महाराष्ट्राची वास्तुकला (Architecture of Maharashtra): महाराष्ट्राला समृद्ध आणि वैविध्यपूर्ण ऐतिहासिक, सांस्कृतिक व वास्तुकलेचा वारसा लाभलेला आहे. सह्याद्रीच्या काळ्या पाषाणात कोरलेली प्राचीन बौद्ध, हिंदू व जैन लेणी (Rock-cut Caves), मध्ययुगीन हेमाडपंती (यादवकालीन) मंदिरे, अजिंक्य दुर्ग व सागरी किल्ले (Maratha Fort Architecture), पेशवेकालीन पारंपरिक लाकडी नक्षीकाम असणारी वाडा संस्कृती आणि ब्रिटिशकालीन इंडो-सारासेनिक व व्हिक्टोरियन गोथिक शैलीतील भव्य इमारती – अशा बहुविध टप्प्यांमधून महाराष्ट्रातील वास्तुशिल्प शैली विकसित झाली आहे. MPSC राज्यसेवा (Rajyaseva GS-1: History & Culture) तसेच संयुक्त गट ‘ब’ व ‘क’ (Combine Group B & C) परीक्षांच्या दृष्टीने महाराष्ट्रातील स्थापत्यशैली हा अत्यंत महत्त्वाचा आणि सातत्याने प्रश्न विचारला जाणारा घटक आहे.
महत्त्वाचे मुद्दे (Key Takeaways)
जलद पुनरावलोकन व परीक्षाभिमुख तयारीसाठी खालील ठळक मुद्दे लक्षात ठेवा:
- प्राचीन पाषाण-शिल्प (Rock-cut Cave Architecture): इसवी सन पूर्व २ ऱ्या शतकापासून सुरू झालेले सातवाहन, वाकाटक, चालुक्य आणि राष्ट्रकूट राजांच्या काळातील अजिंठा, वेरूळ, पितळखोरा, कार्ले, भाजे, कान्हेरी आणि घारापुरी (एलिफंटा) ही जगप्रसिद्ध लेणी.
- वेरूळचे कैलास मंदिर (Kailasa Temple, Cave 16): राष्ट्रकूट राजा पहिला कृष्ण (Krishna I) यांच्या काळात वरून खाली (Top to Bottom Monolithic) एकाच अखंड पाषाणात कोरलेले जगातील सर्वात भव्य एकाश्म मंदिर.
- हेमाडपंती / भूमिज मंदिर स्थापत्य (Yadava Period / Hemadpanthi Style): ११ व्या ते १३ व्या शतकात विना-गिलावा, चुन्याचा वापर न करता ‘खाच आणि खोबणी’ (Tenon and Mortise) तंत्राने काळ्या बसाल्ट पाषाणात बांधलेली मंदिरे (उदा. अंबरनाथचे शिवमंदिर, सिन्नरचे गोंदेश्वर मंदिर, खिद्रापूरचे कोपेश्वर मंदिर).
- मराठा दुर्ग स्थापत्य (Maratha Military Architecture): छत्रपती शिवाजी महाराजांनी सह्याद्रीच्या भौगोलिक रचनेचा अद्वितीय उपयोग करून गिरिदुर्ग (राजगड, रायगड), जलदुर्ग (सिंधुदुर्ग, विजयदुर्ग, पद्मदुर्ग) आणि भुईकोट (चाकण) अशा त्रिविध किल्ल्यांची तटबंदी व गोमुखी रचनेचे दरवाजे उभारले.
- पेशवेकालीन वाडा संस्कृती (Peshwa Wada Architecture): चौसोपी, सोळासोपी रचना, मध्यभागी अंगण (Courtyard), लाकडी खांब, सुरईच्या आकाराची वेलबुट्टी आणि दिवाणखाने (उदा. शनिवार वाडा, विश्रामबाग वाडा, नाशिकचा सरकार वाडा).
