(G8>G ;7>0>* ?7(>2% Ð?É1G@ &@Õ&>
"27&Gƛ>0B5#>,>:B*7G7Gž>Ð>2@
0C(> ;7>0>*>&@4 -2>0A5G &1>2 >4G4@ ,>;>14>
?05&Gƛ (>ƛƙ:Č>Ï@1>,§¬0/>>&;7>0>*(0!
;Gƛ&G'G.G:>¨!1>#>G,‰>4*ƕLeachingƖ
;K *>/@0C(>&1>2;K&Gƛ;>0C(G>Ð>2(Œ*1>
,">2>72 K2ñ> ;7>0>*>0A5G ?*0>‚% ;K%>Ç1> 2GB2
0C(G,G‰>7G5>;Gƛ
H?7 ! Ƨ #>G ?7(>2% ;K * š1>>
39

/A>&1>2;K&Kƨ,2&A;>/A>¤;%G0C(>*«;Gƛ0C(G01G
#>1> /A1>?87>1 H?7 ,(>'‚ ?0:54G >%G
7¬1:&Gƛ;GH?7,(>'‚Ð(G8>&@47*®,&@7
Ð>%@1>1>?7!*>&B*0C(G&?0:5&>&ƛ7*®,&º@
0A5Gƙ ,>4>,>K5>ƙ Ð>™1>G 0C&>78G9 š1>(@ !
,>™1>0A5G Ł&>&ƙ &:G š1>G :B¸0 @7>0>-ļ&
?7!* ;K&Gƛ (>ƛƙ >#Ŋ5ƙ :;Ö,>( ƕ,H:> ?#>Ɩ
7>57@ƙK0ƙ0A1> š1>(@ƛ8>?7?!&>4G¨1>
H?7 ,(>'>‚: ǸČA0:ǹ ƕHumusƖ :G ¤;%&>&ƛ
0C(G01GČA0:GÐ0>%?):G4ƙ&20C(>:A,@
:&Gƛ
*G@7>0>-ļ&?7!*>@Ð?É1>;K&:&Gƛ
š1>0A5G 4@#G >#Ŋ5&?*?0‚&@G Ð1K 0Kî>
Ð0>%>& ij4G >& ;G&ƛ >#Ŋ5& ?Ļ7> Ļ,K®!
&?*?0‚&@@ Ð?É1> :0B* Ž1>ƛ &?*?0‚&@1>
Ð?É1G4> >;@ >4>7)@ 4>&K 7 š1>4> >;@
7¬1 !;@ 4>&>&ƛ (>ƛƙ 4> 2>ƙ
,>%@ƙ ­%&> š1>(@ƛ
>4>7)@Ƨ0C(>?*?0‚&@;@*H:?‚Ð?É1>
;Gƛ1>Ð?É1G01G0B5#>G?7(>2%ƙ;7>0>*7
H?7!1>:7‚.>.º>:0>7G8;K&Kƛ;@Ð?É1>0(
&@*G ;K&:¨1>0A5G 0C(>?*?0‚&@>>4>7)@0K">
:&Kƛ ä(>‚1>0C(G>cƛf:|0@>'2?*0>‚%
;K™1>:>"@;>2K79>ƒ>>4>7)@4>&Kƛ1>7ē*
0C(>*0K4:&Gƙ;G 4‰>&Ž1>ƛ>®&&>,0>*7
>®&,> ::4G¨1>Ð(G8>&0C(>?*?0‚&@@Ð?É1>
4( ;K& :&Gƛ š1>0>*>*G 0@ &>,0>* 7 0@
,> : :4G¨1> Ð(G8>& 0C(>?*?0‚&@:>"@> Ð?É1>
>4>7)@>®&4>&Kƛ
?*:>‚#Ŋ* ?05>4G4@ Ǹ0C(>ǹ  :>)* ¤;%B*
0*A­17>,2&Kƛ1>>Ð>0AŒ1>*G 8G&@:>"@7>,2ij4>
>&Kƛ?š1G(>>®& š,>(*?057™1>:>"@8G&>&
*G Ð>2@ 2>:>1?* &Gƙ ½!*>8ij 1>>
7>,2ij4>>&Kƙš1>0A5G0C(G@A%7š&>0@;K&Gƛ

;G*G;0@4‰>&"G7>ƛ
0C(> ¤;%G 0>&@ *«;G Ƨ ,‰1 >4G¨1>
#>> /A>ƙ )‚7! ?Ļ7> ,B%‚,%G Ł4G4G
:|?Ï1,(>'‚ 7:Œ1:B¸0@70C(G01G :&>&ƛ
0C(G& H?7 ?% H?7 !>01G :>&š1>*G
&2?É1> #& :&>&ƛ 7*®,&º1> 7>$@:
7¬1 :%>2@ ,K9 Ï«1G š1>*> 0C(G0)B*
?05&>&ƛ0C(>;@,¦2,B%‚,¦2:®'>;Gƛ1> 4!
0>&@;>,(>'‚;Gƛ
'K#‹1>& >1ƙ &2 ŁĻ/>2 7>,2&K &@ 0>&@
?% 8G&2@ 7>,2&K &@ 0C(>ƛ 8G&2@ 0C(>
,¦2:®'G>7>,22&Kƙ&2ŁĻ/>20>&@1>,(>'>‚>
7>,22&Kƙ;G4‰>&Ž1>ƛ

ē*,;>ƛ

>4@4Ь*>@ š&2Gü>ƛ
¾¦2>¤1> ŁĻ#@&@4 7 -Ú ,>%@ :4G¨1>
ŁĻ#@&@4?.1>G>1>4GƬ
¾0C(>:4G¨1>ŁĻ#@&@4?.1>G>1>4GƬ
¾1>7ē*&A¤;@>1*A0>*>$>4Ƭ
/LK?4®,ć@2%
,C›7@72@4 :@7 :Cć@&@4 0;·7>> !
¤;%G Ǹ7*®,&@@7*ǹ;K1ƛ1>7*®,&º@?*?0‚&@ƙ
7>$ ?% )>2 ¤;%B*ƙ 0C(GG :>)>2% 0;·7
;Gƛ ’1> Ð(G8>& :A,@ 0C(> ;Gƙ &G'G 7*®,&@
@7* 0Kî> Ð0>%>& :0C÷ >4G4G :&Gƛ (>ƛƙ
?79A77š&@1 Ð(G8ƛ ’1> Ð(G8>& :A,@ 0C(> *:&Gƙ
&G'G 7*®,&@@7>$0@;K&Gƛ (>ƛƙ7>57!@Ð(G8ƛ
0C(G@0&2&>:&Gƙ&G'G 7*®,&@@7*>>/>7
$5&Kƛ (>ƛƙĘA7@1Ð(G8ƛ
ij751K1;7>0>*ƙ/2,B2,>%@?%:B1Ђ >8
:¨1>*G 7*®,&@ @7* :0C÷ ;K  8& *>;@ƛ
7*®,&º1>1K17>$@:>"@:A,@0C(>0;·7>@:&Gƛ

2>?7>22>Ǝ
)?79A77Cš&@1Ð(G8>&:A,@0C(>>$5&GƬ
)7>57!@ Ð(G8>& 7*®,&@ &A25 >
$5&>&Ƭ
ņ&@hƛb0C(G>Ð1>G
™:>2Œ1>>2>1>&@*ŁĻñ>Ž1>ƛ
™ ŁĻ#@ ¦2>0@ Ž1>ƛ (Ã:Ç1> ŁĻ#@1> &5>G

?Ï.(ē*š1>&-Ú,>%@/2>?%?&:Ç1>
ŁĻ#@&0C(>/2>ƛ
™&@*;@ ŁĻñ>& K%š1>;@ Ǹ?.1>ǹ !>>ƛ ƕ (>ƛƙ
;5@7ƙ 7>!>%Gƙ 75@ƙ 0Bƙ 0G'@ƙ œƙ )%Gƙ
š1>(@ƛƖ
™&@*;@ŁĻñ> ž;>&"G7>?%š1>&@4¦2>¤1>
70C(>/24G¨1>ŁĻñ>&>2ƚ,>?(7:'K#G'K#G
,>%@!>>ƛ?*2@‰%2>ƛ
40

?0*@& .@ !>¨1>*G ,@ 1G&GGƙ ;G 0>*7>4>
:0¨1>*G š1>*G 0C(G>7>,22>14>:AĒ7>&ij4@ƛ
;5Ŋ;5Ŋ š1>1> ;G 4‰>& 4Gƙ ½ *(@>"1>
:A,@ 0C(G& ,@ >®& >4G 1G&Gƛ 0 0>*7
*(@>"1> Ð(G8>& :0B;>*G 2>œ 4>4>ƛ š1>0A5G
*(@>"@ 0>*7>1> Ð>@* :®ņ&º> (1 >4>ƛ
(>ƛƙ?:)Bƙ;# ,>:®ņ&@ƛ
0Kî> Ð0>%>& 7>$%>Ç1> 4K:Œ1G:>"@ 0>*7
8G&@0)B* þ)>ž1 ?057B 4>4>ƛ 8G&@ 7 š1>&@4
?,>G š,>(* ;G 0AŒ1š7Gē* ,>™1>@ ,4¢)&>
7Ð(G8>&@40C(7G 2)>¦2&:&Gƙ;G š1>1>4‰>&

4Gƛ:A,@0C(G 1>8K)>&7&G'G ®'>?1;K™1>:
0>*7@:0B;>&®,)>‚;K 4>4@ƛš1>*&2,@/2K:
1G™1>:>"@ 0C(
G @ Ð& 7>$7™1>G ?7?7) Ð1š* 0>*7
ē4>4>ƛš1>:>"@?7?7)Ð>2@&G &K7>,ē
4>4>ƛš1>0A5G 8G&@1> š,>(*>&?7É0@7>$>4@ƛ
0C(G1>Ð>2>*A:>2þ)>ž1ƙ-Ł4Gƙ-5G š1>(@
š,>(*GG&4@>&>&ƛ0;>2>ćō>&@4(Œ*,">2>72@4
2GB20C(G&Ð>0AŒ1>*G’7>2@ƙ.>2@:>2Œ1>)>ž1?,>G
š,>(*;K&Gƙ&2K%ƙij25ƙ&?05*>#Ŋƙ*>‚!
1> Ð(G8>&@4 0C(G& &>(5>G ƕ)>*Ɩ š,>(* ;K&Gƛ
01Ð(G8>&@4,>™1>>?*2>;K%>Ç1>0C(G&Ǹ.!>!>ǹ
1>?,>G š,>(*;K&Gƛ®'>?* š,>(*>*A:>2&G'@4
0>*7>>;>2?*§¬&;K&Kƛ

’1> Ð(G8>& 8G&@1K1 0C(> *>;@ƙ š1>*>
B.>B1>Ð(G8>&B*)>ž11>&ē*š1>@2
/>7>7@4>&Gƛ (>ƛƙ:L(@2G?.1>ƙ&>2ƙ0>*ƙ
š1>(@ (G8 š1>1> 2> @*ƙ />2&ƙ 0G¦2> 1>
(G8>&B*0>41>&ē*/>7&>&ƛ
’1> Ð(G8>& :A,@ 0C(> :&Gƙ š1> Ð(G8>&
þ)>ž1>@®71,B%‚&>?(:&Gƙš1>0A5G8>Ð(G8>&
4K7®&@ĵ?Ï&>4G4@$5&Gƛ8>Ð(G8>&8G&@
š,>(*>72 )>¦2& üK)(G ?7?:& ;K&>&ƛ
(>ƛƙ : š,>(*‰GÎ>&:>2>2>*Gƙ-4Kš,>(*
‰GÎ>&-5GÐ?É1> üKƙ š1>(@ƛ8>Ð(G8>>,A$G
?7>:>4G4>?(:B*1G&Kƛ

*>8>8@0HÎ@

ņ&@hƛc0;>2>ćōƚ0C(GGÐ>27:7‚:>)>2%?7&2%

41

ņ&@ hƛc 0)@4 *>8>G ?*2@‰% ē*
,A$@4Ь*>@ š&2G:>>ƛ
¾K%š1>Ð>21>0C(G*G0;>2>ćō>&@4:7>ƒ&>®&
/B/>«1>,4>;GƬ
¾>/@0C(>K%K%š1>/>>&$5&GƬ
¾0;>2>ćō>&@4*(@KÇ1>&K%&@0C(>$5&GƬ
¾:Č>Ï@,7‚&>1>/>>&:4G4@0C(>K%&@Ƭ
¾>5>@0C(>K%š1>Ð(G8>&$5&GƬ
/LK?4®,ć@2%

,§¬0 ?*>Ç1>72 *ü>1> 0A>8@ ;@ 0C(> ?*0>‚%
>4@;Gƛ (>ƛƙ)20&2ƙ,*7G4 š1>(@,¦2:2ƛ
?,75:2&,?2@0C(>?&¦2Ú,>7:>1>Ð(G8>&
;@0C(>$5&Gƛ;@0C(>->28@:A?,*:&Gƛš1>0A5G
8G&@:>"@ 1> 0C(G> ,1K 0@ ;K&Kƛ Ï,B2ƙ
/#>Ç1>>,B7‚/>7:Č>?Ï,7‚&@1/>>&;@0C(>
Ð>0AŒ1>*G$5&Gƛ
0C(>Ð>27š1>G ?7&2%,;>&>ƙ:G 4‰>&
1G&G ½2>’1>&@4;7>0>*ƙ0B5#7>4>7)@
1>>Ð/>70C(>?*?0‚&@72;K&>*>?(:&Kƛ

&A¤;@0;>2>ćō>&@40C(GGÐ0AÐ>2£1>:4Gƛ
0C(G>2ƙ,K&ƙ#%Ð?É1>ƙ'2>@>#@ š1>(º1>
ē*,;>ƛ
)>2G2>’1>&@40C(GG,>Ð0AÐ>22&>1G&>&ƛ
0>&@1>(K*!Gñ>&1>22>ƛ
>#@/2#@0C(>?7(>2%?É1>70@,> :1>1> ™
,¦2%>0>&B* ;> 0C(> Ð>2 &1>2 ;K&Kƛ ,">2>1> ™
š1>&@4 > !G#@72 œ ?Ļ7> K%&G;@ 2K,G
,§¬0/>>&>!0>›1>72;@0C(>$5&Gƛ (>ƛƙ
7G4:GǸ.@ǹ!>>ƛ
">ƙ .>4>>! 7 0;>(G7 #Ĝ2 1> 0C(G& ČA0:G ™
>2ƚ,>?(7:š1>!G#@72'K#Gƚ'K#G,>%@!>>ƛ
Ð0>%*™1:&Gƛ
™
2K,G 7¨1>*&2 ,>ƚ:;> ?(7:>*@ (Kž;@
>5@0C(>2GB2?Ļ7>>5@>,:>@0C(>1>*>7>*G
!Gñ>72 >2@*G ,>%@ !>> 7 ?*2@‰% 2>ƛ
(G@4;@0C(>Ð?:(M);Gƛ010,>7:>1>Ð(G8>&
ƕņ&@hƛd,;>ƛƖ
;@ 0C(> $5&Gƛ *ü>1> KÇ1>0)@4 >5>@
0H(>*G 7 (Ç1>1> />>& ;@ 0C(> $5&Gƛ (Œ* ƕ?8‰>:>"@ :B*> Ƨ ,>" :Aē ;K™1>,B7» ?0>* (;>
,">2>72 ,§¬0 />>& ?& >5@ &2 ,B7‚/>>& ?(7:K(2;@ņ?&:Aē2>7@2K,G ,A2G8@ 7¨1>72
ƕ?7(/‚Ɩ 010 >5@ 8> (K* Ð>2>& ;@ 0C(> ,>">>;>/>:Aē2>7>ƛƖ
$5&Gƛ ?(:>14> >5@ :4@ &2@;@
1>0C(G&H?7!>GÐ0>%0@:&Gƛ
>/@0C(>:Č>Ï@1>,§¬0G:K%
?*>2,!M! @& 7 ,B7‚ ?7(/>‚& 1> 0C(G>
?7®&>2$5&Kƛ?&,>7:>1>Ð(G8>&
#>G >4G4G ?7(>2% 0Kî> Ð0>%>&
7>œ* >&Gƛ š1>0A5G 0B5 # #>
,#&Kƛ#>&@44K;>G 7>&>72%>&@4
Ð>%7>1B8@ :1K #Ŋ* 2>:>1?* ?É1>
#&Gƛš1>&B*;@0C(>?*0>‚%;K&Gƛ1>0C(G>
2&>.#>:&Kƛ
?*>2,!M!@72@4 >5>@ 0C(> 
K%>&@4 .Œ&>8 *ü> 4>.@4> 0@
,2&A ?&7G>*G7>;&>&ƛš1>0A5G š1>*@7>œ*
%4G4> >5 *(@1> 0A>8@ :>&Kƛ
42

ņ&@hƛd!G#@>Ð1K

0C(>ƚ)B,77*&@
7>2>7,>%@1>0A5G0C(G>'27>œ*>&Kƙ¤;%G
0C(G@)B,;K&Gƛ7>;&G ,>%@ƙ;7>0>*?%Ð>ņ?&
2*G&@4?7?7)&>1>0A5G0C(G@)B,;K&Gƛ0C(G@8@
)B,;K&G &:G>;@>2%>*@0C(GG 2K1?.#&Gƛ
1>: Ǹ0C(G@ 7*&@ ;K%Gǹ :G ¤;%&>&ƛ 8G&@&B*
?) š,>(* ?057™1>:>"@ 2>:>1?* &Gƙ
&A*>8ijƙ &%*>8ij š1>(º> 7>,2 ij4> >&Kƛ
2:>1*G ?% &>1> 8> ?&2G½ 7>,2>0A5G;@
0C(G@7*&@#Ŋ*1G&Gƛ
?&¦2Ú 4?:*>0A5G ?0*@&@4 ‰>2 72
1G&>& 7 0@* >2,! .*&Gƛ 2>:>1?* Ï«1>1>
?&7>,2>0A5G &@Ï«1G 0C(G&79>‚*A79} &8@2>;&>&ƨ
,%š1>0A5G 0C(G&@4:B¸0@7*>;@:G ;K™1>>)K>
:&Kƛ0C(G&@4ČA0:G Ð0>%(G@40@;K&>&G
77*®,&º*>7¬1,K9Ï«1G 0C(G&B*?05G*>8@
;K&>&ƛ 0C(G> :>0B ƕpH ValueƖ ?.#4> :¨1>:
0C(GG2K1?.#4Gƙ:G:0&>&ƛ

:&Gƛ8>?,>*>>?&/LK?40>*>*
?(4G >&Gƛ (>ƛƙ ?:)A( ?¨Č>&@4 ;>,B:
.>ƙ .@# ?¨Č>&@4 :@&>-5ƙ *>,B2@
:Î@ š1>(@ƛ

ņ&@hƛeƕ.Ɩ0C(G@)B,

ņ&@hƛeƕƖ0C(G@)B,

ņ&@hƛeƕƖ0C(G@7*&@



 0>;@&;G>&A¤;>4>Ƭ

/LK?40>*>*ƕƴǒǜǔǟǎǝǕǖǐƶǛǑǖǐǎǡǖǜǛƖ
 K%š1>;@ 0C(G01G ?7?8ć ,@ š&0 Ð&@G
1G&Gƛš1>0A5G&G š,>(*š1>Ð(G8>G>:7H?8­ë
43

0C(>:)>2%
0C(GG 0;·7 4‰>& G&>ƙ ?&G :)>2% 2%G
0;·7>G ;Gƛ 8G&>&@4 :A,@ 0C(> ,>7:>1>
,>™1>:K.&7>œ*> *1Gƙ¤;%B*8G&>*>.>).?(®&@
2&>&ƛ.>)>721K1Ð0>%>&A#,>@4>7#2%Gƙ
8G&>& >®& &>2>1> />>72 (#>1> :>;>¥1>*G
.>)>4%Gƙ8@>0G0C(>:)>2%?7/>>&-Ķij4@
>&>&ƛ
7C‰4>7#ij¨1>*G7>Ç1>1>7G>72;@?*1Î%
%&> 1G&Gƛ 7>Ç1>0A5G ;K%>2@ 0C(G@ )B, š1>0A5G

'>.&Gƛ7*®,&º@0A5G0>&@)ē*"G7&>&ƙš1>0A5G;@
0C(G@ )B, '>.&Gƛ 0C(> :)>2%>01G &>2 :4G¨1>
?0*@72 :4 :0&4 2 K(4G >&>&ƛ :G 2
7G7Gž> @72 %¨1>0A5G &>2>7ē* 1G%>Ç1>
,>™1>>7G0@;K&>Gƙš1>0A5G ;K%>2@@'>.&Gƛ
&:G1>2>0A5G'>.4G4G,>%@?0*@&0A2™1>:0(&
;K&Gƛņ&@hƛf0)@4?7?7) ,>1>@?ÎG,;>ƛ
0;>2>ćō 8>:*>*G ,>%4K! ‰GÎ ?7>: &‚&
Ë>0@% />>& 8G&>& &>2>1> ?(8G*G .>).?(®&@
2%Gƙ;>>1‚É02>.74>;Gƨš1>0A5G,>%@#7>ƚ
,>%@?27>;@1>G*>18®7@>4@ƛ,1>‚1>*G /B4
,>&5@7>$7™1>1>Ð1š*>.2K.20C(G@)B,;K%G;@
0@>4G ;Gƛ8>:*>*G 41AÚ?87>2;@1K*>
4@#G:Aēij4@ƨš1>0A5G;@8G&>*>.>)>4%Gƙ
4;>*4;>**>¨1>G,>%@#7%Gƙ*>4GK#%@2%G
1>:>2@>0G0Kî>Ð0>%>&;K&;G&ƛ
0C(G@7*&@'>.7™1>:>"@2>:>1?*&>>
7 ½!*>8>> ?&2G !>5>7>ƛ :|?Ï1 &>>
¤;%G 8G%&ƙ >#ŊM5&ƙ Ļ,>G®! & 1>> 7>,2
ij¨1>: 0C(G&@4 :>0B> &K4 2>4> >&Kƛ š1>0A5G

7C‰>2K,%

:0&42

.)>2>

.>).?(®&@
ņ&@hƛf0C(>:)>2%

0C(G&@4ČA0:G Ð0>%7>$™1>:0(&;K&G 70C(G@
:A,@&>?!ł*2>;&Gƛ
8G&0@*>;@>4>7)@:>"@,#@"G7%G&:G
4!Ŋ*ƚ,>4!Ŋ*,@G%G0;·7>G:&GƙG%Gē*
0C(G@:A,@&>?!ł*2>;@4ƛ

2>?7>22>Ǝ



)2K?;&?%Ð&@‰>1>1>:G4‰>&4Gƙ½

 0@%@K"GƬ

) 1š&>:>&7@ƚ:>0>ž1?7Š>*ƚ,>"?&:2>ƛ
) 1š&>:;>7@ƚ/BK4ƚ,>":>&*>8>hƛfƛ
) 1š&>L'@ƚ,¦2:2£1>:ƚ:7>ƒ:>"@þƛ

š1>1>8G&>&?&81K0(>2,@4G;Gƨ
,%>;@/>>&&G->2A2!G>4G;Gƛš1>G
>2%8K)™1>:>"@&A¤;@š1>*>>1:A7>4Ƭ
44

®7>1>1
Ь* bƛ ,A$@4&Ú>,B%‚2>ƛ

Ь* eƛ 0C(G1>:(/>‚&&Ú>,B%‚2>ƛ

!
0C(>?*?0‚&@0)@4/B?0>
0B5#
Ð>(G?8;7>0>*
:|?Ï1&
:B¸0@7>%B

?É1>

,¦2%>0

:A,@&>7>$&Gƛ
0@;K&Gƛ

.>).?(®&@2%Gƛ
7>Ç1>>7G
0@>4>ƛ

Ь* cƛ 8>0A5G:G#&GƬ
>;@>50@*
 ƕbƖ:Č>Ï@1> ,§¬0 />>& .G:>¨! ,#@"G7%Gƛ
ČA0:GÐ0>%
#>,>:B*>/@0C(>&1>2;K&Gƛ
7>$4Gƛ
 ƕcƖ0C(G&ČA0:GÐ0>%7>$&Gƛ
 ƕdƖ?79A77Cš&@1 ;7>0>* Ð(G8>& :A,@ &>2>1>?(8G*G
#7G2K(%Gƛ
0C(>?*?0‚&@@Ð?É1>4(#&Gƛ
8G&>&,>4>,>K5>
 ƕeƖ0C(G&‰>2&GGÐ0>%7>$&Gƛ
>5%Gƛ
 ƕfƖK%>&@4 4K>1> ;>2>& &>(Ä5
:B¸0@7>*>
ƕ)>*Ɩ>®&:&Kƛ
,K9"24Gƛ
 ƕgƖ0C(G@)B,;K&Gƛ
‰>2&GGÐ0>%
 ƕhƖ0C(G@7*&@;K&Gƛ
7>$4Gƛ
Ь* dƛ 0>?;&@?4;>ƛ
2>:>1?*&>>
?&7>,22%Gƛ
 ƕbƖ0C(>:)>2%>G ,>1ƛ
 ƕcƖ:|?Ï1&
,É0Ƨ
 ƕdƖ?7?8ć?,ij G™1>:>"@8G&>&@40C(>:‰0  ƕbƖ 0C(>,2@‰%ĵÏ>:/G!ü>7&G'@4>0>@
;G>ƙ1>@0>?;&@?05™1>G?">%ƛ
0>?;&@G **Ĝ(Ž1>ƛ
 ƕeƖ7*®,&@@7*>&@40C(GG0;·7ƛ
 ƕcƖ 21> 2@ ?Ļ7> :K:>1!@& Ļ,K®! &
&1>22>ƛ
 ƕdƖ ,¨1> ,¦2:2>& :4G¨1> Ǹ,>%@ #7>ƙ
,>%@ ?27>ǹ Ш,>: /G! ü>ƛ 0>?;&@
?057>7*Ĝ(2>ƛ
***

45

iƛ[&A?*?0‚&@ƕ/>ƚcƖ
:>>,>;BƎ
&>,1ƒ& >4G¨1> ņ&@72 ?Ļ7> ?*2@‰%>72
)>¦2& >‚ 2>ƛ š1>:>"@ >4@4 Ь*>>
7>,2 2>ƛ B*ƙ : !|.2 ?% ?#:|.2 0?;ž1>&@4
?(*0>*>1>*Ĝ(@>&Ú>7>,2>ƛ
¾>G%š1> 0?;ž1>& ?(*0>* :>)>2%,%G bc
&>:>G;K&GƬ
¾:G#™1>0>G>2%>1:>7GƬ
¾B*ƙ: !|.27?#:|.21>0?;ž1>&@4?(*0>*>&@4
-2®,ć2>ƛ
¾>"@1> :>74@@ >> 8>0A5G .(4&
:G4Ƭ
¾:B1ĝ(1>1> 7 :B1>‚®&>1>7G5@ ?‰?&>72@4
,¦2§®'&@.>.&>1:>&>1G 4Ƭ
¾>4@4,H½ K%š1> !>8@ :>74@1>
®'>*>&@4;K%>2>-27?(*0>*>&@4-21>
.>.@K#&>1G&@4Ƭ
z,C›7@G,¦274* z:B1‚7,C›7@0)@4&2
z,C›7@G,¦2Ó0% z,C›7@>:
:>)>2%,%G B*ƙ : !|.2 7 ?#:|.2 0?;ž1>&@4
?(*0>*>1>*Ĝ(@7ē*:7>‚&0K">?(7:ƙ:7>‚&4;>*
?(7:&:G?(*0>*72>Î0>*:0>*:%>Ç1>&>2>
&A01> 4‰>& ¨1> :&@4ƛ (279» :>)>2%,%G
1> &>2>*> 1> §®'&@ 1G& :&>&ƛ :>74@1>
Ð1K>7ē* :B1ĝ(1>1> ®'>*>& .(4 >¨1>G
,>?;4G&ƛ ?(*0>*>& ;K%>2> .(4 &:G :B1ĝ(1>1>
®'>*>& ;K%>2G .(4 8>0A5G ;K&>& 1>@ 0>?;&@
?057B1>ƛ

?(:B* 1G&Gƛ К1‰>& 0>Î :B1‚ K"G;@ ;4& *>;@ƛ
:B1‚ 7™1>G ®'>* cb B* &G cc ?#:|.2 1>
>4>7)@&?)>?)(?‰%G#G :2&Gƛ;>>5
(?‰%>1* 0>*4> >&Kƛ 1> 4! cc ?#:|.2 &G cb
B*1>>4>7)@& š&2>1%;K&Gƛ1>>4>7)@&:B1‚
?)>?) š&2G#G:2&Kƛ:B1>‚1>®'>*.(4>G
>2% ,C›7@ :B1>‚/K7&@ ?-2%G 7 ,C›7@> 44G4>
: ;G ;Gƛ К1‰>& :B1‚ ?-2& *>;@ƨ ,2&Aƙ
,C›7@7ē* ,>;&>*> ,¨1>4> &K ?-2¨1>:>2>
?(:&Kƙ¤;%B*:B1>‚1>1>Ó0%>4>Ǹ/>:0>*Ó0%ǹ
:G ¤;%&>&ƛ,C›7@72;K%>2G [&B ;G ij75 š&27
(?‰%K4>)>ƒ1>:(/>‚&#&>&ƛ

2>?7>22>Ǝ
):B1ĝ(1 7 :B1>‚®&>G ®'>* cc ?#:|.2*&2
K%š1>?(8G4>:2¨1>:>2G7>!G4Ƭ

;G*G;0@4‰>&"G7>ƛ
?7Š>*>01G (G@4 ,% />:0>* Ó0%>>
£1>:2&;K&ƛ:B1‚ 7™1>,>:B*0>75™1>,1ƒ&
ƕ,B7
} #Ŋ*ƚ,§¬0G#GƖ (H?* />:0>* Ó0%>.ö4
&G'G ?7>2ij44
G >;Gƛ/BK4>01G ,%:B1>‚1>
7>?9‚ƕ š&2ƚ(?‰%Ɩ/>:0>*Ó0%>>?7>22&
;K&ƛ1>(Kž;@!*>01G2@:B1‚ :2&:¨1>G
7>!& :4Gƙ &2@ &K ij75 />: :&Kƛ (H?*
/>:0>*Ó0%;G ,¦274*>8@?*?#&;Gƛ7>?9‚
/>:0>* Ó0% ;G ,¦2Ó0% 7 ,C›7@1> 44G¨1>
:>8@:.? )&;Gƛ

/LK?4®,ć@2%
:B1>‚G/>:0>*Ó0%Ƨ
?*2@‰%>&B* :G 4‰>& 4G :G4ƙ ½ ņ&@ iƛb G >5@,B7‚ ?*2@‰% 2> 7 š&2G
:B1ĝ(1>G®'>*?(7:>?%.(4&>&Gƛ,C›7@7ē* ?4;>ƛ
G«;> ,% :B1ĝ(1 ,>;&Kƙ &G«;> :B1‚ 79‚/2>& ¾ņ&@&@4 &>2>*A:>2 &A¤;@ 2>;& :4G¨1>
š&2G#G ?Ļ7> (?‰%G#G :2& :¨1>:>2G
š&2K4>)>‚@:B1‚:>,G‰§®'&@8@:G4Ƭ
46

ž;>ž>&@4
1*§®'&@
cbB*

7:&:,>&
cb0>‚

ƛĘA7

š&2G#@4!K:B1>‚#G :&Gƛņ&@1>0(&@*G
cc?#:|.2 :B1‚:>,G‰§®'&@*A:>2K%&>[&B K%š1>K4>)>‚&
ƛĘA7
:Aē ;Gƙ ;G 4‰>& 1G 4ƛ ƕņ&@ iƛc ,;>ƛƖ
,C›7@> 4.7&A‚5>>2 ,¦2Ó0% 0>‚ ?% ,C›7@>
(ƛĘA7
ƛĘA7
44G4> : 1>1> ?Î& ,¦2%>0>0A5G ,C›7@72
[&A?*?0‚&@;K&Gƛ

ƛĘA7

?;7>ž>&@4
1*§®'&@

(ƛĘA7
:B1‚

(ƛĘA7

cd°da'

82(:,>&
cd: !|.2



(ƛĘA7

ņ&@iƛb[&AÉƙ1*?(*ƙ:,>&?(*

¾ š&2 K4>)>‚& cc ?#:|.21> :A0>2>: K%&>
[&B&A¤;@*A/7&>Ƭ
¾ š&2K4>)>‚&cbB*2K@K%&>[&B:G4Ƭ
¾ š&2 K4>)>‚& ?;7>5> :G4ƙ &2 ?7Ē÷
K4>)>‚&š1>7G5@K%&>[&B:G4Ƭ
¾ š&2 7 (?‰% K4>)>‚& K%š1>;@ > 7G5@
7G7G5G[&B:™1>G>2%>1:G4Ƭ
,C›7@@ ,:B1‚ 7 ,:B1‚ §®'&@ Ƨ ,C›7@>
:B1>‚/K7&@> ,¦2Ó0% 0>‚ 4.7&A‚5>>2 >;Gƛ
4.7&A‚5>1>>ĵÏ®'>*@:B1‚:&Kƛ:B1‚,4G
®'>* .(4& *>;@ƛ ,C›7@ 4.7&A‚5>>2 0>>‚*G
?-2&:¨1>*G ?&G :B1>‚,>:B*G &2:>2G *:&Gƛ
,¦2Ó0%>(2¤1>* >*G7>2@1> ,?;¨1> "7ñ>&
,C›7@:B1>‚,>:B*0@&0@&2>72:&Gƙ;@ ,:B1‚
§®'&@;K1ƛ1>7G5G:,C›7@1>:>G (?‰%!K
:B1>‚#G :&Gƛ1> 4!A4H1>,?;¨1>"7ñ>&
,C›7@ :B1>‚,>:B* >®&@& >®& &2>72 ¤;%G
,:B1‚ §®'&@& :&Gƛ 1> 7G5G: ,C›7@1> :>G
š&2>1%
ƕA4HƖ
š&2K4>)‚
ž;>5>

 0>;@&;G>&A¤;>4>Ƭ

:B1‚‚ 7,C›7@1>AĒš7@1.4>0A5G ,C›7@1>
,¦2Ó0%‰G72@47G,:B1‚§®'&@&0@;K&K
7 ,:B1‚ §®'&@& 7>$&Kƛ 1> (Kž;@ §®'&º&@4
&2>01G ->2:> -2 *:¨1>*G ,C›7@1>
;7>0>*>72š1>>,¦2%>0>%7&*>;@ƛ
/LK?4®,ć@2%
,¦2Ó0% ‰G& 79>‚&*B  (K* ?(7: ?79A77Cš&>72
:B1>‚@ ?2%G 4.ē, ,#&>&ƛ ;@ §®'&@ :>)>2%,%G
cb0>‚7cd: !|.22K@:&Gƛ8>7G5@,C›7@G
š&27(?‰%;G (Kž;@ĘA7:B1>‚,>:B*:0>*&2>72
:&>&ƙ¤;%G,C›7@:,>&§®'&@&:&Gƛƕņ&@
iƛd,;>ƛƖ

(?‰%>1*
ƕ>*G7>2@Ɩ
š&2K4>)‚
?;7>5>

ņ&@iƛd:,>&?(*
(?‰%K4>)‚
?;7>5>

Ð>87Cš&>0A5G ?79A77Cš&>:;:7‚‰7Cš&>G
;K%>2GÐ>?8&7Ð>?8&/>ņ&@iƛd01G
(>74G ;G&ƛ š&2 ĘA7>,>:B* (?‰% ĘA7>,1ƒ&
Ð>?8&7Ð>?8&/>:0>*:¨1>G &A01>
4‰>& 1G 4ƛ 8@ §®'&@ :G4ƙ š1> ?(78@

(?‰%K4>)‚
ž;>5>

ņ&@iƛc,:B1‚7 ,:B1‚§®'&@

47

,C›7@72 :7‚Î ?(*0>* 7 2>Î0>* :>2G :&Gƛ ;@
:,>&§®'&@;K1ƛ:,>&§®'&@¤;%G ?79A77Cš&>72
:B1‚?2%4.ē,:™1>@§®'&@ƛ1>4>?79A7?(*
:G;@¤;%&>&ƛ1>§®'&@&&1>2;>G%>2G Ð>87Cš&
2G>7Cš&>72 §®'2>7&Gƙ š&2 K4>)>‚& cb 0>‚ &G
cbB*1>>4>7)@&7:&[&Bƙ&2cd: !|.2&G
cc ?#:|.2 1> >4>7)@& 82( [&B :&Kƛ š&2
K4>)>‚&cb0>‚;>?(7:7:&:,>&:&K7cd
: !|.2;>?(7:82(:,>&:&Kƛ(?‰%K4>)>‚&
1>>4>7)@&1> 4![&B:&>&ƛ
1*?(* 7 ?79A7?(*>1> &>2>01G >ü>
?(7:>> -2 ;K  8&Kƛ :> -2 ,C›7@1>
7>?9‚&@&;K%>Ç1>&->7&@0A5G ;K&Kƙ;G&A¤;@ 1š&>
,>7@01G4@,79>‚1>:(/>‚&£1>:4G;Gƛ

¾?ÎǸǹ01GK%š1>ĘA7>72Ð>8,#4G4>;GƬ
¾?ÎǸ.ǹ01GK%š1>ĘA7>72Ð>8,#4G4>*>;@Ƭ
¾K%š1> K4>)>‚&@4 ?(*0>* cb B* 2K@ 0K"G
:G4Ƭ
¾K%š1>K4>)>‚&@42>Î0>*cc?#:|.22K@0K"G
:G4Ƭ
¾ļ7Cš&>72 K%š1> ?(78@ :B1‚?2%G 4.ē,
,#&>&Ƭ
¾ š&2ĘA7>1>§®'&@>?7>22&>ƙcc0>‚&G
cd: !|.21>>4>7)@& š&2K4>)>‚&K%&>
[&B:G4Ƭ
¾®!ōG?41>&?Éij!G:>0*G ž;>ž>&:&>&ƛ
&G'@4 ž;>ž>>>4>7)@:>>ƛ
¾*I7}4> 012>Î@ :B1‚(8‚* K%š1> >4>7)@&
;K&:&GƬš1>7G5@&G'GK%&>[&B:&KƬ
¾!>§‹!‚>72@4 ,¨1> (G8>1> />2&@ 1>
:8K)*®'>*>72012>Î@G :B1‚(8‚*K%š1>
>4>7)@&;K&:G4Ƭš1>>5>&&G'GK%&>
[&B:&KƬ

2>#Kij>47>Ǝ
):,>&?(*>1>?(78@(>Gž;@ĘA7>72:B1ĝ(17
:B1>‚®& ;K& :&Kƛ cb 0>‚ 2K@ :B1ĝ(1
K%š1>ĘA7>72;K 4Ƭ

/LK?4®,ć@2%

,C›7@> K%&>;@  ĘA7 G«;> :B1>‚#G
ņ&@ iƛe 01G 44G¨1> ‰>:; ,C›7@@ >®&@& >®& 44G4> :&Kƙ &G«;> š1> ĘA7>1>
K4>)>‚&@4 cd°da' ‰7Cš&>72 :B1‚?2%G 4.ē,
cbB*7cc?#:|.2@§®'&@(>74@;Gƛ?&> ,#&>&ƛƕņ&@iƛe,;>ƛƖ?79A77Cš&>72cb0>‚
Ð>?8&7Ð>?8&/>;@?(:&;Gƛņ&@G 7cd: !|.21>:,>&?(*@:B1>‚?2%4.ē,,#&>&ƛ
?*2@‰%2>7Ь*>@ š&2G:>>ƛ
š1>*&2  ?79A77Cš& &G ļ7Cš& ?Ļ7> ?79A77Cš& &G
027Cš&1>(2¤1>*1>‰7Cš&>72:B1‚?2%G4.ē,