- इंडो-सारासेनिक व व्हिक्टोरियन गोथिक (Colonial / British Era): मुंबईत विकसित झालेली व्हिक्टोरियन गोथिक, इंडो-सारासेनिक व आर्ट डेको (Art Deco) शैली. छत्रपती शिवाजी महाराज टर्मिनस (CSMT) आणि चर्चगेट-फोर्ट परिसरातील इमारतींना युनेस्को जागतिक वारसा स्थळाचा दर्जा.
परीक्षेच्या दृष्टीने विश्लेषण (MPSC Exam Relevance)
MPSC च्या बदलत्या व सुधारित अभ्यासक्रमानुसार या घटकाचे विश्लेषण खालीलप्रमाणे आहे:
- MPSC Prelims (पूर्व परीक्षा):
- लेणी व त्यांची ठिकाणे (उदा. पितळखोरा – औरंगाबाद/छत्रपती संभाजीनगर, अजिंठा – वाकाटक/सातवाहन, कार्ले – चैत्यगृह).
- मंदिर स्थापत्य शैली आणि राजवंश (उदा. चालुक्य, राष्ट्रकूट, यादव/हेमाडपंती).
- महाराष्ट्रातील युनेस्को जागतिक वारसा स्थळे (UNESCO World Heritage Sites) आणि त्यांची वर्ष (अजिंठा व वेरूळ – १९८३, घारापुरी – १९८७, छत्रपती शिवाजी महाराज टर्मिनस – २००४, मुंबईची व्हिक्टोरियन गोथिक व आर्ट डेको शिल्पे – २०१८).
- छत्रपती शिवाजी महाराजांचे जलदुर्ग व त्यांचे प्रमुख वैशिष्ट्य (उदा. सिंधुदुर्गाचा पाया – शिसे आणि चुना).
- MPSC Mains (मुख्य परीक्षा – GS 1):
- महाराष्ट्रातील वास्तुकलेचा प्राचीन काळापासून आधुनिक काळापर्यंतचा ऐतिहासिक व सामाजिक विकास.
- मराठाकालीन लष्करी स्थापत्य (Military Fort Architecture) आणि रामचंद्रपंत अमात्य यांच्या आज्ञापत्रातील दुर्गांचे महत्त्व (“किल्ले हेच राज्याचे मूळ”).
- पेशवेकालीन वाडा स्थापत्य व त्याचे सामाजिक-सांस्कृतिक महत्त्व.
- मुंबईतील वसाहतकालीन इंडो-गोथिक व आर्ट डेको शैलीची वैशिष्ट्ये.
१. प्राचीन पाषाण-शिल्प व लेणी स्थापत्य (Rock-cut Caves of Maharashtra)
भारतातील एकूण लेण्यांपैकी जवळजवळ ७५% पेक्षा जास्त लेणी महाराष्ट्रात आढळतात. सह्याद्री पर्वतातील कठीण बसाल्ट (Basalt) खडक खोदून ही लेणी निर्माण करण्यात आली. यामध्ये मुख्यत्वे तीन कालखंड व धर्मपरंपरा आढळतात:
अ. बौद्ध लेणी (Buddhist Caves)
बौद्ध लेण्यांचे प्रामुख्याने दोन प्रकार असतात: चैत्य (Chaitya) – प्रार्थनास्थळ किंवा उपासनागृह, आणि विहार (Vihara) – भिक्षूंची राहण्याची ठिकाणे.
- अजिंठा (Ajanta Caves – छत्रपती संभाजीनगर): एकूण ३० लेणी (वाघूर नदीच्या अर्धचंद्राकृती दरीत). सातवाहन (हीनयान टप्पा) आणि वाकाटक (महायान टप्पा – विशेषतः राजा हरिशेन यांच्या काळात) निर्मिती. फ्रेस्को/टेम्पेरा तंत्राने काढलेली जातक कथांवरील अप्रतिम भित्तीचित्रे आणि ‘पद्मपाणी’ व ‘वज्रपाणी’ बोधिसत्वांची चित्रे जगप्रसिद्ध आहेत. १९८३ मध्ये युनेस्को जागतिक वारसा स्थळ.