:>>,>;BƎ

cbB*

cc?#:|.2
:B1‚?2%

?ÎǸǹ

?ÎǸ.ǹ
ņ&@iƛe44G¨1>‰>:;,C›7@@cbB*7cc?#:|.2@:B1‚:>,G‰§®'&@

48

,#&>™1>@?É1>:Aē2>;&Gƛ-ÚcbB*?Ļ7> [&AÉ>>:@7>72;K%>2>,¦2%>0
cc ?#:|.2 1> &>2>*> *AÉ0G ļ7Cš&>72 ?%
,C›7@> ‰ 44G4> *:&>ƙ &2 ,C›7@72
027Cš&>72 :B1‚?2% 4.ē, ,#&>&ƛ 1> ?(7:>*> :5@#G ;G &@ §®'&@ 79‚/2 2>?;4@ :&@ƙ
Ǹ1*?(*ǹ:G¤;%&>&ƛ
¤;%G [&B ?*0>‚% >4G *:&Gƛ '>‚& 7G7Gž>
ļ7šC &>,>:B*
š&2 ĘA7>,1ƒ& ?Ļ7> ‰7Cš&>72 > &Ç;GG ;7>0>* 79‚/2 >%74G
027Cš&>,>:B* (?‰% ĘA7>,1ƒ& :B1?‚ 2%G K%š1>;@ :&Gƨ ,2&A ,C›7@1> 44G¨1> ‰>0A5G ,C›7@72
‰7Cš&>72)@;@4.ē,,#&*>;@&ƛ š&2K4>)>‚& [&Bƙ ?7?7)&>ƙ .(4 1> .>.@ #&>&ƛ ,C›7@72@4
cb B* ;> :7>ƒ& 0K"> ?(7: ƕ¤;%G 2>Î :7>ƒ& [&AÉ>> @7:Cć@72 ,¦2%>0 ;K&Kƛ (>ƛƙ (Kž;@
4;>*Ɩ :&Kƙ &2 (?‰% K4>)>‚& &K :7>ƒ& 4;>* K4>)>ƒ& gg°da' &G ja° 1> (2¤1>*1> />>&
?(7: :&Kƛ &:G (?‰% K4>)>‚& cc ?#:|.2 ;> :;> 0?;ž1>1> >4>7)@,B2&> ,#%>Ç1> :L¤1
:7>ƒ&0K">?(7:ƕ¤;%G2>Î:7>ƒ&4;>*Ɩ:&Kƙ :B1‚?2%>0A5G(G@4 1> Ð(G8>& H7?7?7)&> ?*0>‚%
&2 š&2K4>)>‚&&K:7>ƒ&4;>*?(7::&Kƛ
>4G4@$5&Gƛ(?‰%G:!>§‹!‚Ð(G8>&,|§7*
§‹!‚7Cš&>,>:B*&G š&2ĘA7>,1ƒ&1>/>>& ,‰@ƙ7>E42:ƙ:@41>:>2G:@7$5&>&ƛ š&2
ce&>:?Ļ7>š1>œ*?)>5:B1‚(8‚*;K&2>;&Gƛ ĘA7@1Ð(G8>&2G*?#2ƙĘA7@1®74GƙĘA7@1K¨;G
š&2ĘA7>72&2cc0>‚,>:B*cd: !|.2,1ƒ&¤;%G 1>:>2G :@7 $5&>&ƛ 1> />>&@4 0>*7>*G;@
:;>0?;ž1>,1ƒ&>8>&:B1‚:&&?(:&Kƛ1> 4! 1G'@4 *H:?‚ ,¦2§®'&@8@ A57B* G&4G ;Gƛ
cd : !|.2 &G cb 0>‚,1ƒ& 8@ §®'&@ (?‰% ?&8@& ;7>0>*>& ž*,A27"> 0@ >4>ƙ ½
K4>)>‚& !>§‹!‚7Cš& &G (?‰% ĘA7>,1ƒ& 2>;&Gƛ þ>1> 8K)>:>"@ &:G '#@,>:B* :2‰% «;>7Gƙ
?79A77Cš&>72 1> ?(78@ :A÷> ?(*0>* 7 2>Î0>* ¤;%B**G,‰@7Ð>%@,4G?*7>:®'>*&>š,A2&G
.(4&>&ƛ &'>,@ ;7>0>*>&@4 -2>8@ "2>7@
:>2Gƕ¤;%Gbcƚbc&>:>GƖ:&Gƛ
:B1‚(8‚* >5ƙ 1*§®'&@ƙ :,>&§®'&@ 1>> 01>‚(G,1ƒ& *Ał4* 2&> 1G&Gƛ š1>0A5G :@7
?7>2ē*,%;G[&B"274G;G&ƛ?79A77Cš&@1 "2>7@ Ð(G8>& @7*É0 2&>*> $5&>&ƛ
Ð(G8>& [&A.(4 >%7& *>;@&ƙ š1>0A5G &G'G ¤;%G&G®'4>&22&>&ƛš1>G®'4>&2?;02G9G1>
;7>0>*>1>§®'&@&79‚/2>&->2:>-2;K&*>;@ƨ *A9>*G š&2G#G ?Ļ7> (?‰%G#G ;K&Gƛ ?7?8ć
0>Î (Kž;@ K4>)>ƒ& &2Î ?7?8ć >5>& (2 79» >4>7)@& >#>*> -5G 1G&>&ƙ š1>0A5G ®'>?*
ž;>5>7?;7>5>;G [&B ;K&>&ƛ79‚/2>1>>5>& [&A0>*>*A:>28G&@G;>0:A(M)>"2&>&ƛ
&G>0>B*1G&:&>&ƙš1>0A5G[&AÉ?*0>‚%
;K&Gƛ1>>'‚ :>ƙ½,C›7@72:7‚:>)>2%,%G
2>#Kij>47>Ǝ
?;7>5> 7 ž;>5> ;G (K* [&B :&>&ƨ ,2&A >;@
?">%@>2[&B0>*4G>&>&ƛ
)> >G4>)>‚& :B*;@ />2& 7 4# 1G'G
7>&>72%>&@4.(4ƙ;7G&@4.>­,77>Ç1>0A5G
?Éij!G :>0*G 7G7Gž> 0?;ž1>& >
;K%>2@7Cć@[&B7 2,¦2%>02&Gƛ>;@>5:>&š1>*G
;K&>&Ƭ
,#%>2>,> :;>?;7>5>7 ž;>ž>?87>1%@* ),C›7@72cb0>‚ 7cd: !|.22K@?(*0>*
>;@ [&B
 @ /2 >4&>Gƨ ®'>?* ,¦2§®'&@*A:>2
72>Î0>*:0>*>4>7)@G :&Gƛ&2@;@1>
7G7Gž>/>>& ž;>5>7?;7>ž>?87>1 &2[&B
?(78@ ,C›7@1> >;@ />>& ž;>5>ƙ &2
0>*4G >&>&ƛ >;@ (G8>& ,>7:>5> ;> ®7&Î [&B
>;@ />>& ?;7>5> :&Kƛ 1>0>G >2%
0>*4> >&Kƛ (>ƛƙ />2&>& ?7?8ć >5>& ,> :
>1:>7GƬ
,#&Kƙ š1>0A5G ž;>5>ƙ ,>7:>5>ƙ ,2&@> 0>Ež:B*
0G 0?;ž1>& 4K2@G ,#G >4™1>@
7?;7>5>:G >2[&B 0>*4G >&>&ƛ1A2K,7 š&2 )
7¬1&>:%>2GK%&G;@(K*(G8š1>1>
0G¦2ij& ž;>5>ƕǀǢǚǚǒǟƖƙ82(ƕƮǢǡǢǚǛƖƙ?;7>5>
‰7Cš&@1®'>*>:;:>>ƛ
ƕDŽǖǛǡǒǟƖ?%7:&ƕǀǝǟǖǛǔƖ:G>2[&B0>*&>&ƛ
49



ł%Ð7>::A0>2Ghaƙaaa?0@;K&Kƛ>&@4
.Œ&G;@0G7,‰@Ð>&@:>7@ƙ@79>‚&B*
(K*7G5> ž;>5>*A/7&Gƛ
ÉğƕHeronƖ

 0>;@&;G>&A¤;>4>Ƭ

§‹!‚!*‚ƕƮǟǐǡǖǐǡǒǟǛƖ

?;7>ž>&@4 '#@ ?% þ>@ %@7
1>05
A G š&2ĘA7@1Ð(G8>&B*Éğ,‰@/>2&>&1G&
:&>&ƛš1>G;G®'4>&2:A0>2G>"&G(;>;>2
?0@G :&Gƛ/>2&>& ž;>5>:Aē>4>ƙ½;G
,‰@,Až;> š&2ĘA7>#G®'4>&22&>&ƛ

š&2ĘA7>72'#@7>$&Gƙ&G«;>>§‹!‚!*‚
;>,‰@(?‰%ĘA7>#G Ð7>:2&>GƛG«;> š&2
ĘA7>72 ž;>5>:Aē;K&Kƙ&G«;>;>,‰@,Až;> š&2
ĘA7>#G Ð7>: 2&>Gƛ þ>> 8K) G™1>:>"@
š1>4>;>Ð7>:2>7>4>&Kƛš1>>79‚/2>&@4

2>#Kij>47>Ǝ

2>?7>22>Ǝ

¤0Bƚ>¬0@2@
)

ž;>ž>&@4 2>)>*@
†@*2ƙ&2?;7>ž>&@42>)>*@¤0B:&Gƛ
1>0>GK%&G>2%:>7GƬ

)/>2&>1> .>.&@& [&BÉ>> :?7>72
K%&> ,¦2%>0 ;K&K &G 8K)>ƛ 7 š1>72 (K*
,¦2G(?4;>ƛ





,;>.2G0&G>Ƭ

 0@%@K"GƬ

) 1š&> :>&7@ :>0>ž1 ?7Š>*ƚÐ2%ƚ

,C›7@> ‰ 2 44G4> *:&>ƙ &2
,A$@4 ?">%@ ?(*0>* 7 [&A0>*>?791@ >1
§®'&@:&@Ƭƕ,C›7@K4>>7>,22>ƛƖ
ƕľ*#>ƙ!>®0>?*1>.G!ƙ*>1G¦21>ƙ7G®! ?#.G!Gƙ
,Gēƙ.K?*‚1K.G!Ɩ

Ǹ*Ał4*ǹƙ(H?*/>:0>*Ó0%ƛ
) 1š&>:>&7@:>0>ž1?7Š>*ƚÐ2%ƚ*H:?‚
Ð(G8ƛ
) 1š&> :;>7@ /BK4 ,>î,A®&>&@4 ,>7G
Ð2%ƛ
) 1š&>,>7@,¦2:2£1>:0)@4Ð2%(Ã:2Gƛ
) 1š&>?&:2@,¦2:2£1>:ƚÐ2%ceƛ
50

®7>1>1
Ь* bƛ B ,1>‚1 ?*7#Ŋ* š&2G ?4;>ƛ ?7)>*G ,B%‚
2>ƛ
 ƕbƖ:B1>‚G/>:0>*Ó0%;K&Gƙ¤;%Gƛƛƛƛƛƛ
  ƕƖ :B1‚79‚/2>&,C›7@/K7&@?-2&Kƛ
  ƕƖ:B1‚ 79‚/2>& š&2G#G 7 (?‰%G#G

:2&:¨1>>/>:;K&Kƛ
  ƕ Ɩ ,C›7@:&&>>.(4&Gƛ
 ƕcƖ,C›7@>:44G4>*:&>ƙ&2ƛƛƛƛƛƛ
  ƕƖ ,C›7@®7&/K7&@?-24@*:&@ƛ
  ƕƖ,C›7@ :B1>‚/K7&@ >®& 7G>*G ?-24@

:&@ƛ
  ƕ Ɩ ,C›7@727G7Gž>‰7Cš&>1>/>>&

79‚/2;7>0>*&G2>?;4G:&Gƛ
 ƕdƖcb B* 7 cc ?#:|.2 ;G 1*?(* ;G&ƙ
>2%ƛƛƛƛƛƛ
  ƕƖ cb B* 1> ?(78@ :B1‚ ļ7Cš&>7ē*

(?‰%G#Gƙ&2cc?#:|.24>

027Cš&>7ē* š&2G#G0>‚®';K&Kƛ
  ƕƖ:B1>‚G (?‰%>1*cbB*&G cc?#:|.2

1>>5>&;K&Gƛ
ƕ Ɩ ,C›7@G š&2>1%cbB*&G cc?#:|.2

1>>5>&;K&Gƛ
 ƕeƖ,C›7@G :B1>‚/K7&@,¦2Ó0%744G4>:
1>1> ?Î& ,¦2%>0>0A5G ,A$@4 [&B@
?*?0‚&@;K&Gƛƛƛƛƛƛ
  ƕƖ ž;>5>ƙ,>7:>5>ƙ,2&@>0>Ež:B*ƙ

?;7>5>ƛ
  ƕƖ ž;>5>ƙ?;7>5>ƙ7:&[&Bƛ
  ƕ Ɩ ž;>5>ƙ?;7>5>ƛ
Ь* cƛ ,A$@4Ь*>@ š&2G?4;>ƛ
 ƕbƖ š&2K4>)>‚&?;7>5>[&B@?*?0‚&@8>0A5G
?*0>‚%;K&KƬ
 ƕcƖ:,>&§®'&@&,C›7@72@4?(*0>*:G:&GƬ
ƛ ƕdƖ?79A77Cš&@1/>>&[&B>Ð/>7>>%7&
*>;@Ƭ
 ƕeƖ(?‰%>1*>& !>§‹!‚7Cš&>,>:B* (?‰%
ĘA7>1>(2¤1>*:B1‚ce&>:>,G‰>?)>5
>,>;&>1G&KƬ
 ƕfƖ,|§7*;@Ð>&@ š&2ĘA7>72*:™1>G >2%
>1:G4Ƭ

51

Ь* dƛ >4@4?7)>*>&@4A>(ÃĒ®&ē*?7)>*G
,Až;>?4;>ƛ
 ƕbƖ,C›7@1> ,¦2Ó0% >4>*A:>2 &@ 0@ƚ
?);K&:&Gƛ
 ƕcƖ,% š&2K4>)>‚&B*,>?;4G:&>,%>:
:B1>‚G/>:0>*Ó0%>4G4G?(:&Gƛ
 ƕdƖ?79A7?(*>1> &>2> К1G 79» .(4&
:&>&ƛ
 ƕeƖ š&2ľ*#>01G: !|.2&G0>‚;> ž;>ž>>
>4>7)@:&Kƛ
 ƕfƖ(?‰%?Ñij&G«;> ž;>5>:&Kƙ&G«;>
®!ōG?41>&?;7>5>:&Kƛ
 ƕgƖ7:& :,>& 7 82( :,>& §®'&@& ?(*0>*
4;>*:&Gƛ
Ь* eƛ >4@4ņ&@&@4A>:>>ƛ
ƛĘA7
cb0>‚7:&:,>&
cc?#:|.2

ƛĘA7

cbB*
ƛĘA7

(ƛĘA7

ƛĘA7

(ƛĘA7
ž;>ž>&@4
1*§®'&@
(ƛĘA7

82( :,>&
cd: !|.2

(ƛĘA7
?;7>ž>&@4
1*§®'&@

Ь* fƛ (?‰%K4>)>‚&@4[&AÉ(8‚7%>2@ņ&@
>$>ƛ
ƶưǁ>7>,2Ƨ
 ƕbƖ&2>4>72@4 :ij&®'5>> ?Ļ7>
?(*(?8‚ij>7>,2ē*cc0>‚&Gcd: !|.2
1> >4>7)@&@4 К1G 0?;ž1>& ?*§¬&
&>2>*> ?(*0>*>1> *Ĝ(@ Ž1>ƛ š1>7ē*
2>Î0>* >$>ƛ ,4¢) 0>?;&@7ē* K#
®&/>4G&1>22>ƛ
 ƕcƖ:%>72 ,C›7@@ ,:B1‚§®'&@ 7
,:B1‚§®'&@(8‚7%>2@ņ&@>$>ƛ
,É0
&2>4>>7>,2ē*K%š1>;@>2®'4>&¦2&
,¸1>@ƜÐ>™1>@:?Î0>?;&@?057>ƛ
***

jƛņ9@
:>>,>;BƎ

ņ&@jƛbË>0@%/>>&@42

ņ&@jƛb,;>>4@4Ь*>1>)>2G7>‚&
>‚2>ƛ
¾?Î>&>1>1?(:&;G&&G:>>ƛ
¾8Gž>7Ĝ.ñ>>,>5¨1>>&:&@4Ƭ
¾?Î>&K%K%&@7>2G?(:&;G&Ƭ
¾1>7>2>> ,1K8>:>"@2&:&@4Ƭ
¾?Î>& (>74G¨1> ņ&@ K%š1> «17:>1ƚ
Ð>2>&1G&@4Ƭ
¾1>4K>>0AŒ1«17:>1K%&>:G4Ƭ
¾?Î>&@42K%>G:G4Ƭ
&A01>2K1>@7*>&&A¤;@72@4,H½K%&@
¾
š,>(*G7>,2&>Ƭ

Ĝ.ñ>,>5&Kƛ1>Kć@(G@4?Î>&?(:&;G&ƛ
1>&B* š1>4> (Ä)ƙ #@ (@ š,>(*G ?05&>&ƛ
Ĝ.ñ>ƙ8Gž>?7ł*š1>4>,H:>?05&Kƛ1>:7‚
ņ&@ &K (2?*7>‚;>:>"@ 2& :&Kƛ 1> :7‚ ņ&@
*H:?‚!>7274.B*:&>&ƛ1>ņ&@ņ9@1>
:(2>&0K#&>&ƛ;G«17:>18G&@4>,B2:&>&ƛ
ņ?9«17:>1>@ «1>ÿ@ .2@ 0K"@ ;Gƛ
þ)>ž1ƙ 7®Î (@ 2>:>"@ 7*®,&@ 7 Ð>%@
1>> ,1K;K&Kƛ8G&>&@4?,>1> š,þ>.2K.2
A2Gƙ 8Gž>ƙ 0|ó>ƙ Ĝ.ñ> ,>5%Gƨ š1>.2K.2
2G80>G ?#G 70)0>¬1>,>4*ƙ-Ł4.>ƙ-5.>ƙ
0š®1,>4* ƕ0š®18G&@Ɩƙ 72>;,>4*ƙ 0B,>4*ƙ
š1>(@«17:>1>>;@:0>7G8ņ9@01G;>G&Kƛ
/LK?4®,ć@2%
ņ?9«17:>1>01G 0*A­1.5ƙ Ð>%@ƙ 7>2Gƙ
72@4?Î>&8G&>&@4?,ijƙ&:G2>75@4 &:G &2 ?7?7) :>)*G 7>,24@ >&>&ƛ )A?*
*>2>>->51>.>.@;G&ƛ1>7ē*&G 8G&Ç1>G &Ί>*>> ,1Kij4>>&Kƛņ?9«17:>1>01G8G&@
2;Gƙ;G:;5&Gƛ8G&2@ƙ8Gž>ƙ> ƚ¤;8@ƙ ;>:7>ƒ&0;·7>>7Ð0A«17:>10>*4>>&Kƛ
52



,;>.2G0&G>Ƭ

ņ&@jƛc,>2,¦2&G)A?*ņ9@:.?)&ņ&@

¾?Î>G ?*2@‰% 2>ƛ ?Î>01G K%&G .(4
?(:&>&1>.>.&>‚2>ƛ
¾,>2,¦2ņ9@,÷&7)A?*ņ9@,÷&@&7
&Î>&>1-2;GƬ
/LK?4®,ć@2%
72@4 ?Î>G ?*2@‰% ij¨1>72 ņ?9«17:>1>&
>4>*Aē,>4G4G ?7?7).(4,¨1>4‰>&1G&>&ƛ
,B7»>?(0>*7>4>4>&/!>7G4>&;K&Gƛš1>&B*
?0574G¨1> š,>(*>&*B  &K ,4> (2?*7>‚; 2&
:Gƛ*&2š1>4>8G&@@¨,*>:A¨1>0A5G 8G&@&B*
>®&@& >®& š,>(* G&> 1G  4>4Gƛ š1>&B*
79‚/2>:>"@1>þ)>ž1>@&2&B(0>*7ē4>4>ƛ
8G&>&@4 ?,>.2K.2 0>*7 ,8A,>4*ƙ 0š®1,>4*ƙ
0)0>8@,>4*ƙ-Ł48G&@ƙ-58G&@1>ý>2G š,>(*GG 
4>4>ƛ,B7»G/!ij@7*:K#Ŋ*&K>?">%@2>œ*
ņ9@:.) @?7?7)«17:>1ē4>4>ƛ
72@4?Î>&,%ņ9@&#Ŋ*>4G4G ?7?7)
.(4,>?;4Gƛ&>,%ņ9@1>:(2>>4@1G%>Ç1>
53

?7?7) «17:>1>@ 5 ē* G  1>ƛ 1>
«17:>1>&@4?7?7) š,>(*G,%,¨1>2K1>
@7*>& 7>,2& :&Kƛ 1> «17:>1>,H½ ,>2,¦2
«17:>1>*>8G&@,B2«17:>1¤;%B*54G>&Gƛ
,8A,>4*Ƨ7G7Gž>,8BG ,>4*ē*š1>,>:B*
?7?7) š,>(*G G%Gƙ š1>> ?7?7) >0>:>"@ 7>,2
2%G7,4>?*7>‚;>47%Gƙ;>,8A,>4*>>0AŒ1
(M(G8;Gƛ
A2,G >4* Ƨ >1ƙ .H4ƙ ¤;H:ƙ 2G#> š1>(@ *>72>G
8G&@:>"@ ,>4* ij4G >&Gƛ 8G&@1> >0>& 7>,2&>
1G%>2@7(Ã/&@*>72G ,>5%Gƙ;>«17:>1;Gƛ
?0†8G&@> &K ?7/>’1 /> :B*ƙ š1>G ®7ē,
)A?*«1>,>2>G;Gƛ/>2&>&1>«17:>1>G®7ē,
?4#G .(44G ;Gƛ«1>,>2@&·7>72@4,8A,>4*
«17:>10AŒ1š7G(Ä)70>:1>:>"@ij4>>&Kƛ
8G5@70|$@,>4*Ƨ;>:A÷>,>2,¦2«17:>1
;Gƛ 8G5@,>4* 7 0|$@,>4* ;G #Ĝ2>5 &:G
?*0:>#ƙ K2ñ> ;7>0>* Ð(G8>& ij4G >%>2G