- पितळखोरा (Pitalkhora Caves): महाराष्ट्रातील सर्वात प्राचीन लेण्यांपैकी एक (इसवी सन पूर्व २ रे शतक). सातवाहन काळात कोरलेले हीनयान पंथाचे चैत्य व विहार. गजलक्ष्मी शिल्प व द्वारपाल येथे उल्लेखनीय आहेत.
- कार्ले व भाजे (Karle & Bhaja Caves – लोणावळा, पुणे): कार्ले येथील चैत्यगृह हे भारतातील सर्वात मोठे आणि उत्कृष्ट चैत्यगृह मानले जाते. यातील भव्य लाकडी तुळया (Wooden Ribs) आजही अखंड स्थितीत आहेत.
- कान्हेरी लेणी (Kanheri Caves – संजय गांधी राष्ट्रीय उद्यान, मुंबई): सातवाहन ते राष्ट्रकूट काळापर्यंत तब्बल १०९ लेणी असणारे पश्चिम भारतातील सर्वात मोठे बौद्ध शैक्षणिक व बौद्ध धर्मप्रसार केंद्र.
ब. वेरूळ आणि घारापुरी (Ellora & Elephanta Caves)
- वेरूळ लेणी (Ellora Caves): एकूण ३४ लेणी. ही तीन धर्मांचा संगम दर्शवणारी जागतिक वारसा वास्तू आहे. लेणी क्र. १ ते १२ (बौद्ध), लेणी क्र. १३ ते २९ (हिंदू) आणि लेणी क्र. ३० ते ३४ (जैन – उदा. इंद्रसभा).
- कैलास मंदिर (Kailasa Temple – लेणी क्र. १६): राष्ट्रकूट राजा पहिला कृष्ण याने ८ व्या शतकात एकाच डोंगरात वरून खाली खोदकाम (Top-Down Monolithic Excavation) करून हे भव्य शिवमंदिर कोरले. हे मंदिर द्रविड स्थापत्यशैलीचे असून यावर रामायण व महाभारतातील प्रसंग कोरलेले आहेत.
- घारापुरी लेणी (Elephanta Caves – मुंबई): कलचुरी व राष्ट्रकूट काळात निर्मित. भगवान शिवाच्या विविध रूपांमधील प्रसिद्ध त्रिमूर्ती शिल्प (Maheshmurti – सृष्टीकर्ता, पालनकर्ता व संहारक) येथे मध्यवर्ती आकर्षण आहे.
२. हेमाडपंती व मध्ययुगीन मंदिर स्थापत्य (Hemadpanthi Temple Architecture)
महाराष्ट्रात १० व्या ते १३ व्या शतकात यादव (सेऊण) राजांच्या काळात विकसित झालेल्या मंदिर स्थापत्यशैलीला लोकभाषेत ‘हेमाडपंती’ शैली म्हणतात. याचे श्रेय यादवकालीन पंतप्रधान हेमाद्री पंडित (हेमाडपंत) यांना दिले जाते.
हेमाडपंती शैलीची प्रमुख वैशिष्ट्ये:
- भूमिज व नागर शैलीचा प्रभाव: ही शैली वास्तुशास्त्राच्या दृष्टीने नागर शैलीच्या ‘भूमिज’ (Bhumija) उपशैलीमध्ये मोडते.
- बांधकाम तंत्र: यामध्ये दगड जोडण्यासाठी चुना, सिमेंट किंवा कोणताही गिलावा वापरला जात नाही. दगडांना विशिष्ट आकाराच्या खाचा व खोबणी (Tenon-and-Mortise joints) पाडून ते एकमेकांवर अचूक बसवले जातात.
- तारकाकृती जोते (Stellate Plan): मंदिराचा तळ किंवा गर्भगृह तारकाकृती (Star-shaped) असतो, ज्यामुळे बाहेरील भिंतींवर विविध देव-देवता, यक्ष, अप्सरा व सुरसुंदरींची शिल्पे कोरण्यासाठी अनेक पृष्ठभाग उपलब्ध होतात.
- प्रमुख मंदिरे:
- अंबरनाथ शिवमंदिर (ठाणे): शिलाहार राजांनी १०६० मध्ये बांधलेले प्राचीन उत्कृष्ट मंदिर.
- गोंदेश्वर मंदिर (सिन्नर, नाशिक): पंचायतन पद्धतीचे उत्कृष्ट हेमाडपंती मंदिर.
- कोपेश्वर मंदिर (खिद्रापूर, कोल्हापूर): स्वर्गमंडप (Open circular roof) आणि अत्यंत सूक्ष्म कोरीव कामासाठी प्रसिद्ध.
- त्र्यंबकेश्वर, औंढा नागनाथ, तुळजापूर, जेजुरी यांसारखी तीर्थक्षेत्रीय स्थापत्ये.
३. मराठा दुर्ग व लष्करी स्थापत्य (Maratha Fort Architecture)
महाराष्ट्राच्या वास्तुकलेचे सर्वात तेजस्वी व अद्वितीय अंग म्हणजे मराठा दुर्ग स्थापत्य (Hill Forts & Sea Forts). रामचंद्रपंत अमात्य यांनी त्यांच्या आज्ञापत्र ग्रंथात लिहिले आहे: “किल्ले म्हणजे राज्याचे मूळ. किल्ले म्हणजे राज्याचे जीवन आणि राज्यरक्षणाचे मुख्य साधन.”
दुर्गांचे प्रकार व वास्तुशास्त्रीय वैशिष्ट्ये:
- दुर्ग वर्गीकरण:
- गिरिदुर्ग (Hill Forts): सह्याद्रीच्या दुर्गम कड्यांवर वसलेले. उदा. राजगड (मराठा साम्राज्याची पहिली राजधानी, बालेकिल्ला व तीन माच्या), रायगड (शिवराज्याभिषेकाचे ठिकाण, बाजारपेठ, राजसभा), प्रतापगड, सिंहगड, तोरणा.
- जलदुर्ग / सागरी किल्ले (Sea Forts): जंजिऱ्याच्या सिद्दी आणि पोर्तुगीज आरमारावर अंकुश ठेवण्यासाठी समुद्रातील खडकांवर बांधलेले किल्ले. उदा. सिंधुदुर्ग (पायात शिशाचा वापर), विजयदुर्ग (तिहेरी तटबंदी व समुद्राखालील संरक्षित भिंत), पद्मदुर्ग, सुवर्णदुर्ग.
- भुईकोट (Land Forts): सपाट भूभागावर संरक्षणासाठी खंदक खोदून बांधलेले किल्ले. उदा. चाकणचा संग्रामदुर्ग, कंधार, नळदुर्ग (पाणी महाल).
- वास्तुशास्त्रीय क्लृप्त्या (Architectural Innovations):
- गोमुखी प्रवेशद्वार (Cow-mouth Entrance): किल्ल्याचे मुख्य प्रवेशद्वार लांबून किंवा तोफेच्या थेट माऱ्यात दिसत नाही. दोन बुरुजांच्या वळणात ते लपवलेले असते, ज्यामुळे शत्रू हत्ती किंवा तोफांचा थेट वापर करू शकत नसे.
- देवड्या व पहारेकऱ्यांच्या जागा: प्रवेशद्वाराच्या आत सैनिकांच्या संरक्षणासाठी कोनाडे व देवड्या.
- दुहेरी-तिहेरी तटबंदी आणि चिलखती बुरुज: बाहेरील तटबंदी कोसळली तरी आतील बुरुजावरून मारा करता येईल अशी रचना.
- जलव्यवस्थापन: पाषाणात कोरलेली पाण्याचे टाके (टाके/हौद), गंगा-जमुना टाके, पावसाचे पाणी नैसर्गिकरीत्या साठवण्याची उत्कृष्ट जलसंधारण व्यवस्था.
४. पेशवेकालीन वाडा संस्कृती (Peshwa Wada Architecture)
१८ व्या शतकात पेशवाईच्या भरभराटीच्या काळात पुण्यात आणि महाराष्ट्राच्या अन्य भागांत नागरी व निवासी स्थापत्याचा वैशिष्ट्यपूर्ण प्रकार उदयाला आला, ज्याला ‘वाडा’ (Wada) असे म्हटले जाते. मुघल, राजस्थानी आणि स्थानिक मराठी परंपरेचा सुरेख संगम या रचनेत दिसून येतो.