«17:>1 ;G&ƛ *>2@ 7®š1>,>:B* (Ä2ƙ Ë>0@% 7
#Ĝ2>5/>>&@4,¦2:2>&:4G4GA2!G7&ƙA#,Gƙ
.>/5@1>728Gž>70|ó>,>G:¨1>>&>&ƛ/>2&>&
0>:;>0AŒ1 öG8"G7B*;>«17:>1ij4>>&Kƛ
4K2@:>"@;@0|$@,>4*ij4G>&Gƛ
ŁÙŁ!,>4*Ƨņ9@«17:>1>&>&:7‚ÎĜ.#@7>
1> 7>‚&@4 ,¸1>G ,>4* 0@ƚ?) Ð0>%>72
$5&Gƛ,2:(>2@7>8G&>&Ĝ.ñ>,>5%Gƙ;>
,>2,¦2 «17:>1 >;Gƛ ;> «17:>1 2A&@ &:G
«1>,>2@ &·7>72;@ ij4> >&Kƨ «1>,>2@ &·7>72 ;>
«17:>12&>*>?78G9.2(>2@G&4@>&Gƛ1>:>"@
8>®Î@1,÷&@7>,2&>&ƛ/>2&>&;>«17:>18;2>1>
750Kî>Ð0>%>72>4&Kƙ>2%1>«17:>1>4>
8;2>&B*1&@.>>2,G" ,4¢);K&Gƛ
>;@/>>&::G,>4*ƙ0B,>4*772>;,>4*;G
«17:>1ij4G>&>&ƛ
0)0>8@,>4*Ƨ
0) 7 0G% 1>:>2@ š,>(*G ?05&>&ƙ ¤;%B*
0)0>8@,>4* «17:>1 ij4> >&Kƛ 0) K5>
2™1>:>"@ 0)0>¬1> -Ł4K2> 4G¨1> >#>72
?-2&>&ƛ š1>0A5G ,2>@/7* >4G ;K * >#>@
-4)>2%>7>$&G 7,¦2%>0@?,>G š,>(*7>$&Gƛ
0)0>8@,>4*>> «17:>1 ;> 8G&@1> đć@*G
0;·7,B%‚;Gƛ
0š®1,>4*Ƨ
0š®18G&@ 2™1>:>"@ 8G&&5@ &1>2 ij4@
>&>&ƛš1>&,>%@:>"7&>&ƛ1>&ž>&0š®1.@
%B* :K#&>&ƛ š1>:>"@ Kñ> ,>™1>& 7>$Ŋ
8%>Ç1> 0>8>1> Ð>&º> 7>,2 2™1>& 1G&Kƛ
0>8>1> š&0 7>$@:>"@ 8>®Î@1 ,÷&@*G š1>G
:K,*ij4G>&Gƛ
A¨1> :0AÏ>&@4 0>:G0>2@01G *G )Kij
:&>&ƛ>ž>&*GÐ>2G 0>:G 1G&>&ƛš1>G
7»2%2™1>G >07>$&Gƛ:7‚0>8>*>:>2>
/>7?05&*>;@ƙ¤;%B*>ü>?7?8ćÐ>21>
0>8>@®7&Î,H(>:2™1>::AĒ7>&>4@ƛš1>&B*
0š®18G&@>?7>:>4>ƛ7>0ƙ2œƙ2>7:ƙK5.@
š1>(@ š,>(*0š®18G&@&G&4G>&Gƛ
54

2G8@08G&@Ƨ
2G8@0?ñ>1>K8>,>:B*2G8@0)>G ?0574G
>&>&ƛ;G)>Gš1&:B¸07?7!:&>&ƛš1>,>:B*
0A4>10 2G8@0 7®Î?*?0‚&@ 2&> 1G&Gƛ >G8>,>:B*
)>>?*?0‚&@ 7 )>1>,>:B* 7®Î?*?0‚&@ ;G ®7&Î
«17:>1 ;G&ƛ 1>> :0>7G8 ņ9@ 1> :ŠG& ;K&
*>;@ƛ 8G&Ç1>*> 2G8@0 ?ñ>G .@ 7G7Gž>
:®'>0>-ļ& ,A274G >&Gƛ &A&@1> >#>> ,>4> ;G
2G8@0?ñ>G 0AŒ1>ü;Gƛ&A&@G >#0@&
0@ ,)2> 79} &2@ ?7& 2>;&Gƙ š1>0A5G (2 79»
4>7#@>‚7>&Kƛ
2K,7>?!>«17:>1Ƨ
G¨1>>;@79>ƒ&-Ł4Kš,>(*ƙ9)@7:A)@
7*®,&@ ?% &2 7C‰8G&@ :G 8G&@8@ ?*?#&ƙ
,2&A7Gž>®7ē,>1> š,>(*>>4@4‰GÎ7>$&
;Gƛ 1> Ð>21> š,>(*>*> >¨1> (}(>2
2K,>@ƙ40>@ƙĻ(>@7?.1>™1>@7¬1&>
:&Gƛ 1>&B* 2K,7>?!> ;> «17:>1 (1>:
4>ƛ 1> «17:>1>&B* ?05%>2G ?'‚ š,þ
(G@4>4G:&Gƛ

ņ&@jƛd2K,7>?!>



 0>;@&;G>&A¤;>4>Ƭ

;¦2&C;>&@48G&@Ƨ0@‰GÎ>&B*>®&@&>®&
š,>(* >$%G >?% 0@*ƙ ;7>0>*ƙ ­%&>ƙ
ς&>ƙ4>7> š1>(º:>2Œ1>*H:?‚!>72
,B%‚ ?*1Î%"G7B*ƙ>®&?'‚->1(>?057B*
(G%>Ç1> *(@ ?,>G š,>(* G™1>:>"@
;¦2&C;>>7>,2ij4> >&Kƛ ;¦2&C;>&@4 8G&@
;> 8G&@> 4@#1> >5>&@4 ?78G9 Ð>2
;Gƛ ;¦2&C; />2%@:>"@ 4K#@ ,> ,>

:>>#>>?%ĀE§®!>>(1>>7>,2ij4>
>&Kƛ,>%@ƙ G#7&>,0>*1>G?*1Î%ƙ&:G
.?(®& 7>&>72%>0A5G 2K2> G ?*1Î% 2%Gƙ ;G
1>0>G 0AŒ1 öG8 :&>&ƛ ?44@ƙ 2.G2>
8> >®& ?'‚ ->1(> (G%>Ç1> -Ł4>1>
8G&@:>"@ «1>,>2@ &·7>72 ;¦2&C;>> 7>,2
0Kî>Ð0>%>&;K&Kƛ

:K48G&@Ƨ
0@& 0@ ‰GÎ>01G >®&@& >®& š,>(*
>$™1>>8G&@Ð>2¤;%G:K48G&@ƛ
™
>®& 4K:Œ1G05
A G  ?Ļ7> ?0*@G ‰GÎ 0A5>&
0@:¨1>*G(2#K 8G&?0*@GÐ0>%0@:&Gƛ
™
1> Ð>2@ 8G&@ Ð>0AŒ1>*G ?7:*8@4 Ð(G8>&
$5&Gƛ
™
1> 8G&@,>:B* ?05%>2G .Œ&G š,þ Ł!ʼn.>@
þ)>ž1>@2/>7™1>:,A2G4 &ij:&Gƛ
™
1>Ð>2>&@48G&2@7š1>GŁ!ʼn.,B%‚,%G8G&@72
74.B*:&Gƛ8G&@G š,>(*0@:¨1>0A5G
?'‚§®'&@.G&>@:&Gƛ

ņ&@jƛe;¦2&C;8G&@

8G&@GÐ>2Ƨ>ü>Ð(G8>&@4/LK?4?7?7)&>
7:>®ņ?&?/þ&>ƙ&Î>&@4?7?7)&>1>>?7>2
2&> 8G&@1> ?7?7) ,÷&@ (1>: 4G¨1>
;G&ƛ8G&@2™1>> öG8ƙG&4@>%>2@?,ijƙ
8G&@ 2™1>@ ,÷&@ƙ 7>,2>& 1G%>2G &Îƙ /B0@G
,1K* š1>(º728G&@>Ð>2"2&Kƛ:7‚:>)>2%,%G
8G&@G,A$@4Ð>22&>1G&@4ƛ
8G&@GÐ>2
?*7>‚;8G&@
®'4>&¦2&
8G&@

:K4
8G&@

ņ&@jƛf,>1Ç1>@:K48G&@

«1>,>2@8G&@
?7®&C&
8G&@

0ž>@
8G&@

0# .>>1&@
8G&@

-4Kü>*
8G&@

™
8G&@01GÐ>?% }>7>,2>®&;K&Kƛ
?*7>‚;8G&@Ƨ
™
ž*)>ž1>?87>1/>@,>4>;@?,74>>&Kƛ
,>2,¦2 8G&@01G :K4 8G&@ 7 ®'4>&¦2& ®'4>&¦2&8G&@Ƨ
8G&@ :G (K* Ð0A Ð>2 ;K&>&ƛ :K4 8G&@ ;@
/!½8G&@;@Ð>'?07®'G&@48G&@;Gƛ
>?0*@&*G79>ƒ,1ƒ&ij4@>&Gƛ®'4>&¦2& ­%?!.)>&@4(>!2™1>1>ƕ7*ƖÐ(G8>&&:G
8G&@01G К1G7G5@*«1>?0*@&8G&@ij4@>&G #Ĝ2>5 />>& 1> Ð>2@ 8G&@ ij4@ >&Gƛ 8G&@
?Ļ7> "2>7@ >5>*&2 š1> ?0*@& ,Až;> 8G&@ 2™1>:>"@ 8G&2@ Ð'0 7*>&@4 ?0*@1>
ij4@>&Gƛ
55

&Añ>@?*7#2&Kƛ&K?0*@>&A#>8G&@1K1
2™1>:>"@>#GA#,Gƙ7&>,&Kƛ0@*0K5@
2&Kƛ >,4G4@ >#G 7>5¨1>*&2 &@ >5&Kƛ
š1>*&2 ?8Ă 2>;%>2@ 2> & ¤;%B* 0C(G&
?0:54@ >&Gƛ ,>7:>ž>,B7» ,G2%@ 2&>G 7
š,>(* G&>Gƛ ƕņ&@ jƛg ,;>ƛƖ 1>&B* ?05%>2G
š,>(*þ>@2/>7™1>:,A2G:G*:&Gƙš1>0A5G
?8>2ƙ0>:G0>2@74>&@4-5GƙĻ(0A5G K5>
2%G 8>Kć@;@2>«1>4>&>&ƛ1>Ð>2>&
?0*@>?,>>4@4>4>7)@¨,:B*,#@
>4>7)@(@‚:&Kƛ?0*@@ š,>(*‰0&>0@
>¨1>*&2ƙ (K*ƚ&@* 79>ƒ*&2ƙ  8G&@:>"@ (Ã:2@
>>?*7#4@>&Gƛ

ņ&@jƛg/!½?Ļ7>®'4>&¦2&8G&@

«1>,>2@8G&@Ƨ
«1>,>2@8G&@01G ?7®&C&)>ž18G&@70ž>@
8G&@;G(K*Ð0AÐ>2;G&ƛ1>Ð>21>8G&@01G
š,>(*0AŒ1š7G«1>,>2@&·7>72G&4G>&Gƛ
?7®&C&8G&@
™
8G&>G‰GÎcaa;G‹!2?Ļ7>?):&Gƛ
™
0K"G 8G&@‰GÎ7?7254K:Œ1>1>0A5G ;@8G&@
1Î>1>:>;>¥1>*G ij4@>&Gƛ (>ƛƙ*>2%@:>"@
!ōE‹!2ƙ )>ž1 >$™1>:>"@ 05%@ 1Îƙ &A*>8ij
-7>2%@:>"@ ;G?4I !2 ?Ļ7> ?70>*>> 7>,2
ij4>>&Kƛ
™
,@,÷&@;G1>8G&@G"57H?8­ë;Gƛ
 (>ƛƙ œ ?Ļ7> 0>ƛ 1>?87>1 .>4»ƙ !M:ƙ
:K1>.@*;@?,ij;@>;@Ð0>%>&G&4@>&>&ƛ
56

ņ&@jƛh?7®&C&8G&@&@41>?Î?2%
™
1>8G&@:>"@0K"@/>#74A&7%B2>7@4>&Gƛ

(>ƛƙ 1Î2G(@ƙ &Gƙ ½!*>8>@ 2G(@ƙ
K(>0Gƙ 7>;&B ‚ 1>:>"@ 0Kî> Ð0>%>&
/>#744>&Gƛ
™
79‚%ƙ ?!>> Ð>(Ã/>‚7 :G !K5)># &:G
.>>2/>7>&@4 $ &>2 8> Ð>21> :0®1>
?7®&C&8G&@8@:.?)&;G&ƛ
™
:08@&K­%7&>5Ð(G8>&1>Ð>2@8G&@;K&Gƛ
0ž>@8G&@
™
8G&@G‰GÎea;G‹!2?Ļ7>?):&Gƛ
™
8G&@G ‰GÎ #Ĝ2 &>2>72 :¨1>*G 1Î>> 7>,2
->2:>2&>1G&*>;@ƛš1>0A5G 1>8G&@&®'>?*
0*A­1.5>G0;·7?):&Gƛ
™
Ð(G8>&@4 /LK?4 §®'&@ ’1> ?,>: ,K9
:&Gƙš1>?,>@4>7#ij4@>&Gƛ;@:A÷>
,@,÷&@@8G&@;Gƛ
™
1> Ð>21> 8G&@01G þ)>ž1>G š,>(* ;K&
*>;@ƙij75«1>,>2@?,>G š,>(*G&4G>&Gƛ
(>ƛƙ;>ƙ2.2ƙI-½ƙ*>25ƙKKƙ0:>¨1>G
,(>'‚ š1>(@ƛ
™
1> Ð>21> 8G&@@ :Aē7>& 7 ?7®&>2 ?78G9&
7:>;&>5>&ƕưǜǙǜǛǖǎǙƽǒǟǖǜǑƖ>4>ƛ.Œ&>8@
0ž>@8G&@;@ ­%?!.)>&ij4@>&Gƛ
™
(@‚>?4?,ijƙ8>®Î8A÷,÷&@>74.ƙ
?*1>‚&‰0 š,>(*Gƙ Ð?É1> 2%Gƙ š1>(º0A5G 1>
8G&@:>"@;@0K"@/>#74A&7%B2>7@4>&Gƛ
™
0ž>1>8G&@.>.&;7>0>*ƙ0*A­1.5ƙ,1>‚72%
Ç;>:ƙ?'‚7«17®'>,* š1>(@:0®1>;G&ƛ
™
1>Ð>2@8G&@/>2&>:;(?‰%?81>&@4(G8ƙ
?Ñ>ƙ(?‰%7010G¦2> š1>(@Ð(G8>&
ij4@>&Gƛ

2>#Kij>47>Ǝ
)«1>,>2@ ?7®&C& 8G&@:>"@ >®& />#74 >

7 -Ł4>@ 8G&@ƛ 1> 8G&@&@4 -5G 7 -Ł4G ;@ 0AŒ1
š,>(*G ;K&ƛ;@8G&@,>2,¦2&:G)A?*8>
(K*;@ ,÷&@*G ij4@ >&Gƛ 8G&@> >2 4;>*
:&KƛК1G2K,>@«17§®'&>5@G&4@>&Gƛ

4>&GƬ
)0ž>1>8G&@:>"@Ł847*A/7@0A2>@
2>:&GƬ
0# .>>1&@8G&@Ƨ
0#  .>>1&@ 8G&@ ;> 8G&@> %@ 
)A?* Ð>2 ;Gƛ ;> 8G&@Ð>2 *>2@2% 7
š1>0A5G &1>2 :4G¨1> .>>2,G"G0A5G ?*0>‚% >4>
;Gƛ 8;2@ 4K>1> 0>%@0A5G ?*0>‚% >4G4@
.>>2,G"5B*&@0>%@,B%‚2™1>:>"@8G&2@
8;2>751> />>& />@,>4> 7 &2 ,(>'‚
ņ&@jƛj-ł48G&@
?,7&>&ƛ 0>%@ &:> ,A27"> 1> '‚8>®Î>1>
?*10>*A:>2;>.>>1&@Ð>28;2>&@4/>@,>¨1>@
4@#1>>5>&>®&*->?057™1>:>"@
0>%@,B%‚ 2&Kƛ1>8G&@>>24;>*:&Kƛ
4?:*>>7>,2ƙ:|?Ï172>:>1?*&>>7>,2ƙ 4?:*>1>:K ƙ2>:>1?*&>>7>,2ƙ;¦2&C;G
0@ />#74ƙ 0*A­1.5>> 7>,2ƙ .>>2,G"G@ š1>(º>74.1>8G&@&;K&>*>?(:&Kƛƕņ&@
jƛj,;>ƛƖ-ł48G&>&@4Ð0A š,>(*G¤;%G?44@ƙ
2.G2>ƙ ëA?4,ƙ #G?41>ƙ 8G7&@ƙ |#Ŋƙ ?*?8)ƙ
š1>(@-Ł4Gƛ1>*>.>>2>&>4@?Ļ0&?05&Gƛ
.>ƙ :@&>-5ƙ Ï>‰ƙ ij5@ƙ #>?5.ƙ #ōE*
Ñł!ƙ G2@ƙ :Î@ƙ 2>:.G2@ƙ ®!ōI.G2@ƙ 04.G2@ š1>(@
(G8@ƚ?7(G8@-5>G š,>(*-58G&@&G™1>&1G&Gƛ
ƕņ&@ jƛba ,;>ƛƖ 0;>.5G¬72ƙ ,>%@ƙ ,A%Gƙ
*>,B2ƙ5>7ƙ*>?8 š1>(@?">%@;@ š,>(*G
;K&>&ƛ/B01:>2@;7>0>*>>Ð(G8ƙ&:GÑ>ž:7
!4@;G(G8-5G7-Ł4>1>8G&@:>"@Ð?:÷;G&ƛ
ņ&@jƛi0# .>>1&@8G&@

0>%@ƙ ?7Š>* 7 &Ί>*>> 7>,2ƙ š1>(@ .>.º>
:0>7G8 1>& ;K& :&Kƛ ;@ 8G&@ 7>;&A½1>
:K :A?7)>72 74.B* :&Gƛ 4( 7>;&A½72 1>
8G&@&@4 š,>(*>> (>‚ 7 ?Ļ0& "2&Gƙ ¤;%B* 1>
8G&@4>Ǹ!ō8G&@ǹƕǁǟǢǐǘƳǎǟǚǖǛǔƖ:G;@¤;%&>&ƛ
-4Kü>*Ɯ-ł48G&@Ƨ
0# .>>1&@8G&@> ,Ð>2¤;%G -5
57

ņ&@jƛba-58G&@



 0>;@&;G>&A¤;>4>Ƭ
½#?*1Î%>:>"@ 7*®,?&ž1 2K*>8ij
:G #ʼn?*. 7 ½!*>8ij 7>,ē*;@ 2
/>7&> 1G&Gƛ :|?Ï1 8G&@&B* š,>?(& ;K%>Ç1>
)>ž1>@ Ð& ä (>‚@ :&Gƛ 1> 8G&@&
2>:>1?* &G ½!*>8ij 7 2K*>8>>
7>,2ij4>>&*>;@ƛ

:|?Ï18G&@Ƨ
?,>@ ,K9Ï«1>@ 2 0C(G&B* />74@
>&Gƙš1>0A5G7>,2¨1>G4G¨1>,K9Ï«1>G0C(G&@4
,A*/‚2%;K%G 2GG :&Gƛ š,>(*7>$@G (M?(ć
:>12&>*>,K9Ï«1>>7>,2;@0Kî>Ð0>%>&
;K&Kƛš1>:>"@:|?Ï1&G&1>2ij4@>&>&ƛ
™
,>4>,>K5>?0*@&Ł7%Gƛ
™
&>?Ļ7>)>1>:>2@?;275@@?,ij?0*@&
>#Ŋ*(G@4&&1>2ij4G>&Gƛ
™
8G%&7Ļ,K®!1>&>>7>,2ij4>>&Kƛ
™
¨1>Ç1>,>:B*>#Ŋ5&?*?0‚&@2&>&ƛ
:7‚Ð>2G7*®,?&ž1,(>'‚?0*@&?0:5Ŋ*
7Ł7B*G«;>?,ij G&4@>&>&ƨš1>4>Ǹ:|?Ï1
8G&@,÷&@ǹ:G:.K)™1>&1G&Gƛ