- वास्तूची अंतर्गत रचना:
- चौक व सोपे: वाड्यांचे मुख्य आकर्षण म्हणजे मोकळा अंतर्गत चौक (Central Open Courtyard). वाड्याचे आकारमान चौसोपी, दुसोपी किंवा सोळासोपी अशा चौकांच्या संख्येवर ठरे. चौकामुळे नैसर्गिक सूर्यप्रकाश व खेळती हवा मिळत असे.
- कचेरी व दिवाणखाना: पहिल्या मजल्यावर पुरुषांची बैठक, हिशेब तपासणी व अतिथींसाठी ‘दिवाणखाना’ असे. स्त्रियांसाठी ‘माजघर’ व आतील चौक राखीव असत.
- लाकडी नक्षीकाम: दर्शनी भागात सागवानी लाकडाचे भव्य खांब, कमळाच्या कळ्यांचे व सुरईच्या आकाराचे कोरीव काम (Cypress pillars and brackets).
- रंगचित्रे: भिंतींवर दशावतार, गणेश, कृष्णलीला आणि रामायणातील प्रसंगांची मराठा चित्रशैलीतील भित्तिचित्रे काढली जात.
- प्रमुख ऐतिहासिक वाडे:
- शनिवार वाडा (पुणे): पेशवे बाजीराव पहिले यांनी १७३२ मध्ये बांधलेला सात मजली भव्य राजवाडा. दिल्ली दरवाजा, मस्तानी दरवाजा, कारंजे आणि हजारी कारंजे हे याचे वैशिष्ट्य होते.
- विश्रामबाग वाडा (पुणे): दुसरा बाजीराव पेशवा यांच्या काळातील अप्रतिम लाकडी कोरीव काम असलेला वाडा.
- नाना फडणवीस वाडा (मेणवली, वाई): कृष्णा नदीकाठचा घाट, मंदिर आणि वाड्याची पारंपरिक रचना.
५. ब्रिटिशकालीन व आधुनिक वास्तुकला (Colonial & Modern Architecture)
१९ व्या आणि २० व्या शतकात ब्रिटिशांच्या काळात मुंबई (बॉम्बे) ही देशाची व्यापारी व आर्थिक राजधानी म्हणून विकसित झाली. यामुळे मुंबईत युरोपीय व स्थानिक भारतीय शैलींचे मिश्रण असणारी भव्य स्मारके उभी राहिली:
- व्हिक्टोरियन निओ-गोथिक शैली (Victorian Gothic): उंच अणकुचीदार कमानी (Pointed arches), व्हिक्टोरियन टॉवर्स आणि गॉथिक कोरीव काम.
- छत्रपती शिवाजी महाराज टर्मिनस – CSMT (पूर्वीचे व्हिक्टोरिया टर्मिनस): वास्तुविशारद एफ. डब्ल्यू. स्टीव्हन्स (F.W. Stevens) यांनी डिझाइन केले. २००४ मध्ये युनेस्को जागतिक वारसा स्थळ.
- मुंबई उच्च न्यायालय, मुंबई विद्यापीठ (राजाबाई टॉवर – सर जॉर्ज गिल्बर्ट स्कॉट).
- इंडो-सारासेनिक शैली (Indo-Saracenic Architecture): इस्लामिक (मुघल) घुमट, राजस्थानी झरोके आणि गॉथिक रचना यांचे एकत्रीकरण.
- गेटवे ऑफ इंडिया (Gateway of India): वास्तुविशारद जॉर्ज विटेट (George Wittet) यांनी १९११ च्या किंग जॉर्ज पाचवे यांच्या भेटीनिमित्त डिझाइन केलेले स्मारक.
- प्रिन्सेस ऑफ वेल्स म्युझियम (सध्याचे छत्रपती शिवाजी महाराज वास्तुसंग्रहालय): जॉर्ज विटेट यांचीच इंडो-सारासेनिक रचना.
- ताजमहल पॅलेस हॉटेल (१९०३).