ņ&@jƛbb:|?Ï1&?*?0‚&@

:>>,>;BƎ

>4@4ņ&@jƛbc0)@4>1>?Î>G?*2@‰%2>?%š1>>4@4
>G&8G&@>Ð>2?4œ*š1>G'K#‹1>&7%‚*2>ƛ

ņ&@jƛbc
-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

58

-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

ņ?9,1‚!*Ƨ
ņ?9 ,1‚!* ;G ,1‚!*«17:>1>&@4  *7G ‰GÎ
;Gƛ ­%?!.)@1(G8>01G ?7?7)Ð>2@ņ9@
š,>(*G;K&>&ƙš1>0A5Gņ?9,1‚!*>:0K">7>7;Gƛ
ņ?9Ð)>* (G8>01G Ë>0@% />>&@4 :®ņ&@ƙ
>4@2@&@ 7 @7* 1>> ,1K ņ?9,1‚!*>:>"@
ē*G&4>>&Kƛƕ>ņ&@jƛbd,;>Ɩ
8G&2@ƙš1>G2ƙ;>2?7;>2ƙ8G&@ƙ,¦2:21>
:7>ƒGŁ&B;47*>7@ž18;2>&@44K>*>:&Gƛ&G
,>;™1>:>"@ *G% Ë>0@% />>& >&>&ƛ
ņ?9,1‚!*>0A5G 8G&2@7š1>1>>7>4>;@?'‚
4>/;K&Kƛ
ņ&@jƛbdņ?9,1‚!*

2>#Kij>47>Ǝ

ņ&@jƛbeņ?9,1‚!*

ƕ?8‰>:>"@:B*>Ƨ1>}*&2?7ü>›1>ƒ*>
ņ&@ jƛbe 01G >;@ -5G 7 />’1>1>
Kñ>(>7¨1>;G&ƛК1GK#@&@4-5 *H:?‚7ņ?Î0¦2š1>?,74G¨1> š,>(*>@0>?;&@
?Ļ7> />@ &A01> 7#@*A:>2 ?*7#>ƛ ü>7@ƛ
/LK?4®,ć@2%
š1>1>75@4L!@&Ǹ9ǹ8@B%2>ƛ&A¤;@
ij4G¨1>?*7#@.>.&>‚2>ƛ
}*&2 &A01> :G 4‰>& 4G :G4ƙ ½
?(:>14>9‚:%>2@-5G7/>’1>*G;0@1K1
59

,÷&@*G?,74G¨1>:&@4ƙ:G*>;@ƛ472>&
8G&2@:!*>ƙË>;,G"ƙ:;>2@:®'> š1>(º@
472?%>®&@&>®& š,>(*?05>7Gƙ1>:>"@
0(& ;K&Gƛ 1>0A5G (4>4ƙ 01®' š1>(º#Ŋ*
-5G7/>’1>72ņ?Î02:>1*G79)>>7>,2ij4>
8G&Ç1>@;K%>2@?,57%B!>5&>1G&ƛG
>&Kƛš1>&B* š,>(*&2472?05&Gƙ?87>1&G
>;@Ð>2>ņ?90>4;>'G! üK)ü>:>"@
9‚;@ ?(:&Gƛ 8@ š,>(*G 2K1>4> 0>Î ä> 0>4 ¤;%B* 7>,2&> 1G&Kƛ >?&½2%>0A5G
;>?*>2 :&>&ƛ .>>2>&B* ?7& %¨1>*&2 ņ?90>4>4> &> &22>ćō@1 .>>2,G";@ :;
8@-5G?Ļ7>/>’1>0@>5?!&>&ƛ
,4¢);K 4>4@;Gƛ*GÐ&8@48G&2@
š1>1> 8G&>& š1>)A?* &Ί>* 7>,2&>&ƙ
 ,;>.2G0&G>Ƭ
š1>?87>18G&>&&1>2;K%>Ç1>0>4>@:A1K1.>)%@
>4@4 Ь*>> ?7>2 ē*  ,¦2G( ƕƽǎǐǘǎǔǖǛǔƖē*?7&>&ƛ;I!G4ƙ0I41>1>:>"@
:A÷> :> 8G&0>4 0Kî> Ð0>%>72 7¬1
?4;>ƛ
¾0>%:>1> ;«1>:>,K!@ 8G&@ «17:>1>& :&Kƛ &2>4>1> 0(&@*G >?;2>&@ (G * (G8@
&:G&22>ćō@1®&2>72;>0>4?74>>&Kƛ
$5%>Ç1>1K1,÷&@K%š1>Ƭ
¾&A01> ,¦2:2>& 8G&@:>"@ 4?:*>1>
  0>;@&;G>&A¤;>4>Ƭ
K%š1>:K  ,4¢);G&Ƭ
¾8G&@:>"@ ,>™1>> ,«11Ɯ(ÃĒ,1K ;K&>*>
?(:&K>Ƭ:>Ƭ
¾8G&@0)@4 1K1 ,÷&@ !>5™1>:>"@
:;,%GK%&G ,>12&>1G&@4Ƭ
?7,%*«17®'>
8G&Ç1>*@?,74G4>0>41K1(2>&71K1
7G5G& Ë>;>,1ƒ& ,K;K7™1>:>"@ ?7,%* «17®'>
7¬1:&Gƛ/>2&>:>2Œ1>(G8>01G1>«17®'GG
0;·7>4@40>?;&@1>)>2G®,ć;K 4ƛ
™
/>2&>&@48G&@;@0Kî>Ð(G8>&?7A24G4@;Gƛ
™
:7‚8G&2@:?!&*>;@&ƛ
™
*G 8G&2@ ?'‚đ­ë> (Ã.‚4 :¨1>*G
8G&@0>4>G?7,%*®7&ē8&*>;@&ƙ1>0A5G
8G&Ç1>G š,>(* Ë>;>,1ƒ& ,4¢) ē*
(G™1>:>"@ &>4A> ,>&5@72 ņ9@ š,þ .>>2
:?0š1>@ 1Î%> /@ ij4@ ;Gƛ 1> ?">%@
8G&2@ ,4> 0>4 %&>& 7 «1>,>Ç1>*>
?7&>&ƛ
™8G&@&@4.Œ&>80>4;>*>87&:¨1>*Gš1>@
1K1 7G5G& «17®'> 4>7>7@ 4>&Gƛ 1>:>"@
60

ņ&@jƛbf Ö> 40)@48G&@Ð>2

Ö> 4 ;> ?7?7) 8G&@ š,>(*>> Ð0A
?*1>‚&(>2(G8;Gƛ;>(G88G&@&Ί>*>&>&
,A$>24G4>;Gƛ&G'@4Ð?&ł4;7>0>*ƙ1>‚œ*
?) ‰GÎ>72 ,:24G4G 7>57!ƙ ,>™1>G (Ã?/‚‰
8> Ð?&ł4 ,¦2§®'&@72 0>& ē* Ö> 4*G
)A?* 8G&@@ >: )ē* 8G&@‰GÎ>& Ē#G,
G&4@;Gƛ

2>#Kij>47>Ǝ
)8G&@:>"@/B4K%K%š1>Ð>2G ?0574G
>&GƬ



 0@%@K"GƬ
) 1š&> ,>7@ƚ ,¦2:2 £1>:ƚ  :7>ƒ:>"@

) 1š&> L'@ƚ /> bƚ ,¦2:2 £1>:ƚ

þ;>,>"ƛ

0K4>Gþ;>,>"ƛ

®7>1>1
Ь* bƛ >4@4?7)>*>:>"@1K1,1>‚1?*7#>ƛ
 ƕbƖ 1>8G&@Ð>2>&,@.(4ij4>>&Kƛ
ƕƖ :K48G&@ ƕ Ɩ «1>,>2@8G&@
ƕƖ0ž>@8G&@ ƕ Ɩ -4Kü>*8G&@
 ƕcƖ 8G&@:>"@>4@4,H½1K1,1>‚1ü>ƛ
ƕƖ -Ú*>2%Gƛ
ƕƖÐ>%@ƙ 7>2Gƙ 1Î 7 0*A­1.5>>
 7>,2ƛ
ƕ Ɩ -Ú0*A­1.57>,2%Gƛ
ƕ Ɩ -Ú,@>$%Gƛ
 ƕdƖ />2&>&8G&@>?7>:>4>;Gƙ>2%ƛƛƛ
ƕƖ />2&>&8G&@G(K*;>0;G&ƛ
ƕƖ.Œ:Œ14K8G&@7274.B*>;G&ƛ
ƕ Ɩ />2&>&,>2,¦28G&@ij4@>&Gƛ
ƕ Ɩ />2&>&;7>0>*ƙ0C(>ƙ,>%@ š1>(@
 *Ał4!>@ ,4¢)&>;Gƛ
 ƕeƖ />2&>& 8G&@01G )A?* ,÷&@ 7
&Ί>*>>7>,22%G2GG;Gƙ>2%ƛƛƛ
ƕƖ :A)>¦2&.@ƚ?.1>™1>G>2>*G 
 ;G&ƛ
ƕƖ2>:>1?*&?*?0‚&@ üK;G&ƛ
ƕ Ɩ 4K:Œ1>7>$78G&@72)>¦2&

üK;G&ƛ
ƕ Ɩ )A?*:>)*G71ÎG ,4¢);G&ƛ

61

Ь* cƛ >4@4Ь*>@'K#‹1>& š&2G?4;>ƛ
 ƕbƖ 8G&@:>"@4?:*>G0;·7?78(2>ƛ
 ƕcƖ 4?:*>:>"@7>,2¨1>>%>Ç1>K%š1>;@
(K*,÷&º@&A4*>š00>?;&@?4;>ƛ
 ƕdƖ 8G&@G Ð0A Ð>2 :>> ?% :K4 7
?7®&C&)>ž18G&@@0>?;&@?4;>ƛ
 ƕeƖ 0ž>1>8G&@@7H?8­ëG?4;>ƛ
 ƕfƖ &A01> 751> />>& K%K%&@ ?,ij
;K&>&Ƭš1>@/LK?4>2%GK%&@Ƭ
 ƕgƖ />2&>&@4 8G&@G ®7ē, ;>0@ :™1>G
>2%>1Ƭ.>20>;@8G&@2™1>&K%š1>
#%@;G&Ƭ
,É0Ƨ
 ƕbƖ ,¦2:2>&@4 )A?* &Ί>*>> 7>,2 ē*
ij¨1> >%>Ç1> 8G&>4> /G! ü> 7 0>?;&@
?057>ƛ
ƶưǁ>7>,2Ƨ
 ƕbƖ :A)>¦2& .@ƚ?.1>%G ?% 4?:*>1>
:>)*>@ ?ÎG &2>4>1> 0>10>&B*
?057>ƛ
 ƕcƖ &2>4>>7>,2ē* ®Î> 41>(G8>&@4
8G&@@0>?;&@?057>7:>(2@2%2>ƛ
***

baƛ0>*7@7®&@
ē*,;>ƛ

>4@4?Î>1>L!@&0>*7@7®&@K"G;K 8Ź4Ƽ1>>(>2>
7š1>?">%@7®&@(>7>ƾƕ?8‰>:>"@:B*>Ƨ0A4>*@4G4G(>ƙ>$4G4G
?*­9‚7?Î>>4@4Ь*1>1>)>2G7>‚&>‚#7B*%>7@ƛƖ

ņ&@baƛbƧ,¦2:2>&7®š1>(>7>

?Î>&(>74G¨1>7®š1>š1>?">%@>(>7¨1>Ǐš1>&G'G:™1>G>2%>1Ǐ &2?">%@*
(>7™1>G>2%>1:>7GǏ

:>>,>;BƎ

ņ&@baƛcƕƖ

ņ&@baƛcƕ.Ɩ

62

ņ&@baƛcƕƖ

ņ&@baƛcƕ#Ɩ

ņ&@ baƛc ƕƙ.ƙƙ#Ɩ 0)@4 ?Î>G
?*2@‰% 2>ƛ š1>72 ?7>2 2> ?% >4@4
Ь*>@ š&2Gü>ƛ
¾ ?Î>01G>1>1?(:&;GƬ
¾ K%K%š1>.>.@&A01>,¦21>1>;G&Ƭ
¾K%š1>?Î>&7®&@?725;GƬ
¾ K%š1>?Î>01G8G&@?(:&;GƬ
¾ K%š1>?Î>01G(>!4K7®&@?(:&GƬ
¾ K%š1>?Î>&*A.@ 0>2&@?(:&>&Ƭ
¾ 72@4?Î>*>>4@4,H½1K1*>7ü>ƛ
Ë>0@%7®&@ƙ?(7>:@,>#>ƙ*2ƙ8;2ƛ
¾ 7®š1>0)@4?(:%>Ç1>?7>:>*A:>2?Î>G É0
4>7>ƛ
/LK?4®,ć@2%
,>™1>@ ,4¢)&>ƙ :A:Č ;7>0>*ƙ :A,@
0@* š1>(@*Ał4/LK?4,¦2§®'&@:4G¨1>
?">%@0>*7@7®š1>?7?:&>¨1>ƛ
7®š1>1> :AĒ7>&@1> >5>& Ð(G8>& ,4¢)
:%>Ç1> :>)*:,š&@7ē* 4K>G «17:>1 "2&
G4ƛG š1>7ē*?7?8ć>02%>Ç1>:0B;>1>®7&Î
7®š1> ?*0>‚% ;K& G¨1>ƛ (>ƛƙ :0AÏ?*>Ç1>72@4
4K>> «17:>1 0>:G0>2@ƛ š1>@ 7®&@ ¤;%G
K5@7>#>ƛ 7*Ð(G8>&@4 4K>G «17:>1
7*>Gš,>(*>72 74.*B  :&>&ƛ 1G'G 2>;%>Ç1>

?(7>:º@ 7®&@ ¤;%G ?(7>:@ ,>#>ƛ :A,@
0@* :4G¨1> ?">%@ 8G&@«17:>1 ij4> >&Kƛ
8G&2@ Ł!ʼn.G ,¨1> «17:>1>1> :K 1> đć@*G
,¨1>8G&>01G 2G .>)*B 2>;&>&ƛ1>4>7®&@1>
*>7>*G:.K)4G>&Gƛ>4>&2>*G7®&@>?7®&>2>4>ƙ
¤;%G š1>*> 7>#@ ¤;%&>&ƛ ’1> 0>*7@ 7®&@0)@4
.Œ:Œ1 4K>G 0B5 «17:>1 ®'>?* *H:?‚
:>)*:,š&@8@?*?#&:&>&ƙ (>ƛƙ8G&@ƙ0>:G0>2@ƙ
>%>0ƙ š1>(@8>7®&@4>Ë>0@%7®&@¤;%&>&ƛ
Ë>0@% 7®&@01G 0B5 «17:>1>1> *A9>*G
;5Ŋ;5Ŋ &2;@ ,B2 «17:>1>@ 7>$ ;K& >&Gƨ
š1>0A5G >0)ü>?*?0š& B.>B1> Ð(G8>&@4
4K &G'G 1G * ®'>?1 ;K  4>&>&ƨ ?% 0B5
Ë>0@%7®&@1>4K:Œ1G&7>$;K&>&Gƛ7>$š1>
4K:Œ1G4> 2>;™1>:>"@ 2Gƙ &:G ?7?7) :A?7)>
?7?:& ij¨1> >&>&ƛ 8> 7®&@& (M?7&@1 7
&C&@1 «17:>1>G 0;·7 7 Ð0>% 7>$&Gƙ &A4*G&
,B7»1>Ð>'?0«17:>1>G Ð0>%0@;K&>&Gƛ
1>&B* Ë>0@% 7®&@G ē,>&2 *>2@ 7®&@& ;K&Gƛ
)>?0‚ƙ ?&;>?:ƙ «1>,>2@ƙ 8H‰?%ƙ ,1‚!* 7
Ð8>:½1 >2%>0A5G (G@4 ;5Ŋ;5Ŋ 1> 7®&@G
ē,>&28;2>&;K&Gƛ0Kî>Ð0>%>&4K:Œ1>7 &2
:K :A?7)>01G7>$;K&G¨1>:,A$G1>8;2>Gē,>&2
0;>*2>&;K&Gƛ

63



:>>,>;BƎ
ƌ&@ baƾd G ?*2@‰% ē* >4@4
Ь*>1>)>2G>‚2>ƾ
¾ ?ÎțȜ0)@40>*7@7®&@?%?Îț.Ȝ
0)@4 0>*7@ 7®&@ 1>01G K%&> -2
;GǏ
¾ ?Î ț.Ȝ ?% țȜ 0)@4 0>*7@ 7®&@&
K%&>-2$5&KǏ
¾ (K* ,G‰> 0@ 2G :%>2@ 7®&@ K"G
$5&GǏ
¾ &A¤;@2>;&:4G4@7®&@1>,H½K%š1>Ð>2>&1G&GǏ

.



ņ&@baƛd7®&@Ð>2

*>8>8@0HÎ@

:B@
7®&@
2®&>
4K;0>‚
:0Kä2G9>
*(@

ƛ
ņ&@baƛe®'4(8‚*>8>>/>

ƌ&@baƾeG?*2@‰%ē*Ь*>@ š&2G:>>ƾ
0>#%@8@;GƬ
¾*>8>&@47®š1>@*>7G:>>ƛ
¾7!4G4@ 7®&@ K"G ;GƬ &@ 7®&@ &G'G
¾*>8>01G K%š1> ?">%@ 7®š1> ?7A24G¨1>
7!™1>0>G>2%>1:G4Ƭ
®7ē,>&;G&Ƭ
¾7®š1>G7»2%2>ƛ
2®š1>

1>
#G
4
>
:4G
¨
1>
7®š1>
0
)@4
2>

@
¾
64

?7?7)7®š1>>?7>2Ź4>:&>:G4‰>&
1G&GƼ ½ 0>*7 7G7Gơ> *H:?‚ ,¦2§®'&º01G
7®&@ ē* 2>;&K 7 &G'@4 ?*:>‚8@ A57B* G&Kƾ
?*:>‚01G :4G¨1> §®'&@*A:>2 0>*7@ 7®&ºG
ƌ?&.)?*0>‚%;K&>&ƾ1>,>">01G,%0>*7@
7®&ºG Ð0A ƌ?&.) 7 š1>0>@ >2%G
£1>:%>2;K&ƾ

?7A24G4@7®&@Ƨ
?7A24G¨1>7®&@&2G(Ä2(Ä2?%:Œ1G*G0@
:&>&ƾ :>0>ž1,%G 1> Ð>2@ 7®&@ :4
Ð(G8Ƽ*(>!4Ƽ7&>5Ð(G8Ƽ7>57!Ƽ&:G
?7®&C& ƌ?9‰GÎ :4G¨1> ?">%@ $5&Gƾ
ƕņ&@baƛf,;>ƛƖ

/LK?4®,ć@2%
,¦2:2>&@4 :>)*:>0Ë@> 7>,2 ē*ƙ 2G
.>)*B  0>*7 2>œ 4>4>ƛ ?7Š>*1A>& &2 0>*7>*G
?*7>Ç1>1>:>)*>&0K"@Ð&@ij4@ƛ,¦2§®'&@*Aē,
&K š&A 0>2&@.>)B*2>œ4>4>ƛ/?7­1>& &2Ë;
?% ,Ë;>72 7:>;&@ />2™1>> ?7>2 &>
0>*72&;Gƛ
7®&@0A5G 0>*7>4>®'H1‚ ?05>4GƛË>0@%7®&@
ņ&@baƛf?7A24G4@7®&@
;@ 0>*7@ :®ņ&@&@4 ®'H1>‚@ ,?;4@ ,>12@ ;Gƛ
7H?8­ëGƧ
Ë>0@% 7®&@> ?7>: 7 7>$@&B* *>2@ 7®&@
™
?7A24G¨1>7®š1>0)@4&2®,ć,%G ,>;>14>
?*0>‚% ;K& G¨1>ƛ Ë>0@% 7®š1> :®ņ&@G &*
?05&Gƾ
2&>&ƛ Ë>0@% 4K:Œ1G@ 7>$ ;@ *>2@2%>@ ™
1> 7®š1>@ 4K:Œ1> 01>‚?(& :&Gƾ (>ƾƼ
:AĒ7>&;Gƛ*>2@7®š1>0>*7@@7*>@?&0>*&>
,>#>Ƽ7>#@ š1>(@ƾ
7>$7&>&ƛ *>2@ 7 Ë>0@% 4K7®&º& ?'‚ ™
1> 7®š1>01G ,A2G8> :K :A?7)>Ƽ :G7> ,4¢)
:;:.);@0Kî>Ð0>%>&:&Kƛ*>2@4K:Œ1G1>
*:&>&ƾ
(H*?(*þ?7912>@,B&»Ë>0@%7®š1>2& ™
1> 7®š1> *H:?‚ ,1>‚72%>1> ?) 75
:&>&Ƽš1>0A5GÐ(Ä9%0AÚ:&>&ƾ
:&>&ƛ Ë>0@% 7 *>2@ 7®š1>> >1>,>4!
(H*?(* 2>1> ,B&‚&G:>"@ 017&» Gñ>72
)A?*&>7?7Š>*&Ί>*>1>)>2G;K&:&Kƛ ™
74.B*:&>&ƾ
ĵ?Ï&7®&@Ƨ
$GƼ *>4GƼ *ü>Ƽ &5@Ƽ :2K72 8>
2>?7>22>Ǝ
,>%7î>75 1> Ð>2@ 7®&@ :&Gƾ 2>®'>*
) 7®š1>1> ?7>:>(2¤1>* K%K%š1> :>2Œ1> 7>57!@ Ð(G8>& ,>%7î>1> ‰GÎ>&
Ð?É1>:Aē;K&:&@4š1>>?7>22> 4K7®&@ŻÏ@&>4G4@$5&Gƾ:>0>ž1&:,>!7
7š1>@1>(@&1>22>ƛ
:A,@ 0@*Ƽ 7>;&B ŻÏƼ >%>0Ƽ «1>,>2@ ŻÏ
š1>(@>2%>0A5G(G@41>Ð>21>7®š1>?*0>‚%
;K&>&ƾ1>?87>1:2‰%Ƽ2K1Ƽ?8‰%&:G &2
7®&@G Ð>2 7 š1>1> ?7&2%>@ 7H?8­ëG
:>0>? 7 )>?0‚ >2%>0A5G Ż?Ï& 7®š1>@
,A$@4Ð0>%G:>&>1G&@4ƾ
?*?0‚&@;K 8&GƾƸņ&@baƛg,;>ƛƖ
65

वस्त्या आढळतात. या प्रकारची वस्ती अरुंद आकाराची
व सरळ रेषेत असते. (आकृती १०.७ पहा.)
वैशिष्ट्ये :
v या वस्तीमधील घरे एका रांगत
े असतात. कालांतराने
वस्ती वाढत गेल्याने त्यांच्या अनेक रांगा होतात.
v रस्ते एकमेकांना समांतर असतात.
v घरांशिवाय वस्तीमध्ये काही दुकाने असतात.
v भविष्यकाळात रस्त्यांच्या दिशेने या वस्त्यांची वाढ
होत राहते. उदा., भारतातील किनारपट्टीचे प्रदेश,
प्रमुख नद्या, राज्य व राष्ट्रीय महामार्गालगत अशा
प्रकारच्या वस्त्या आढळतात.