- आर्ट डेको शैली (Art Deco Style): १९३० च्या दशकात मरीन ड्राईव्ह, ओव्हल मैदान आणि बॅकबे रिक्लेमेशन परिसरात आधुनिक भौमितिक आकारांची आर्ट डेको शैलीतील इमारती उभारल्या गेल्या. मियामी (अमेरिका) नंतर जगात सर्वाधिक आर्ट डेको इमारती मुंबईत आहेत (२०१८ मध्ये UNESCO जागतिक वारसा स्थळ म्हणून घोषित).
- इस्लामिक वास्तुकला (दख्खनी व मुघल शैली): औरंगाबाद येथील बिबी का मकबरा (अझम शाह यांनी आई दिलरास बानो बेगम यांच्या स्मरणार्थ बांधलेली ‘दख्खनचा ताज’ मानली जाणारी वास्तू), खुलताबाद येथील औरंगजेबाची साधी कबर आणि दौलताबाद (देवगिरी) येथील चांद मिनार.
तक्ता: महाराष्ट्रातील स्थापत्यशैली व ठळक वारसा स्थळे (Architecture Summary Table)
| कालखंड / स्थापत्य प्रकार | प्रमुख राजवंश / निर्माते | महत्त्वाची वैशिष्ट्ये | प्रमुख उदाहरणे व ठिकाणे |
|---|---|---|---|
| प्राचीन पाषाण-शिल्प (Rock-cut Caves) | सातवाहन, वाकाटक, चालुक्य, राष्ट्रकूट | अखंड काळ्या बसाल्ट खडकात कोरलेले चैत्यगृह, विहार व मंदिरे | अजिंठा, वेरूळ (कैलास मंदिर), पितळखोरा, कार्ले, भाजे, घारापुरी |
| हेमाडपंती / भूमिज मंदिरे | यादव घराणे (शिलाहार व कल्याणी चालुक्य प्रभाव) | विना-चुन्याची सांधेजोड (Tenon-Mortise), तारकाकृती जोते | गोंदेश्वर (सिन्नर), अंबरनाथ शिवमंदिर, कोपेश्वर (खिद्रापूर) |
| मराठा दुर्ग स्थापत्य (Forts) | छत्रपती शिवाजी महाराज व मराठा साम्राज्य | गोमुखी प्रवेशद्वार, चिलखती बुरुज, नैसर्गिक कडे, जलव्यवस्थापन | राजगड, रायगड (राजधानी), सिंधुदुर्ग, विजयदुर्ग, प्रतापगड |
| वाडा स्थापत्य (Wada) | पेशवे काळ (१८ वे शतक) | चौसोपी/सोळासोपी रचना, मध्यवर्ती चौक, सागवानी लाकडी नक्षीकाम | शनिवार वाडा, विश्रामबाग वाडा (पुणे), नाना फडणवीस वाडा (मेणवली) |
| इंडो-सारासेनिक व गॉथिक | ब्रिटिश वसाहतकाळ (१९ वे – २० वे शतक) | कमानी, घुमट, व्हिक्टोरियन टॉवर्स, आर्ट डेको भूमिती | CSMT, गेटवे ऑफ इंडिया, राजाबाई टॉवर, ओव्हल मैदान इमारती |
| दख्खनी इस्लामिक | मुघल व बहमनी/निजामशाही | घुमट, मिनार, जाळीकाम, बागबगीचे (चारबाग शैली) | बिबी का मकबरा (औरंगाबाद), चांद मिनार (दौलताबाद) |
संभाव्य सराव प्रश्न (MPSC Practice Questions)
प्रश्न १. वेरूळ येथील जगप्रसिद्ध एकाश्म ‘कैलास मंदिर’ (लेणी क्रमांक १६) बाबत खालील विधाने विचारात घ्या:
(अ) या मंदिराची निर्मिती राष्ट्रकूट राजा पहिला कृष्ण यांच्या काळात झाली.
(ब) हे मंदिर खालील पायापासून वरच्या शिखराकडे रचत नेऊन बांधले गेले आहे.
(क) कैलास मंदिर हे द्रविड स्थापत्यशैलीचे उत्कृष्ट उदाहरण मानले जाते.
वरीलपैकी कोणते/ती विधाने बरोबर आहेत?
१) फक्त (अ) आणि (ब)
२) फक्त (ब) आणि (क)
३) फक्त (अ) आणि (क)
४) (अ), (ब) आणि (क) सर्व
उत्तर: ३) फक्त (अ) आणि (क)
स्पष्टीकरण: कैलास मंदिराची निर्मिती राष्ट्रकूट राजा कृष्ण पहिला याच्या कारकिर्दीत (८ व्या शतकात) झाली. हे मंदिर संपूर्ण डोंगराचा एकच अखंड पाषाण वरून खाली (Top-Down Monolithic Excavation) कोरून तयार करण्यात आले आहे, पायाकडून वर नव्हे; म्हणून विधान (ब) चूक आहे. मंदिर द्रविड शैलीचे असून त्यावर भव्य गोपूर, नंदीमंडप व विमाने कोरलेली आहेत.
प्रश्न २. मध्ययुगीन महाराष्ट्रातील ‘हेमाडपंती’ मंदिर स्थापत्यशैलीबाबत खालीलपैकी कोणते वैशिष्ट्य अयोग्य आहे?
१) या मंदिरांच्या बांधकामात दगडांच्या जोडणीसाठी चुना किंवा सिमेंटचा गिलावा वापरला जात नाही.
२) मंदिरांचा पाया व गर्भगृह प्रामुख्याने तारकाकृती (Star-shaped / Stellate) योजनेवर आधारित असतो.
३) ही मंदिरे प्रामुख्याने राष्ट्रकूटांच्या सुरुवातीच्या काळात दक्षिण भारतातून आयात करण्यात आली.
४) दगडांमध्ये खाचा व खोबणी (Tenon and Mortise) तंत्र वापरून दगड एकमेकांत घट्ट बसवले जातात.
उत्तर: ३) ही मंदिरे प्रामुख्याने राष्ट्रकूटांच्या सुरुवातीच्या काळात दक्षिण भारतातून आयात करण्यात आली.
स्पष्टीकरण: हेमाडपंती शैली ही प्रामुख्याने १० व्या ते १३ व्या शतकात देवगिरीच्या यादव (सेऊण) घराण्याच्या काळात महाराष्ट्रात बहरली. याचे श्रेय यादवांचे पंतप्रधान हेमाद्री पंडित (हेमाडपंत) यांना दिले जाते. वास्तुरचनेनुसार ही नागर शैलीच्या ‘भूमिज’ उपशैलीशी संबंधित आहे. इतर सर्व विधाने बरोबर आहेत.
प्रश्न ३. छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या दुर्ग स्थापत्यशैलीतील ‘गोमुखी प्रवेशद्वार’ रचनेचा मुख्य उद्देश कोणता होता?
१) धार्मिक विधी आणि पालखी मिरवणुकीसाठी रुंद जागा उपलब्ध करून देणे.
२) थेट तोफेचा मारा आणि हत्तींच्या धडकांपासून प्रवेशद्वाराचे संरक्षण करणे व शत्रूला दरवाजा लपवून ठेवणे.
३) किल्ल्यातील पावसाचे पाणी दरवाजातून बाहेर वाहून जाण्यास मदत करणे.
४) वाऱ्याचा वेग नियंत्रित करून बालेकिल्ल्यात थंडावा राखणे.
उत्तर: २) थेट तोफेचा मारा आणि हत्तींच्या धडकांपासून प्रवेशद्वाराचे संरक्षण करणे व शत्रूला दरवाजा लपवून ठेवणे.
स्पष्टीकरण: गोमुखी रचनेमध्ये किल्ल्याचे प्रवेशद्वार दोन बुरुजांच्या वळणात सुरक्षित लपवलेले असे. त्यामुळे गडावर चालून येणाऱ्या शत्रूच्या तोफांचा थेट मारा दरवाजावर होऊ शकत नसे आणि शत्रूला हत्ती आणून दरवाजा तोडण्यासाठी पुरेशी सरळ जागा व गती मिळत नसे.