आकृती १०.६ ः केंद्रित वस्ती

वैशिष्ट्ये :
v वस्तीमधील घरे जवळजवळ असतात.
v वस्तीमध्ये सामाजिक सेवा उपलब्ध असतात.
v वस्त्यांना स्थल व कालसापेक्ष वितरणामुळे विशिष्ट
आकार प्राप्त होतो.
v या वस्तीतील जुन्या परिसरात रस्ते अरुंद असतात.
v या वस्तीमध्ये विविध जाती, धर्म, पंथ, वंश व
विचार- प्रणालीचे लोक एकत्र राहतात, त्यामुळे
अशा वस्तीत सामाजिक जीवन चांगले असते.
रेषाकृती वस्ती :
रस्ता, लोहमार्ग, नदी, कालवा, समुद्रकिनारा,
पर्वतीय प्रदेशाचा पायथा इत्यादी प्रदेशांलगत रेषाकृती

हे नेहमी लक्षात ठेवा.
मानवी वस्तीच्या स्थानावर परिणाम करणारे घटक
प्राकृतिक
सांस्कृतिक आर्थिक घटक
(१) भूरचना
(१) संरक्षण
(१) जलसिंचन
(२) जमीन/मृदा (२) आरोग्य
(२) व्यवसाय
(३) हवामान (३) शिक्षण
(३) वाहतूक व
(४) शुष्क भूमी (४) पर्यटन
संदेशवहन
(५) पाणीपुरवठा (५) ऐतिहासिक (४) उद्योगधंदे
(६) नदीकिनारा
संदर्भ
(५) व्यापार
(६) शासकीय
कार्यालये

पहा बरे जमते का ?
Ø भारतातील महानगरे कोणती?
Ø तुम्ही रहात असलेली वस्ती वरीलपैकी कोणत्या
वस्ती प्रकारात येते ते सांगा.

मी आणखी कोठे ?
F इयत्ता तिसरी- परिसर अभ्यास- आपले शहर
व आपले गाव.
F इयत्ता पाचवी- परिसर अभ्यास भाग-१पृष्ठ क्र. ४२

आकृती १०.७ ः रेषाकृती वस्ती

66



,;>.2G0&G>Ƭ
>4@4>1>?Î>G?*2@‰%2>ƛš1>&@40>*7@7®š1>GÐ>25>7š1>?791@0>?;&@?4;>ƛ

®7>1>1
Ь* cƛ ,A$@4?7)>*>7ē*0>*7@7®š1>GÐ>2
Ь* bƛ 'K#‹1>& š&2G?4;>ƛ
5B*?4;>ƛ

Ƹbƹ0>*7@7®&@G?7?7)Ð>2®,ć2>ƾ
Ƹbƹ8G&>& 2>?;¨1>0A5G š1>1> 7G5G@ 7

ƸcƹŻ?Ï&7?7A24G¨1>7®š1>0)@4-2 
,H8>@.&;K&Gƾ
?4;>ƾ
Ƹcƹ7®&@&:>0>?@7*>4G:&Gƾ

Ƹdƹ0>*7@7®&@1>®'>*>72,¦2%>02%>Ç1> 

Ƹdƹ2®š1>1>(Kž;@.>B:(Ã>*G:&>&ƾ
Ð>ƌ?&!>G ®,ć@2%2>ƾ
Ƹeƹ;@7®&@:0AÏ?*>Ç1>72?Ɓ7>#Ĝ2>1>

Ƹeƹ0>*7@7®&@>2/:>>4>:G4 
,>1›1>8@$5&Gƾ
1>?791@0>?;&@?4;>ƾ
ƸfƹК1G Ƈ!Ə.>@ 2G 0G>,>:B* 4>.

Ƹfƹ7>#@ 7 Ë>0@%7®&@ 1> (K* 0>*7@ 
:&>&ƾ
7®&º0)@4-2®,ć2>ƾ
67




Ƹgƹ;@7®&@:2‰%>1>đć@*G>4@:&Gƾ 
Ƹhƹ2G (Ä2(Ä2 :¨1>*G 2K1>1> đć@*G
>4G:&Gƾ


Ƹiƹ2G0G>:4>B*:&>&ƾ
Ь* cƛ 2>ñ>G ?*2@‰% ē* >4@4 
0>?;&@1>)>2G7®š1>GÐ>2:>>ƛ
 Ƹƹ țǑȜ7®&@01G,>&G:;>2G:B*>7>& 
&2:A?7)>*>;@&ƾ

B

Ƹƹ țǒȜ 7®&@01G 0>1?0 8>5>Ƽ 0K"@
.>>2,G"74;>*?Î,!C;;Gƾ
Ƹ ƹ țǓȜ7®&@01G 2GƼ8G&@Ƽ*G(Ã>*G 7
K!G üK)(G;G&ƾ
Ƹ ƹ țǔȜ7®&@;G *H:?‚.(2;Gƾ&:G&G'G
*G üK)(G7:4G4G;G&ƾ
ƺ Ǔ ;@ 2G>ƌ&@ 7®&@ ;Gƾ &@ &G'G ?7?:&
;K™1>@(K*>2%G:>>ƾ

C

A
:B@
*(@

D

ƚ

0AŒ12®&> ƚ
2G¨7G

ƚ

:0Kä2G9> ƚ
7®&@

ƚ

ƶưǁ ,É0Ƨ
0K.> 4 &2>4>72@4 A4 0E,7ē* &A01> 7®&@@0>?;&@ƼÐ>277H?8­ëG?4;>ƾ
>7ƿ8;2 ,¦2:2>> -K!K ?057>ƾ š1>7ē* &A01>

68

***

bbƛ:0Kä2G9>*>8>?%/Bē,G
@ 7 Ð(G8>&@4 :4,%> *>8>& :>
(>74>>&Kƙ1>@'K#@0>?;&@&A¤;@ 1š&>,>7@&
G&4@ ;Gƛ 1>72 )>¦2& ,A$@4 ņ&@ ?8‰>1>
0>‚(8‚*>>4@2>ƛ

ē*,;>ƛ
ƕ?8‰>:>"@ :B*> Ƨƚ 0Kî> >2>G >2ƚ,> .!>!G
7>‚&G *>7Gƛ7>‚&@40A4>G!ē*š1>1>&.!>!G
7>!>7GƛƖ

™
72@4ņ&@&(>7¨1>Ð0>%G4>.!K4>2>>

0K">.!>!>7 &2:>?;š1Ž1>ƛ

™
ņ&@& (>7¨1>Ð0>%Gƙ :,>! &5 ?(:G4 8>

,÷&@*G>.!>ë>G(K*/>2>ƛ

™
.!>ë>> :,>! /> !G.472 "G7B* .!>ë>@ @

?00@0)G0K>ƛ

™
.!>!> :0Kē* ,>?;¨1>: :> ?(:&K ?% 7ē*

,>?;¨1>72:>?(:&K1>G ?*2@‰%2>ƛ,G§ž:4*G
.!>ë>G2G*7;@&>$>ƛ

69

™
&> .!>ë>72 ij4G¨1> A%>1> *A2K)>*G

?8‰>*@ .!>ë>G >, 2™1>:>"@ :A2@1>
:>;>¥1>*GG(Ž1>7>ƛ

™
ij4G4G >, 7G5G * 2&> &G Î 2>;™1>:>"@
™
/B,CĈ>1>

:4,%>.>.& :>B* ;> Ǹ.!>!>
,7‚&ǹ (>7>ƛ .!>ë>@ ?*0A5&@ .>B ¤;%G
,7‚&>G ?82 :4G4> /> š1>*> (>7>ƛ 1>
.!>ë>G,¨1>4>>,2>1G;G&ƛ

š1>1>01G  !Ŋ'?, ?Ļ7> !K(>2 >#@ /@
!K>ƛ

™
.!>ë>72(K*?">%@A%>2>ƛК1GA%G01G

,A2G:G &2 "G7>ƛ .!>!> ?*0A5&> :¨1>*G š1>G
>,&5>#Ŋ*721>?(8G*G4;>*;K&>&@4ƛ

™
&>!Ŋ'?,*>$&>ƙ.!>ë>G>,>(>72

70

"G7>ƛ :ž>& >41> >,>1> #G*G
,G§ž:41> :>;>¥1>*G 2G9 >$>ƛ >$4G4@ 2G9
:7‚:>)>2%&7&A‚5>>2:G4ƛ

7&A‚5>>22G9>*>:G 0B¨1ü>4Ƭ,;>.2GƙК1G
>,>1>0K4G¨1>>#@> ,1K&A¤;>4>1>:>"@
;K 4 >Ƭ :7‚ 7&A‚5>>2 2G9>*> 0B¨1 ?(¨1>72ƙ
,4G .!>!>,7‚&>>2>#>>$™1>G >0,B%‚
;K 4ƛ

™
2G9>$¨1>72!Ŋ'?,'K#@72 4>ƛ!Ŋ'?,1>

>@ ,G§ž:4*G B% 2>ƛ ;4‹1> ;>&>*G :7>‚&
>4> >, >$Ŋ* .>B: "G7>ƛ 24G¨1> (K*
>,>:>"@:A(M)>;@ņ&@2>ƛ

2>?7>22>Ǝ
) ,% 1> ņ&@& *G0ij >1 ij4GƬ ,%

™
;@ņ&@ē*>¨1>72&1>2>4G¨1>ņ&@#G

*@!,;>ƛ&A01>4‰>&1G 4ƙ½&A¤;@>&
8>&@*7&A‚5>>22G9>>$4G¨1>;G&ƛ
1> >&  :4G¨1> 7&A‚5>,H½ :7>ƒ&
&¨1> 7&A‚5>1> ĵÏ®'>*@ .!>ë>@ &A¤;@
:AĒ7>&@:0K4G4@ @>&?4;>ƛ.>B:"G74G¨1>
К1G>,>@>#@0K>ƛ.>;G2@47&A‚5>>22G9G:
Ǹaǹƕ8Bž1Ɩ:G 0B¨1ü>ƛš1>*&21>7G7Gž>
71

>(>72.!>!>1>?Î?0&@17®&BG(M?7?0&@1
?Î &1>2 ij4G ;Gƛ К1‰>& #Ĝ2ƙ ,7‚&
1> /Bē,>G :G G( G * ?0*@72 ?Ļ7>
>(>72 ?Î &1>2 2%G 8‹1 *:&Gƛ
š1>:>"@?%&@,(M)&ƙ:7}‰%,(M)& š1>(@
,÷&º>7>,2ij4>>&Kƛ1>,÷&@&A¤;@
/BK4 ?791>> ?78G9 £1>: ij¨1>72
?8>4ƛ

ƛ

bbƛbƕƖƧ/B,CĈ>@Ð?&ņ&@

bbƛbƕ.ƖƧ:0Kä2G9>>*>8>

@0@!201G

72@4 ņ&@ bbƛb ƕƖ 01G /B,CĈ>@
/LK?4®,ć@2%
Ð?&ņ&@ (>74@ ;Gƛ &@G >5@,B7‚ ?*2@‰%
/B,CĈ>72@4 ?7?7) /Bē,>> £1>: 2&>*>
2>7>4@4Ь*>@ š&2Gü>ƛ
1>/Bē,>@:0AÏ:,>!@,>:B*@ @ƙ :4,%>ƙ
¾:(2Ð?&ņ&@&K%K%&@/Bē,G?(:&;G&Ƭ
&>2ƙ &>2>@ ?(8>ƙ š1>72@4 4Ð7>; 1>>
¾1>К1G/Bē,>:>"@7>,24G4G2K%&GƬ
£1>: 2>7> 4>&Kƛ 1>:>"@ ?7?8ćÐ>2G &1>2
&> ņ&@ bbƛb ƕ.Ɩ 0)@4 *>8>G
ij4G4G *>8G 7>,2&>&ƛ ;G *>8G ¤;%G :0Kä&>
?*2@‰%2>7>4@4Ь*>@ š&2Gü>ƛ
(8‚ *>8Gƛ 1> *>8>&B* ,¨1>4> /Bē,>@
¾*>8>01G>1>1?(:&;GƬ
72@4Ð>2@7H?8­ëG:0&>&ƛ,1‚!ƙ?1>‚2K;ƙ
¾*>8>&?(:&:4G¨1>#Ĝ22>>@:7‚:>)>2% /!Ļ&@2%>2Gƙ:2‰%(4>&@4?)>2@ƙ:H?*ƙ
?(8>8@;GƬ
š1>(º*> &:G K%š1>;@ Ð(G8>G ?*1K* 2&>*>
¾*>8>&@4K%š1>?(8G::,>!Ð(G8;GƬ
1>*>8>>B, ,1K;K&Kƛ
¾*>8>&@4 2G9>G 0@& 0@ 7 >®&@& >®&
0B¨1?&@;GƬ
2>#Kij>47>Ǝ
¾;@0B¨1G>1(>7&:>7@&Ƭ
¾1>*>8>&7&A¤;@K(2,>?;4G¨1>Ð?&ņ&@01G
&A¤;@ >(G /Bē, :0Kä 2G9>1> )>2G
>;@:>¤1;G>Ƭ:¨1>:&GK%&GƬ
,>;&>ƙ&G«;>š1>/Bē,>#G&A¤;@K"Ŋ*,>;&>Ƭ
¾K%&@ņ&@?)0>?;&@(G&G 7&@0>?;&@
ƕ (>ƛƙ *>8>& :0Kä2G9>1> :>;>¥1>*G
K%&@Ƭ
 !G#@ (>74@ ;Gƛ 1> !G#@#G &A¤;@
¾&A¤;@&1>2ij4G4>Ǹ.!>!>,7‚&>ǹ>2>#>7 K"Ŋ*,>;&>;>&ƬƖ
1>*>8>&>;@:>2G,%>;G>Ƭ
72

वरील प्रश्नांची उत्तरे शोधताना समोच्च
रेषांशी तुमची मैत्री होईल आणि समोच्च रेषांनी
काढलेली प्रमुख भूरूपे तुम्ही ओळखू शकाल.
l
तुमच्या
गावाची/शहराची
समुद्रसपाटीपासूनची उंची (मीटरमध्ये) शोधा.
समुद्रसपाटीपासून तुमच्या गावाची/शहराची
उंची दाखवणाऱ्या समोच्च रेषा काढायच्या
आहेत. प्रत्येक समोच्च रेषेतील अंतर जास्तीत
जास्त ५० मीटर घ्यावे. तुमच्या गावाच्या/
शहराच्या उंची पर्यंत साधारणपणे किती
समोच्च रेषा काढाव्या लागतील?
l विद्‌यार्थी मित्रानों अशी कल्पना करा, की
तुम्ही गिर्यारोहणासाठी गेला आहात. तुम्हांला
‘अ’ या डोंगराच्या किल्ल्यावर पोहोचायचे
आहे. या डोंगराचा नकाशा आकृती ११.४
मध्ये दिला आहे. या नकाशातील समोच्चरेषांचे
निरीक्षण करून तुम्ही या डोंगराच्या शिखरावर
कोणत्या बाजूने सहज व सुरक्षितपणे पोहोचू
शकाल, तो मार्ग पेन्सिलच्या साहाय्याने चित्रात
दाखवा.

पुरंदर
कऱ्हा नदीचे खोरे

मुळा-मुठा खोरे

११.३ (अ) : सासवड कऱ्हाखोरे प्रतिकृति
जेजुरी

पुरंदर

ूर
नारायणप

कऱ्हा नदी

सासवड

दिवे घाट
गर रांगा

कात्रज दिवे घाट डों

उंची मीटरमध्ये

११.३ (ब) : सासवड कऱ्हाखोरे नकाशा

आकृती ११.३ (अ) मध्ये एक प्रतिकृती दिली
आहे. प्रतिकृतीमधील उत्तर भाग मुळा-मुठा नद्यांच्या
खोऱ्याचा आहे. त्यानंतर कात्रज-दिवेघाट ही डोंगररांग
पश्चिमेकडून पूर्वेकडे विस्तारलेली दिसत आहे. त्या
पलीकडे कऱ्हा नदीच्या खोऱ्याचा काही भाग दिसत
आहे.

अ

(वरील प्रतिकृती व त्या खाली दिलेल्या समोच्चरेषा
नकाशाचे (आकृती ११.३ (ब)) काळजीपूर्वक निरीक्षण
करा. व खालील प्रश्नांची उत्तरे द्या.)

Ø नकाशात पुरंदर किल्ला कोणत्या दिशेला आहे?
Ø नकाशातील कऱ्हा नदीच्या वाहण्याची दिशा कोठून
कोठे आहे?
Ø नकाशात कोणत्या बाजूला डोंगर रांग नाहीत?
Ø नकाशातील कोणता भाग आपल्याला प्रतिकृतीत
दिसत नाही? तो का दिसत नसावा?
Ø कात्रज-दिवेघाट या डोंगररांगेची उंची कोणत्या
दिशेने वाढत गेली आहे?
Ø उंच डोंगररांगा कोणत्या दिशेला आहेत?

उंची मीटरमध्ये

११.४ : समोच्च रेषा (डोंगर)

73

 मी आणखी कोठे ?

हे नेहमी लक्षात ठेवा.
समोच्च रेषा म्हणजे नकाशात समान उंचीची
ठिकाणे जोडणारी रेषा, त्यामुळे सहसा या रेषा
एकमेकांना छेदत नाहीत.

F इयत्ता पाचवी- परिसर अभ्यास भाग-१- पृष्ठ
३९ ते ४१

स्वाध्याय
प्रश्न २. रिकाम्या जागी योग्य शब्द लिहा.
(१) समोच्च रेषा एकमेकींच्या जवळ असतील,
तर तेथील उतार ............... असतो.
(२) नकाशावर समोच्च रेषा ............... चे
प्रतिनिधित्व करतात.
(३) ............... तील अंतरावरून उताराची
कल्पना करता येते.
(४) दोन समोच्च रेषांतील अंतर कमी असते
तेथे ............... तीव्र असतो.

प्रश्न १. खालील प्रश्नांची उत्तरे लिहा.
(१) समोच्चता दर्शक नकाशाचा वापर
कोणाकोणाला होतो?
(२) समोच्च रेषांच्या निरीक्षणावरून काय
लक्षात येते?
(३) शेतकऱ्यांना समोच्च रेषा नकाशांचा उपयोग
कसा होईल?
(४) प्रदेशातील भूरूपाचे व उंचीचे वितरण
कशाच्या साहाय्याने दाखवता येते?
प्रश्न ३. खालील नकाशातील भूरूपे ओळखा.

उंची मीटरमध्ये

***

74

परिशिष्ट
भौगोलिक शब्दांचे विस्तारित अर्थ
— अपभू (Apogee) ः चंद्राच्या प्रदक्षिणामार्गावरील पृथ्वीसापेक्ष
विशिष्ट स्थिती. या स्थितीत चंद्र पृथ्वीपासून जास्तीत जास्त
अंतरावर असतो
— अपसूर्य (Aphelion) ः पृथ्वीची प्रदक्षिणा मार्गावरील
सूर्यापासून जास्तीत जास्त अंतरावरील स्थिती. ही स्थिती जुलै
महिन्यात येते.
— अपक्षालन (Leaching) ः अपक्षयाची एक प्रक्रिया. जास्त
पाऊस असलेल्या दमट हवामानाच्या प्रदेशात ही प्रक्रिया
जास्त कार्यरत असते. खडकांतील क्षार व इतर विद्राव्य खनिजे
पाण्यात विरघळतात आणि पाण्याबरोबर वाहून नेली जातात.
— अयनदिन (solstice day) ः पृथ्वीच्या परिभ्रमण मार्गावरील
तिची एक सूर्यसापेक्ष स्थिती. अशी स्थिती पृथ्वीवर दोन
दिवशी येते. २१ जून व २२ डिसेंबर हे दोन अयनदिन आहेत;
परंतु या दोनही दिवशी पृथ्वीची सूर्यसापेक्ष स्थिती काहीशी
वेगळी असते. २१ जून रोजी पृथ्वीचा उत्तर ध्रुव सूर्याकडे
जास्तीत जास्त म्हणजे २३०३०' ने कललेला असतो. या
दिवशी कर्कवृत्तावर सूर्यकिरणे लंबरूप पडतात. २२ डिसेंबर
या दिवशी पृथ्वीचा दक्षिण ध्रुव सूर्याकडे जास्तीत जास्त
म्हणजे २३०३०' ने कललेला असतो. या दिवशी मकरवृत्तावर
सूर्यकिरणे लंबरूप पडतात. २१ जून व २२ डिसेंबरला अनुक्रमे
‘उन्हाळ्यातील अयनदिन’ व ‘हिवाळ्यातील अयनदिन’ असे
संबोधतात. २१ जून हा उत्तर गोलार्धातील सर्वांत मोठा दिवस
असतो, तर २२ डिसेंबर हा दक्षिण गोलार्धातील सर्वांत मोठा
दिवस असतो.
— अर्थशास्त्र (Economics) ः आर्थिक व्यवस्थापनेचे शास्त्र
याच्या अभ्यासाची गरज व्यक्तींपासून राष्ट्रांपर्यंत सर्वांनाच
असते.
— अश्व अक्षांश (Horse Latitudes) ः दोनही गोलार्धांतील
२५० ते ३०० अक्षवृत्तीय प्रदेश. या प्रदेशात जास्त दाबाचा
पट्‌टा असल्याने हवा बाहेर जाते व प्रदेश सर्वसाधारणतः शांत
असतो, म्हणून या पट्‌ट्याला अश्व अक्षांश असे म्हणतात.
— आकृतिबंध (Pattern) ः मांडणी, ठेवण, इत्यादी. अभिक्षेत्रात
किंवा कालानुरूप वेगवेगळ्या घटकांची एकत्रित केलेली
मांडणी. अशी मांडणी तयार होताना त्या त्या घटकांवर
स्वतंत्रपणे तसेच एकत्रितपणे भौगोलिक स्थितीचा परिणाम
होत असतो. जलप्रवाह आकृतिबंध (Drainge Pattern) हा
अभिक्षेत्रीय आकृतिबंध आहे, तर पीक आकृतिबंध (Crop

Pattern) हा कालसदृश आकृतिबंध आहे.

— आवर्त (Cyclone) ः एखाद्या ठिकाणी सभोवतालच्या
प्रदेशापेक्षा हवेचा दाब कमी होण्याची स्थिती. असा हवेचा
दाब कमी झाल्याने सभोवतालच्या प्रदेशाकडून कमी
दाबाच्या प्रदेशाकडे हवा चक्राकार रीतीने वाहू लागते.
त्यामुळे चक्राकार फिरणाऱ्या हवेची संरचना तयार होते व
अशाच स्थितीत ही संरचना एका भागाकडून दुसऱ्या
भागाकडे सरकते.
— उपखंड (Sub Continent) ः खंडाचा असा विभाग, की जो
भौगोलिक व सांस्कृतिक स्तरावर खंडाच्या इतर भागांपक्षा
े
वेगळा असतो. दक्षिण आशियातील हिमालय पर्वताच्या
दक्षिणेस असलेल्या भूभागास भारतीय उपखंड असे म्हणतात.
यात भारत, पाकिस्तान, बांग्लादेश, नेपाळ, भूतान व श्रीलंका
या देशांचा समावेश होतो.
— उपभू (Perigee) ः चंद्राच्या प्रदक्षिणामार्गावरील पृथ्वीसापेक्ष
विशिष्ट स्थिती. या स्थितीत चंद्र पृथ्वीपासून कमीत कमी
अंतरावर असतो.
— उपसूर्य (Perihelion) ः पृथ्वीची प्रदक्षिणा मार्गावरील
सूर्यापासून कमीत कमी अंतरावरील स्थिती. ही स्थिती
जानेवारी महिन्यात येते.
— उत्तरायण (Northward march of the Sun) ः सूर्याचे
उत्तरेकडे सरकणे. याची सुरूवात २३ डिसेंबरपासून होते व
सूर्य दररोज थोडाथोडा उत्तरेकडे सरकत असल्याचे जाणवते.
२१ जूननंतर सूर्य दक्षिणेकडे सरकू लागतो. वास्तविक सूर्य
प्रवास करत नाही; परंतु पृथ्वीचे परिभ्रमण आणि कललेला
आस यांच्या परिणामातून सूर्य सरकत असल्याचे आपल्याला
भासते.
— उधाणाची भरती-ओहोटी (Spring Tide) ः पौर्णिमा व
अमावसस्येला येणारी भरती किंवा ओहोटी.
अमावास्येला सूर्य व चंद्र पृथ्वीच्या एकाच बाजूस असल्याने
या दिवशी भरती-ओहोटीची कक्षा सर्वांत जास्त असते.
पौर्णिमेसह ही कक्षा जास्त असते; परंतु अमावास्यापेक्षा थोडी
कमी असते. अशा भरती ओहोटीस उधाणाची भरती-ओहोटी
असे म्हणतात.
— कालगणना (Measurement of Time) ः दिवस, महिना व
वर्ष ही कालगणनेची मूळ एकके आहेत. दिवस व वर्ष ही
एकके अनुक्रमे पृथ्वीच्या अक्षीय व कक्षीय गतीचे परिणाम

75

/LK?48¢(>G?7®&>¦2&'‚
;G&ƙ&20?;*>;GÏ>1>‰@1&@>,¦2%>0
;Gƛ
y
ņ­%,‰ ƕDŽǎǛǛǖǛǔƽǒǟǖǜǑƖ,L?%‚0G*&2Ð?&,(G,>:B*
0>7>®1G,1ƒ&>,)27#>ƛ1>>5>&Ï>>,C›7@7ē*
?(:%>2> Ð>?8& /> (22K 0@ 0@ ;K& >&Kƛ 1>
,)27ñ>:Ǹ7ü,‰ǹ:G;@¤;%&>&ƛ
y
ņ9@ ƕƮǔǟǖǐǢǙǡǢǟǒƖņ9@;@.Œ4:0>7G8:¨,*>
;Gƛ 8G&@ 7 ?&4> ,B2 8> *G «17:>1>> 1>&
:0>7G8 ;K&Kƛ ,8A,>4*ƙ (Í)Kš,>(*ƙ 0š®1,>4*ƙ
2G8@0K8 š,>(*ƙ 2K,7>?!> 8> :7>ƒ*> ?05Ŋ* ņ9@
:G:.K)4G>&Gƛ
y
ņ?9,1‚!* ƕƮǔǟǖǡǜǢǟǖǠǚƖ  ņ?9,1‚!*>& ņ?9:(/>‚&@4
7G7Gž>>0>@0>?;&@ƙК1‰>&8G&>72?Ļ7>Ł2%>72
> *G%G ;>0;·7>>/>:&Kƛ4K>*>,%>&K
š1> þ>G š,>(* :G ;K&Gƙ &G K% 2&G 1>.ö4
:4G¨1> š:A&G&*B  ņ?9,1‚!*>: :AĒ7>& >4@ƛ 8G&>:
?Ļ7>Ł2%>:/G!(G™1>Ç1>,>Œ™1>,
H ½*G>>ƙ?78G9&
4;>*0A4>>;>,?;4>*A/7:&Kƛ/>2&>&ņ?9,1‚!*
4@#1>(8>&7>$Ŋ 4>4G ;Gƛņ?9,1‚!*?7>:
0#5>&-Ķ ;G >0ij4G >&Gƛcabe:>4>,1ƒ&0;>2>ćō>&
ł%cbeË>0@%7®š1>01G8@ĵÏG #4@;G&ƛ
y
ĵ?Ï& 7®&@ ƕƻǢǐǙǒǎǡǒǑ ǀǒǡǡǙǒǚǒǛǡƖ  7®š1>>
ņ?&.)ƛ;>.Œ)>/LK?4!>7274.B*:&Kƛ
|«;> >ü> 7®&@&@4 0>2&@ ?7?8ć ®'>*>75
?Î&>4G¨1>:&>&8>7®š1>*>ĵ?Ï&7®&@:G
0>*4G >&Gƛ 0>2&º1>ĵÏ@2%>0>G *G>2%G :B
8&>&ƛ š1>& 4ÖK& ;G  0;·7>G >2% ;Gƛ
:2‰%;G;@7®&@ĵ?Ï&.*™1>G>2%:B8&Gƛ
y
ĵÏKš:>2@ .4 ƕưǒǛǡǟǖǓǢǔǎǙ ƳǜǟǐǒƖ  ĵÏ>,>:B* (Ä2
>™1>G.4ƛ®7&/K7&@?-2%>Ç1>ǽ,¦274*2%>Ç1>ǽ
7®&B0)@4 %>& ĵÏ>,>:B* (Ä2 >™1>@ Ð7Cš&@ ?*0>‚%
;K&:&Gƛ8>ĵÏ>,>:B*(Ä2>™1>1>.4>:ĵÏKš:>2@
.4:G:.K)&>&ƛ
y
Ļ%>ņ&@Ë;%ƕƮǛǛǢǙǎǟƲǐǙǖǝǠǒƖ:B1‚Ë;%>1>7G5@
Ï2,C›7@,>:B*B,4>.:G4ƙ¤;%G&K7575
,/B §®'&@& :G4ƙ &2 Ï>@ :>74@ 7>8>&
:,&Gƛš1>0A5G:B1‚?..,B%‚,%G>4G>&*>;@ƛ8>7G5@
:B1‚?..>@ ij75 Ð>80>* #> ,C›7@7ē* (@

76

'Kñ> />>&B* ?(:&Gƛ ;@ Ð>80>* #> >ü>
.>#@Ð0>%G ?(:&Gƙ ¤;%B* 8> :B1‚Ë;%>: Ļ%>ņ&@
:B1‚Ë;%:G¤;%&>&ƛ
y
Ë>: Ë;% ƕǁǜǡǎǙ ƲǐǙǖǝǠǒƖ  ’1> Ë;%>1> 7G5@
:B1‚?..?Ļ7>Ï?..,B%‚&>4G>&G?%:B1‚?Ļ7>
Ï?(:G*>:G;K&>&ƙš1>4>Ë>:Ë;%:G¤;%&>&ƛ
y
.B:ƕƸǢǏǜǜǠƖ2.(G8>&@4/>B*&1>2ij4G4>
>ü,(>'‚ƛ;>,(>'‚/>2@?Ļ7>2K!@:>2>:&Kƛ
y
#Ë>: Ë;% ƕƽǎǟǡǖǎǙ ƲǐǙǖǝǠǒƖ  ’1> Ë;%>1> 7G5@
:B1‚?..8&>4G>&G?Ļ7>Ï?..8&?(:G*>:G
;K&Gƙš1>4>#Ë>:Ë;%:G¤;%&>&ƛ
y
AĒš7>9‚%.4ƕưǒǛǡǟǒǜǓƴǟǎǣǖǡǦƳǜǟǐǒƖK%š1>;@
(K* ,(>'>ƒ01G ,2®,2 9‚% :&G 1> 9‚%>:
AĒš7>9‚% :G ¤;%&>&ƛ 1> .4>@ 8Ú@ 7®&BG
7®&A0>*7š1>7®&B0)@4&21>1>7274.B*:&Gƛ
:B1‚0>4G&@4 Ë; š1>1> ?7?8ć ‰G&B* :B1>‚/K7&@
Ð(?‰%>2&>&;>(G@4AĒš7>9‚%>>,¦2%>0;Gƛ
&:G К1G Ë;>01G &2 2>4G >&Gƛ š1>*> Î
2>™1>@ ÐG2%> ;@ (G@4 Aēš7>9‚%>0A5G ?05&Gƛ ;G
:A(M)> AĒš7>9‚% .4>G (>;2% ;Gƛ AĒš7>9‚%>G
0B¨1 ƺb ƺcƜƱd :G >$4G >&Gƛ 1>& ƺb 7 ƺc
*AÉ0G (K* 7®&BG 7®&A0>* ƕƺǎǠǠƖ (8‚7&>&ƙ &2 Ʊ
š1>&@4&2>GƕDistanceƖÐ?&?*?)š72&Kƛ
y
Ë;% ƕƲǐǙǖǝǠǒƖ  :B1‚?.. ?Ļ7> Ï?.. >4G >%G
¤;%G *AÉ0G :B1‚Ë;%?Ļ7>ÏË;%;K1ƛ:B1‚ 7,C›7@
1>1>01GϨ1>*G:B1‚?..>4G>&GƛÏ’1>7G5@
,C›7@1>:>74@&B*Ð7>:2&Kƙš1>7G5@Ï?..>4G
>&Gƛ8@§®'&@ij75:B1‚ƙÏ7,C›7@;G&@*;@K4
G«;> > :25 2G9G& 1G&>&ƙ &G«;> ;K&Gƨ ,2&A :7‚
0>7>®1>?Ļ7>,L?%‚0>*>Ë;%G;K&*:&>&ƙ>2%,C›7@
7Ï>1>,¦2Ó0%‰G&f°>-2;Gƛ
y
Ï4> ƕƽǕǎǠǒǠǜǓǡǕǒƺǜǜǛƖ,C›7@7ē*?(:%>Ç1>
Ï>1>Ð>?8&/>>>2K.(4%>2>>2ƛ
y
4?:* ƕƶǟǟǖǔǎǡǖǜǛƖ  ?,>:>"@ ,>7:>?87>1
®7&Î2@š1> ,>%@ ,4¢) ē* (G%G ¤;%G 4?:*ƛ
?,>:>"@ ,>%@ ;G š1& 7¬1 :&Gƛ ij75
,>7:>1> ,>™1>72 ,@ G%G *G(> 7# .*&Gƛ
8>7G5@ >47Gƙ ?7;@2ƙ &5@ƙ 4>81ƙ š1>(º0)B*

भौगोलिक शब्दांचे विस्तारित अर्थ
पिकास पाणी पुरवले जाते. त्यास जलसिंचन असे म्हणतात.
— त्सुनामी (Tsunami) ः सागरी तळावर भूकंप झाल्यामुळे
निर्माण होणाऱ्या प्रचंड सागरी लाटा. त्सुनामी लाटा ज्या
किनारी भागात पोहोचतात, तेथे मोठ्या प्रमाणात जीवित व
वित्तहानी होते.
— दलाल (Agent) ः उत्पादक व ग्राहक यांमधील दुवा.
कोणत्याही उत्पादित मालाचे ग्राहक हे एका ठिकाणी केंद्रित
नसतात, तर ते दूरवर विखुरलेले असतात. अशा स्थितीत
उत्पादकाला आपला माल ग्राहकांपर्यंत पोहोचवणे अवघड
बनते, त्यामुळे उत्पादक व ग्राहक यांच्या दरम्यान संबंध
प्रस्थापित करण्याची गरज निर्माण होते. दलाल ही भूमिका पार
पाडतात.
— दक्षिणायन (Southward march of the Sun) ः सूर्याचे
दक्षिणेकडे सरकणे. याची सुरुवात २१ जूनपासून होते व सूर्य
दररोज थोडाथोडा दक्षिणेकडे सरकत असल्याचे जाणवते. २३
डिसेंबरनंतर सूर्य उत्तरेकडे सरकू लागतो. वास्तविक सूर्य
प्रवास करत नाही; परंतु पृथ्वीचे परिभ्रमण आणि कललेला
आस यांच्या परिणामातून सूर्य सरकत असल्याचे आपल्याला
भासते.
— नॉट्‌स (Knots) ः वाऱ्याचा वेग सांगणारे एकक जेव्हा
वाऱ्याचा वेग एकसागरी मैल (१.८५२ किमी) प्रतितास असतो
तेव्हा त्यास एक नॉट असे म्हणतात. ( १ साधा मैल= १.६०९
किमी)
— पर्यटन (Tourism) ः एक सेवा व्यवसाय. यात पर्यटकांना
आवश्यक असणाऱ्या विविध सेवा पुरवल्या जातात. जसे.,
निवास, खान-पान, वाहतूक, संदेशवहन इत्यादी, तसेच
पर्यटन स्थळाची देखभाल यांचा समावेश होतो.
— पश्चिमी वारे (Westerlies) ः पश्चिमेकडून येणारे वारे. मध्य
अक्षवृत्तीय जास्त दाबाच्या पट्‌ट्यांकडून उपध्रुवीय कमी
दाबाच्या पट्‌ट्यांकडे वाहणारे ग्रहीय वारे.
— पाणलोट क्षेत्र (Catchment Area) ः नदीच्या खोऱ्याचा
भाग. ज्या ज्या क्षेत्रातून नदीला पाण्याचा पुरवठा होतो ते सर्व
क्षेत्र म्हणजे नदीचे पाणलोट क्षेत्र होय. पाणलोट क्षेत्र हे अनेकदा
धरण/बंधारा यासाठीही सांगितले जाते.
— पिकाखालील कालावधी (Cropped Period) ः एखाद्या
पिकासाठी पेरणीपासून कापणीपर्यंतचा काल. वेगवेगळ्या
पिकांसाठी हा कालावधी कमी-जास्त असू शकतो. ऊस या

पिकास खूप मोठा कालावधी लागतो, तर भाजीपाल्यास कमी
कालावधी लागतो.
— पूर्वीय वारे (Easterlies) ः पूर्वेकडून येणारे वारे. मध्य
अक्षवृत्तीय जास्त दाबाच्या पट्‌ट्याकडून विषुववृत्तीय कमी
दाबाच्या पट्‌ट्याकडे वाहणारे ग्रहीय वारे.
— प्रकाशवृत्त (Light Circles) ः सूर्यप्रकाशामुळे पृथ्वीचे
प्रकाशित व अप्रकाशित असे दोन भाग होतात. या दोन
भागांना वेगळी करणारी रेषा म्हणजे प्रकाशवृत्त होय.
प्रकाशवृत्त हे एक बृहत्व‌ ृत्त आहे. हे वृत्त काल्पनिक नसून ते
सदैव पृथ्वीच्या पृष्ठभागावर प्रत्यक्षात अस्तित्वात असते.
पृथ्वीच्या परिवलनामुळे त्याचे स्थान सारखे बदलत असते.
— प्रतिपादी बिंदू (Anti podal) ः कोणत्याही एका ठिकाणाच्या
नेमक्या विरूद्ध बाजूस असलेला बिंदू. हा बिंदू पृथ्वीतून
जाणाऱ्या काल्पनिक व्यास रेषेच्या अनुरोधाने निश्चित केला
जातो.
— प्रत्यावर्त (Anti-cyclone) ः एखाद्या प्रदेशात हवेचा दाब
आसपासच्या प्रदेशापेक्षा जास्त वाढतो. अशा वेळी केंद्रीय
जास्त दाबाच्या प्रदेशाकडून सभोवतालच्या कमी दाबाच्या
प्रदेशाकडे वारे वाहू लागतात. (हवेची हालचाल सुरू होते.)
अशा केंद्राकडून बाह्य भागाकडे चक्राकार गतीने वाहणाऱ्या
वाऱ्यांना प्रत्यावर्त म्हणतात.
— बदाऊन (Bedaun) ः अरबस्थानातील एक भटकी जमात.
— बार्ली (Barli) ः हे एक तृणधान्य असून समशीतोष्ण प्रदेशातील
महत्त्वाचे खाद्यान्न आहे. हे अगदी सुरुवातीपासून पिकवल्या
गेलेल्या धान्यांपैकी एक असून, विशेषतः युरेशियामध्ये सुमारे
१३००० वर्षांपासून याचे उत्पादन घेतले जात आहे. याचा
उपयोग जनावरांचे खाद्य म्हणून केला जातो. हे सहज
आंबवता येते, त्यामुळे याचा उपयोग मद्यार्क तयार
करण्यासाठी केला जातो.
— भरती-ओहोटी (High tide and Low Tide) ः सूर्य व चंद्राचे
गुरुत्वाकर्षण व पृथ्वीवर कार्यरत असलेल्या केंद्रोत्सारी प्रेरणा
यांच्या एकत्रित प्रभावामुळे सागरी जलाच्या पातळीत होणारी
वाढ म्हणजे भरती, तर घट म्हणजे ओहोटी.
— भारती (Bharati) ः भारत सरकारचे अंटार्क्टिका खंडावरील
संशोधन केंद्र. हवामान व सागर संशोधनाच्या अंगाने भारत
सरकारच्या शोध मोहीम प्रकल्पांतर्गत अलीकडील स्थापन
केलेले संशोधन केंद्र.

77

भौगोलिक शब्दांचे विस्तारित अर्थ
— भूमीचे उपयोजन (Land use) ः जमीन या नैसर्गिक
संसाधनाचा उपयोग अनेक गोष्टींकरिता केला जातो. एखाद्या
प्रदेशातील जमीन कशाकशासाठी वापरली आहे, याचे
विश्लेषण भूमी उपयोजनात केले जाते. वने, शेती, वसाहती
इत्यादींसाठी किती जमीन वापरली, हे भूमी उपयोजन
विश्लेषणात अभ्यासले जाते. भूमी उपयोजनाचा आकृतिबंध
तयार होत असतो.
— भांगाची भरती-ओहोटी ( Neap Tide) ः शुक्ल व कृष्ण
पक्षातील अष्टमीस येणाऱ्या भरती-ओहोटीची कक्षा कमीत
कमी असते, या दिवशी चंद्र, सूर्य व पृथ्वी काटकोन स्थितीत
असतात, त्यामुळे त्यांची गुरुत्वाकर्षण बले एकमेकांस पूरक
राहत नाहीत.
— मूळ खडक (Parent Rock) ः एखाद्या प्रदेशातील प्रमुख
खडक. मृदानिर्मितीत खडकांचे विदारण होऊन त्यांचा भुगा
होतो. कोणत्याही मृदेत विदारित खडकाचा भाग, वजनाच्या
दृष्टीने मोठा असतो.
— मृदेची धूप (Soil Erosion) ः मृदेचे अपक्षरण किंवा झीज.
तयार मृदच
े े वरचे थर वाहत्या पाण्याने वाहून जाण्यास मृदेची
धूप असे म्हणतात. या वरच्या थरांमध्ये ह्युमसचे प्रमाण
अधिक असते. असे थर वाहून गेल्याने जमिनीची सुपीकता
कमी होते.
— मृदा अवनती (Soil Degradation) ः मृदच
े ा गुणात्मक ऱ्हास.
मृदेतील ह्युमसचे प्रमाण कमी झाल्याने किंवा मृदते
अनावश्यक रासायनिक पदार्थ मिसळल्याने मृदच
े ी गुणवत्ता
कमी होते. रासायनिक खतांचा अतिरिक्त वापर, तसेच
रासायनिक कीटकनाशके व तृणनाशके जास्त प्रमाणात
वापरल्याने मृदेची अवनती घडून येते.
— मनुष्यबळ (Manpower) ः एखाद्या कार्यासाठी आवश्यक
असलेले मानवी बळ. शेती, उद्योगधंदे, व्यापार अशा सर्व
व्यवसायांसाठी मनुष्यबळ लागते. मनुष्यबळाचे कुशल व
अकुशल असे प्रकार केले जातात.
— मिश्र शेती (Mixed Farming) ः शेतीचा एक प्रकार. या
प्रकारात शेती व कुकुटपालन, गुरेपालन इत्यादी पूरक
व्यवसायांचा समावेश होतो. शेताच्या वेगवेगळ्या भागात
भिन्न पिके घेण्यास ही मिश्र शेती संबोधतात. एकाच शेतात
वेगवेगळी पिके आंतरपीक पद्‌धतीने घेणे हा देखील मिश्र शेती
प्रकाराचा भाग आहे.
— रेषाकृती वस्ती (Linear Settlement) ः वस्तीचा विकास

एखाद्या रेषात्मक घटकाच्या अनुरोधाने झाला असेल तर
घरांची मांडणीदेखील रेषात्मक बनते. वस्तींच्या अशा
आकृतिबंधास रेषात्मक वस्ती असे संबोधतात. रस्ता,
कालवा, नदी किंवा समुद्रकिनाऱ्या लगत अशा वस्ती आढळून
येतात.
— लोकसंख्या (Population) ः एखाद्या प्रदेशातील विशिष्ट
वेळी असलेली एकूण लोकांची संख्या.
— वसाहत काळ (Colonian Period) ः पश्चिम युरोपीय देशांनी
१४ व्या शतकानंतर इतर सर्व खंडात स्थलांतरातून किंवा
व्यापाराच्या उदि्‌दष्टाने संबंध प्रस्थापित केले. नंतर त्या त्या
प्रदेशात राजकीय सत्ता काबीज केली. हे प्रदेश वसाहती
म्हणून समजल्या जाऊ लागल्या. या वसाहती युरोपातील
वेगवेगळ्या देशांच्या अधिपत्त्याखाली होत्या. पश्चिम
युरोपियन देशातून मध्ययुगीन काळानंतर मोठ्या प्रमाणावर
स्थलांतर घडून आले. हे स्थलांतरित लोक उत्तर अमेरिकेच्या
वेगवेगळ्या भागात स्थायिक झाले. या काळास वसाहत
काळ असे संबोधतात.
— वसंत संपात (Spring Equinox) ः पृथ्वीच्या परिभ्रमण
मार्गावरील तिची एक सूर्यसापेक्ष स्थिती. ही स्थिती २३ मार्च
रोजी होते. या स्थितीत पृथ्वीचे दोनही ध्रुव सूर्यापासून समान
अंतरावर असतात व विषुववृत्तावर सूर्याची किरणे लंबरूप
पडतात. या दिवशी पृथ्वीवर सर्वत्र दिनमान व रात्रीमान सारखे
म्हणजे १२–१२ तासांचे असते.
— विषुव दिन (Equinox Day) ः (पहा संपात स्थिती)
— विषुववृत्तीय शांत पट्‌टा (Doldrum) ः विषुववृत्तापासून ५०
उत्तर व दक्षिण असा प्रदेश. या प्रदेशात तापमान अधिक
असल्याने हवा तापून ऊर्ध्व दिशेने जाते. येथे पृष्ठभागावर वारे
फारसे परिणामकारक नसतात, त्यामुळे या प्रदेशास शांत पट्‌टा
असे संबोधले जाते.
— विपणन व्यवस्थापन (Marketing Management) ः
उत्पादकांनी तयार केलेला माल उपभोक्त्यांना, ग्राहकांना,
भागीदारांना, तसेच सर्व समाजाला उपलब्ध होण्यासाठी तो
बाजारात यावा लागतो. उत्पादन क्षेत्रापासून बाजारापर्यंत माल
उपलब्ध करण्यातील सर्व प्रक्रियांचा समावेश विपणन
व्यवस्थापनात केला जातो. ग्राहक निर्माण करणे, ते राखणे,
त्यांचे समाधान करणे यांसाठी विपणनाचा उपयोग होतो.
शेतीमालाच्या विक्रीसाठी कृषी उत्पन्न बाजार समित्या
विपणनव्यवस्थापनाचे कार्य करत असतात.

78

/LK?48¢(>G?7®&>¦2&'‚
y
82( :,>& ƕǃǒǟǛǖǎǙ ƲǞǢǖǛǜǥƖ  ,C›7@1> ,¦2Ó0%
0>>‚72@4 ?&@  :B1‚:>,G‰ §®'&@ƛ ;@ §®'&@ cd
: !|.22K@;K&Gƛ1>§®'&@&,C›7@G(K*;@ĘA7:B1>‚,>:B*
:0>* &2>72 :&>&ƛ ?79A77Cš&>72 :B1>‚@ ?2%G
4.ē,,#&>&ƛ1>?(78@,C›7@72:7‚Î?(*0>*72>Î@0>*
:>2G¤;%Gbcǽbc&>:>G:&Gƛ
y
8AÛ,‰ƕDŽǎǥǖǛǔƽǒǟǖǜǑƖ0>7>®1G*&2Ð?&,(G,>:B*
,L?%‚0G,1ƒ&> ,)27#>ƛ 1> >5>& Ï>> ,C›7@7ē*
?(:%>2>Ð>?8&/>(22K7>$&>&Kƛ
y
:0&42 ƕƹǒǣǒǙǙǒǑǁǟǒǛǐǕǒǠƖ?0*@@@0@
2™1>:>"@ &>2>1>?(8G4>4.ē,:G 2%B*š1>
*A2K)>*G ?*2?*2>5G 7C‰ 4>74G >&>&ƛ :G 2 &1>2
2&>*> š1>@ ,>&5@ :7‚Î :>2@ 2>%G 7¬1
:&Gƛ2>@,>&5@:>2@:¨1>*G š1>::0&42
¤;%&>&ƛ
y
:0(>. 2G9> ƕƶǠǜǕǦǒǡƖ  *>8>72@4 :0>* (>.
:4G¨1> ?">%>*> K#%>Ç1> 2G9>*> :0(>. 2G9>
¤;%&>&ƛ 7>&>72%>&@4 ;7G1> (>.>G ?7&2% :0(>.
2G9G*G(>7&>1G&Gƛ
y
:0AÏ:,>!@ ƕǀǒǎ ƹǒǣǒǙƖ  /2&@ƚ;K!@0A5G :>2@
4>@,>&5@:&&.(4&:&Gƛ/2&@@:2>:2@,>&5@
7;K!@@:2>:2@,>&5@1>@:2>:2@>$Ŋ*ƙ:2>:2@
:0AÏ:,>!@ ?*§¬& ij4@ >&Gƛ 7G7Gž> ?*>Ç1>72
/2&@ƚ;K!@@ ‰> 7G7G5@ :B 8&Gƙ ¤;%B*
?*7#8>>?">%@:2>:2@:0AÏ:,>!@@ @
?7>2>& G&4@ >&Gƛ />2&@1 :7}‰%>:>"@ Gþ  1>
?">%@:2>:2@:0AÏ:,>!@@ @Ð0>%0>*4@>&Gƛ
y
:0AÏ:,>!@,>:B*@ @ ƕƵǒǖǔǕǡ ƮǏǜǣǒ ǀǒǎ ƹǒǣǒǙƖ 
:2>:2@:0AÏ:,>!@,>:B*@ @8Bž10>*B*š1>,>:B* &2
?">%>@:>,G‰ @ƛ
 @1> :00B¨1 2G9>
y
:0Kä 2G9> ƕưǜǛǡǜǢǟ ƹǖǛǒƖ  1> 
;K&ƛ*>8>72:>2@ 
 @:4G4@?">%GK#Ŋ*1>2G9>
>$¨1> >&>&ƛ :0Kä 2G9>> ,1K /Bē,>G ®7ē,ƙ
&>20K™1>:>"@ƙ &>2>@?(8>:0™1>:>"@ƙ&:G(K*
?.(0Ä )@4 &2(8‚?*1&> ƕIntervisibilityƖ ?*§¬&
2™1>:>"@ij4>>&Kƛ
y
:>)*:,š&@ƕƿǒǠǜǢǟǐǒǠƖ0>*7>*G,4G@7*:A2
7:A2.*7™1>:>"@7>,24G4@*H:?‚::>)*G ?Ļ7>

79

&1>2 ij4G4@ ::>)*G 1>*> :>)*:,š&@ :G ¤;%&>&ƛ
?*:>‚& §®&š7>& :4G4G :G :7‚ ! G 0>*7@
@7*>&7>,24G>&>&ƛ
y
:>0BƕǝƵ ǣǎǙǢǒƖ  K%&>;@ ,(>'‚ ¤4 ;G ?Ļ7>
¨4@;G;G:>0B1>0B¨1>7ē*"274G>&Gƛ;GÐ0>%
8Bž1&GL(>1>(2¤1>*:&Gƛ (>:@*,(>'>ƒG:>0B0B¨1
h &ij:&Gƛ¤4,(>'>ƒG0B¨1h,G‰>0@:&Gƙ&2
¨4@,(>'>ƒG :>0B 0B¨1h,G‰>>®&:&Gƛ (>ƛƙ
?4.>>2:ƙ’1>&:>1?!ō¤4:&Gƙš1>G:>0B0B¨1
c &ij :&Gƛ :>2@ 4 G ‰>21AÚ :¨1>*G 7@:
>2!4>&Gƙš1>G :2>:2@:>0B 0B¨1i &ij :&GƛËG!
:I¨!4G1>,>™1>G:>0B0B¨1ba &ij;Gƛ
y
:B1‚Ë;%ƕǀǜǙǎǟƲǐǙǖǝǠǒƖ:B1‚7,C›7@1>1>(2¤1>*Ï
¨1>:7;G &@*;@>:252G9G&:¨1>:Ï>@
:>74@,C›7@72,#&Gƨ?%š1>0A5G :>74@1>‰GÎ>&B*
:B1‚ ,B%‚,%G ?Ļ7> 8& >4> >&Kƛ 1>4> :B1‚Ë;%
¤;%&>&ƛ
y
:,>& ?(* ƕƲǞǢǖǛǜǥǖǎǙ ǑǎǦƖ  ,C›7@72 ?(*0>* ?%
2>Î@0>* :0>* :%>2G ?(7:ƛ Ð>87Cš& 1> ?(78@
2G>7Cš&@1.C;&M7Cš&>72§®'2>7&Gƛ1>?(78@?79A77Cš&>72
:B1‚?2%4.ē,:&>&ƛ79‚/2>&8@§®'&@(K*7G5>
¤;%Gcb0>‚7cd: !|.22K@1G&Gƛ
y
:,>&§®'&@ƕƲǞǢǖǛǜǥƖ7:,>&?(*ƕƲǞǢǖǛǜǥǖǎǙǑǎǦƖ
Ð(?‰%>0>>‚72@4,C›7@@:B1‚:>,G‰?7?8槮'&@ƛ1>
§®'&@&,C›7@1>:>@(K*;@!Kij :B1>‚:0K27:0>*
&2>72 :&>&ƛ ;@ §®'&@ 79>‚&B* (K* ?(78@ :&Gƛ
8> (K*;@ ?(78@ Ð>87Cš&>> Ð&4 7 2G>7Cš&>>
Ð&4:0,>&5@&:&>&ƙ¤;%B*1>§®'&@::,>&§®'&@
¤;%&>&ƛ š&2K4>)>‚&cb0>‚1>:,>&?(*>:7:&
:,>&ƙ &2 cd : !|.21> :,>& ?(*>: 82( :,>&
¤;%&>&ƛ:,>&?(*>:?79A7?(*:G;@¤;%&>&ƛ
y
;7>(>.0>, ƕƯǎǟǜǚǒǡǒǟƖ7>1A(>.0K%>2G ,2%ƛ
7>1A(>.?0?4.>201G0K4>>&Kƛ7>1A(>.0K™1>:>"@
7G7Gž>Ð>2G7>1A(>.0>,7>,2&>&ƛ?*ς77>1A(>.
0>,>& ?*7>‚& 8> #¢1> 7>,2&>&ƛ ;7G> (>. 1>
#¢1>72 ,#&K 7 &K (8‚ >ë>0>-ļ& ,2%>1>
&.#@727>&>1G&Kƛ
y
;¦2&C;ƕƴǟǒǒǛǕǜǢǠǒƖ/>’1>7-Ł4>1> š,>(*>:>"@

/LK?48¢(>G?7®&>¦2&'‚
;G ä&Ί>*>1>:>;>¥1>*G&1>2ij4G4G2;K1ƛ1>
2>1> ?/&@ 7  ,2 ,>2(8‚ ,(>'>ƒ,>:B* ǽ .Œ)>
>G,>:B*&1>22&>&ƛ1>&7*®,&º1>7>$@:,K9
8@§®'&@?*1?Î&2&>1G&Gƛ:B1‚Ð>8>&;¦2&C;>>
&@4 /> .>;G2@4 :/K7&>41> &>,0>*>,G‰> .2>
202>;&Kƛ1>&7G7Gž> ,2%>ý>2G&>,0>*ƙ:>,G‰
ς&>ƙ.>­,(>. š1>(ºG?*1Î%2™1>&1G&Gƛ
y
;7G> (>. ƕƮǖǟ ƽǟǒǠǠǢǟǒƖ  ;7G4> 7* :&G 7
K%š1>;@ 7* :4G¨1> !>>Ɯ7®&B> (>.
š1>>41> 7®&BƜ!>72 ,#&Kƛ ;7G> (>. >41>
'2>72 &:G /B,CĈ>72 ,#&Kƛ ;7G> (>. ?0?4.>201G
0K4>>&Kƛ:0AÏ:,>!@75;>(>.babdƛc?0?4.>2
&>:&Kƛ
y
ČA0:ƕƵǢǚǢǠƖ0C(G&@4:|?Ï1,(>'‚ƛÐ>%@77*®,&ºG
78G9ƙ,>4>,>K5>ƙ0A5G š1>(@ŁB*0C(G&?0:5&>&ƛ
8>:?Ï1,(>'>ƒ*@0C(G&:A,@&>7>$&Gƛ
y
?;7>5> ƕDŽǖǛǡǒǟƖ  79‚/2>&@4 0@ &>,0>*>> >5ƛ
?(*0>*0@;K™1>0A5G 7:B1‚?2%?&2,G ,#&:¨1>*G
1>>5>&Ð(G8>&@4&>,0>*0@;K&Gƛ š&2K4>)>‚&
cd: !|.2&Gcb0>‚,1ƒ&?;7>5> &B:&Kƙ&2(?‰%
K4>)>‚&cc0>‚&Gcd: !|.2,1ƒ&?;7>5> &B:&Kƛ
y
;>0@7>2G ƕǀǒǎǠǜǛǎǙDŽǖǛǑǠƖ"2>7@ &B01G ?%
?7?8ćÐ(G8>&7>;%>2G7>2Gƛ (>ƛƙ0K:0@7>2Gƛ
y
?‰?&:0>&2 ?7&2% ƕƵǜǟǖǧǜǛǡǎǙ ƱǖǠǡǟǖǏǢǡǖǜǛƖ 
;7>0>*>1> ?7?7) >G 0B¨1 7G7Gž> ?">%@
:>2G *:&Gƙ š1>0A5G ,C›7@1> ,CĈ/>>4& &>,0>*ƙ
7>1A(>.ƙ,‚ž1 š1>(º01G -2,#&Kƛ8>,C›7@1>
,CĈ/>>4& #«1> ?(8G& ;K& :4G¨1> ;7>0>*
>1>?7&2%>:?‰?&:0>&2?7&2%:G¤;%&>&ƛ

80

:(/‚:>?;š1
y
ƽǕǦǠǖǐǎǙƴǒǜǔǟǎǝǕǦƚƮƛƻƛǀǡǟǎǕǙǒǟ
y
ƹǖǣǖǛǔǖǛǡǕǒƲǛǣǖǟǜǛǚǒǛǡƚƴƛǁƛƺǖǙǙǒǟ
y
ƮƱǖǐǡǖǜǛǎǟǦǜǓƴǒǜǔǟǎǝǕǦƚƺǜǛǘǕǜǢǠǒ
y
ƽǕǦǠǖǐǎǙƴǒǜǔǟǎǝǕǦǖǛƱǖǎǔǟǎǚǠƚ
 



ƿƛƯƛƯǢǛǛǒǡǡ
y
ƲǛǐǦǐǙǜǝǎǒǑǖǎƯǟǖǡǎǛǛǖǐǎǃǜǙƛƚƢǎǛǑƟƞ
y
02>"@?7¬7K8#ƚbƙeƙjƙbh7bi
y
Ð>ņ?&/BK4ƚÐ>ƛ(>&G7:Lƛ(>&Gƛ
yË@02>"@8¢(K8ƚƷƛǁƛƺǜǙǒǠǤǜǟǡǕ
 


ǎǛǑǁƛưǎǛǑǦ
:(/>‚:>"@:ij&®'5GƧ
yǕǡǡǝƧƜƜǤǤǤƛǘǖǑǠǔǒǜǔƛǐǜǚ
yǕǡǡǝƧƜƜǤǤǤƛǤǖǘǖǕǜǤƛǐǜǚ
yǕǡǡǝƧƜƜǤǤǤƛǤǖǘǖǝǒǑǖǎƛǜǟǔ
yǕǡǡǝƧƜƜǤǤǤƛǙǎǡǜǛǔƛǐǜǚ
yǕǡǡǝƧƜƜǤǤǤƛǒǐǜǘǖǑǠƛǐǎ
yǕǡǡǝƧƜƜǤǤǤƛǢǐǎǟƛǒǑǢ
yǕǡǡǝƧƜƜǤǤǤƛǏǏǐƛǐǜƛǢǘƜǠǐǕǜǜǙǠ
yǕǡǡǝƧƜƜǤǤǤƛǔǙǜǏǎǙǠǒǐǢǟǖǡǦƛǜǟǔ
yǕǡǡǝƧƜƜǤǤǤƛǛǎǘǒǑǒǦǒǠǝǙǎǛǒǡǠƛǐǜǚ
yǕǡǡǝƧƜƜǠǐǖǒǛǐǒƛǛǎǡǖǜǛǎǙǔǒǜǔǟǎǝǕǖǐƛǐǜǚ
yǕǡǡǝƧƜƜǒǛƛǤǖǘǖǝǒǑǖǎƛǜǟǔ
yǕǡǡǝƧƜƜǔǒǜǔǟǎǝǕǦƛǎǏǜǢǡƛǐǜǚ
yǕǡǡǝƧƜƜǒǎǟǡǕǔǢǖǑǒƛǢǐǒǑƛǒǑǢ